॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 67-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കുംഭകർണവധം

വാനരന്മാരുടെ പുനർയുദ്ധം, ഹനുമാൻ, അംഗദൻ, നീലൻ മുതലായവരുടെ പരാജയം, സുഗ്രീവനെ പിടികൂടലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനവും, ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള യുദ്ധം, രാമൻ കൈകളും കാലുകളും ശിരസ്സും ഛേദിക്കുന്നു, ദേവന്മാരുടെ ആഹ്ലാദം

അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു തിരിച്ചുവന്ന ആ മഹാകായരായ വാനരന്മാരെല്ലാം നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധി കൈക്കൊണ്ട് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരായി. ബലവാനായ അംഗദൻ വാക്കുകൾകൊണ്ട് വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിയ അവരുടെ വീര്യം ഉണർന്നു, പരാക്രമം വീണ്ടും ആരോപിക്കപ്പെട്ടു. മരിക്കാൻതന്നെ നിശ്ചയിച്ച് ഹർഷത്തോടെ അവർ മുന്നോട്ടുപോയി; ജീവനെ ഉപേക്ഷിച്ചവരായി അതിഭയങ്കരമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നെ ആ മഹാകായന്മാർ മരങ്ങളും വലിയ പർവതസാനുക്കളും വേഗത്തിൽ ഉയർത്തി കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ‘നൈഷ്ഠികീ ബുദ്ധിഃ’ എന്നാൽ അന്തിമമായ, മരണംവരെ നീളുന്ന നിഷ്ഠ; ‘മരിക്കാൻതന്നെയുള്ള നിശ്ചയം’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും പറയുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ അവർ രണ്ടുതവണ ഓടിപ്പോയി; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ജീവിക്കാനുള്ള ആശ ഉപേക്ഷിച്ചുതന്നെയാണ് അവർ പൊരുതുന്നത് — അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവരുടെ ഹർഷം, കാരണം ഭയത്തിന്റെ വേര് ജീവിതാശതന്നെ. ‘സമാരോപിതവിക്രമാഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു രൂപകമുണ്ട് — വില്ലിൽ ഞാൺ വീണ്ടും കയറ്റുന്നതുപോലെ അവരിൽ പരാക്രമം വീണ്ടും കയറ്റപ്പെട്ടു. ‘സാനൂനി’ എന്നാൽ പർവതങ്ങളുടെ നിരപ്പുള്ള ശിഖരഭാഗങ്ങൾ; വാനരന്മാർ മരങ്ങളെ മാത്രമല്ല, പർവതഭാഗങ്ങളെയും പിഴുതെടുത്ത് ആയുധമാക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്കുകളുടെ ഫലം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി കാണാം — മുമ്പ് ഓടിപ്പോയവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ‘മരണേ കൃതനിശ്ചയാഃ’ (മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവർ) ആയിരിക്കുന്നു. ‘ത്യക്തജീവിതാഃ’ എന്ന പദം അവരുടെ മനസ്സിലുണ്ടായ മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ഓടിയവർ ഇപ്പോൾ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചുതന്നെ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു. ‘സമുദീരിതവീര്യാഃ’ എന്നാൽ വീര്യം ഉണർത്തപ്പെട്ടവർ, പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടവർ; ‘പര്യവസ്ഥാപിതാഃ’ എന്നാൽ വീണ്ടും സ്വസ്ഥാനത്ത് ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടവർ — ഈ രണ്ടു പദങ്ങളും അംഗദന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രഭാവത്തെ വർണിക്കുന്നു.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, വീര്യവാനായ മഹാകായൻ കുംഭകർണൻ ഗദ ഉയർത്തി ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കിക്കൊണ്ട് നാലുപാടും ചിതറിച്ചു. അവന്റെ അടിയേറ്റ് എണ്ണായിരത്തി എഴുനൂറു വാനരന്മാർ ചിതറി നിലത്തു വീണുകിടന്നു. പതിനാറും എട്ടും പത്തും ഇരുപതും മുപ്പതും വാനരന്മാരെ വീതം കൈകൾകൊണ്ടു വാരിയെടുത്ത് തിന്നുകൊണ്ട് അവൻ ചുറ്റിനടന്നു — അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെ തിന്നുന്നതുപോലെ. ഏഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. പിന്നെ വളരെ പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത വാനരന്മാർ അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് ഒത്തുചേർന്ന് കൈകളിൽ മരങ്ങളും പാറകളുമായി യുദ്ധമുഖത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു. എട്ടാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ എട്ടാം ശ്ലോകത്തെ ഏതാണ്ട് അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു — ‘കൃച്ഛ്രേണ… സംഗമ്യ ച തതസ്തതഃ’ (പ്രയാസപ്പെട്ട്… അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് ഒത്തുചേർന്ന്) — ഇങ്ങനെ ഓടിപ്പോകലിന്റെയും വീണ്ടും ഒന്നിക്കലിന്റെയും ചക്രം ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. സംഖ്യകൾ കവി ഇവിടെ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു വീണവർ, പത്തുപത്തായി തിന്നപ്പെട്ടവർ — അതുകൊണ്ട് രാക്ഷസന്റെ ഭീകരത മൂർത്തരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഗരുഡനു സർപ്പഭക്ഷണം സ്വാഭാവികമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഇവന്റെ വാനരഭക്ഷണവും അനായാസമാണെന്നാണു ഭാവം. മുൻസർഗത്തിൽ അവൻ വാനരന്മാരെ കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും ചതച്ചു; ഇവിടെ ആദ്യമായി ഗദ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പരിക്ഷിപ്യ ബാഹുഭ്യാം’ എന്നാൽ രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും ചുറ്റിവളച്ച്, ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ — അങ്ങനെ പിടിച്ചെടുത്താണ് അവൻ തിന്നുന്നത്; ‘രണ്ടു കൈകളിലും വാരിനിറച്ച്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ധർഷയൻ’ എന്നാൽ കീഴടക്കിക്കൊണ്ട്, അവമതിച്ചുകൊണ്ട്; ‘വ്യക്ഷിപത്’ എന്നാൽ അവിടെയുമിവിടെയും എറിഞ്ഞു — ഗദയുടെ അടിയേറ്റ് വാനരന്മാർ ദൂരേക്കു തെറിച്ചുപോയി. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ വീഴ്ച ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പറയുന്നതിനാൽ സംഹാരത്തിന്റെ വേഗം അനുഭവവേദ്യമാകുന്നു.

പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിവിദൻ ഒരു പർവതം പിഴുതെടുത്ത് ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള കുംഭകർണന്റെ നേർക്ക്, താണുതൂങ്ങുന്ന മഴമേഘംപോലെ പാഞ്ഞു. ആ പർവതം അവൻ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് ആ മഹാകായനെ തൊടാതെ അവന്റെ സൈന്യത്തിൽ ചെന്നുവീണു. ആ ഗിരി കുതിരകളെയും ആനകളെയും രഥങ്ങളെയും ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും മറ്റു രാക്ഷസന്മാരെയും ചതച്ചരച്ചു. ആ ശൈലത്തിന്റെ വേഗമേറ്റ്, കുതിരകളും സാരഥികളും കൊല്ലപ്പെട്ട്, രാക്ഷസരുടെ രക്തംകൊണ്ടു നനഞ്ഞ് ആ വലിയ രണഭൂമി കിടന്നു. അപ്പോൾ രാക്ഷസരുടെ രഥികന്മാർ കാലാന്തകനു തുല്യമായ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഗർജിക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ ശിരസ്സുകൾ പെട്ടെന്ന് അറുത്തെടുത്തു. മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും വൻമരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്ത് രഥങ്ങളെയും കുതിരകളെയും ആനകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നൊടുക്കി. ആകാശത്തു നിലയുറപ്പിച്ച ഹനുമാൻ കുംഭകർണന്റെ തലയിൽ ശൈലശൃംഗങ്ങളും പാറകളും പലതരം മരങ്ങളും വർഷിച്ചു. മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ ആ പർവതശൃംഗങ്ങളെ ശൂലംകൊണ്ടു പിളർന്നു, മരങ്ങളുടെ മഴയെയും തകർത്തു. ഒമ്പതു മുതൽ പതിനാലു വരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ (ദ്വിവിദന്റെ പ്രഹരവും രഥികരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അച്ചടിയിൽ അവ വ്യക്തമായുണ്ട്. ‘വിലംബഃ തോയദഃ’ എന്നാൽ താണുതൂങ്ങുന്ന വർഷമേഘം — ദ്വിവിദന്റെ കയ്യിലെ പർവതം മേഘംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി വാനരരുടെ പ്രഹരം രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ ഫലം കാണുന്നു — ലക്ഷ്യമായ കുംഭകർണനെ അതു തൊട്ടില്ലെങ്കിലും. ദ്വിവിദൻ മൈന്ദന്റെ സഹോദരനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രനുമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം; അവന്റെ പ്രഹരം ലക്ഷ്യത്തിലെത്തിയില്ലെങ്കിലും രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ വലിയ നാശമുണ്ടാകുന്നു — കുതിരകളും ആനകളും രഥങ്ങളും സാരഥികളും നശിക്കുന്നു. വാനരരുടെ പരാക്രമം നിഷ്ഫലമല്ല, കുംഭകർണന്റെ ദേഹം മാത്രമാണ് അഭേദ്യമെന്ന് ഇങ്ങനെ കവി കാണിക്കുന്നു. രഥികരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവർ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ശിരസ്സുകൾ അറുക്കുന്നു, വാനരന്മാരാകട്ടെ മരങ്ങൾകൊണ്ട് ഒട്ടകങ്ങളെപ്പോലും കൊല്ലുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടത്തെ യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നുമുള്ളതാണ്, ഏകപക്ഷീയമായ സംഹാരം മാത്രമല്ല. ഹനുമാൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് തലയിൽ വർഷം ചൊരിയുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആകാശഗമനശക്തി സുന്ദരകാണ്ഡം മുതൽ പരിചിതമാണ്. കുംഭകർണനാകട്ടെ ശൂലംകൊണ്ടുതന്നെ പർവതശൃംഗങ്ങളെ പിളർക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവർ തമ്മിലുള്ള നേർക്കുനേർ ഏറ്റുമുട്ടലിന് ഇവിടെ അരങ്ങൊരുങ്ങുന്നു; അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ അതു പൂർണമാകുന്നു. ‘ഗിരേഃ ശിരഃ’ എന്നാൽ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരം; അതിന്റെ വാക്യഘടന ക്ലിഷ്ടമാണെങ്കിലും ആശയം വ്യക്തമാണ് — ഒരൊറ്റ ശൈലം അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ ചതച്ചരച്ചു. ‘ആയോധനം’ എന്നാൽ രണഭൂമി; അതു ‘രുധിരക്ലിന്നാ’ (രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞത്) ആയിത്തീർന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി ഒരു നിമിഷം കുംഭകർണനിൽനിന്നു മാറി മുഴുവൻ രണാങ്കണത്തെയും നോക്കുന്നു — രഥികരെയും സാരഥികളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും ആനകളെയും — അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്താരം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ കുംഭകർണൻ മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കയ്യിലെടുത്ത് വാനരന്മാരുടെ ആ ഉഗ്രമായ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ ഹനുമാൻ ഒരു പർവതാഗ്രം കയ്യിലെടുത്തു നിന്നു. ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം ഉത്തമശൈലംപോലെ ഭീമാകാരനായ കുംഭകർണനെ ആ ശൈലംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ അടിച്ചു; അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ്, മേദസ്സുകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അവൻ ഇളകിപ്പോയി. അപ്പോൾ മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖരമുള്ള പർവതംപോലെയുള്ള ശൂലം ചുഴറ്റി — ഗുഹൻ ഉഗ്രമായ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെയെന്നപോലെ — അവൻ മാരുതിയുടെ മാറിടത്തിൽ കുത്തി. ശൂലംകൊണ്ടു വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്ന് അത്യന്തം വിഹ്വലനായ ഹനുമാൻ വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ യുഗാന്തമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ള ഭയങ്കരമായ നാദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. അദ്ദേഹം വേദനിക്കുന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസഗണങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു; വേദനിച്ച്, ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാരാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോയി. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ (ഇരുപത്തിരണ്ടക്ഷരമുള്ള അർധങ്ങളോടെ) രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇരുപതാമത്തേതാകട്ടെ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും. ‘ഗുഹോഽചലം ക്രൗഞ്ചമിവോഗ്രശക്ത്യാ’ (ഗുഹൻ ഉഗ്രമായ ശക്തികൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — സ്കന്ദൻ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെ പിളർന്നു എന്നതു പുരാണകഥ. ഹനുമാനുപോലും വേദനയേറ്റു എന്നത് വാനരരുടെ ധൈര്യത്തിനേറ്റ അന്തിമമായ ആഘാതമാണ്. ഹനുമാൻ പർവതാഗ്രം പിടിച്ചു മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു — മറ്റുള്ളവർ ഓടിപ്പോകുമ്പോൾ ‘പരസ്താത്’ (മുന്നിൽ) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻപോലും ‘സംചുക്ഷുഭേ’ (ഇളകിപ്പോയി) — ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായാണ് അവൻ അല്പമെങ്കിലും ഇളകിയതായി പറയുന്നത്; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം മറ്റുള്ളവരുടേതിനേക്കാൾ കനത്തതാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രത്യുത്തരം ഭീകരമാണ് — ശൂലം ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങുന്നു. ‘യുഗാന്തമേഘസ്തനിതസ്വനോപമം’ (യുഗാന്തമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ളത്) എന്നത് ഹനുമാന്റെ നാദമാണ് — വേദനയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമാണ്, ദീനമല്ല. അതിനാൽ വേദനയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരത്വം നശിച്ചില്ല. ‘മേദാർദ്രഗാത്രഃ രുധിരാവസിക്തഃ’ (മേദസ്സുകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്) എന്നത് ഹനുമാന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ഫലമാണ് — കുംഭകർണന്റെ ദേഹത്തുനിന്നു വസയും രക്തവും ഒഴുകുന്നു; അതിനാൽ അവനെ പ്രത്യക്ഷമായി മുറിവേൽപ്പിച്ച ആദ്യത്തെയാൾ ഹനുമാൻതന്നെ. വാനരന്മാർ വീണ്ടും ഓടിപ്പോകുന്നു — നായകന്റെ വേദന സൈനികരുടെ ധൈര്യം കവരുന്നു.

പിന്നെ ബലവാനായ നീലൻ സൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിക്കൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ കുംഭകർണന്റെ നേർക്ക് ഒരു ശൈലാഗ്രം എറിഞ്ഞു. അതു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് അതിനെ ഇടിച്ചു; മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ ആ ശൈലാഗ്രം പൊടിഞ്ഞുചിതറി, തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി നിലത്തു വീണു. പിന്നെ ഋഷഭൻ, ശരഭൻ, നീലൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ അഞ്ചു വാനരശാർദൂലന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ആ മഹാബലന്മാർ ശൈലങ്ങൾകൊണ്ടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ മഹാകായനായ കുംഭകർണനെ നാലുപാടുംനിന്ന് അടിച്ചു. ആ പ്രഹരങ്ങളെ വെറും സ്പർശങ്ങളെന്നപോലെ അനുഭവിച്ച അവൻ വേദനിച്ചില്ല; മഹാവേഗനായ ഋഷഭനെ അവൻ രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു. കുംഭകർണന്റെ കൈകളിൽ ഞെരിഞ്ഞ ഭീമനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഋഷഭൻ വായിൽനിന്നു രക്തമൊഴുക്കി വീണു. അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു ശരഭനെ ഇടിച്ചു, കാൽമുട്ടുകൊണ്ടു നീലനെയും കൈത്തലംകൊണ്ടു ഗവാക്ഷനെയും അടിച്ചു; ക്രുദ്ധനായി കാലുകൊണ്ടു ഗന്ധമാദനനെ ശക്തിയോടെ ചവിട്ടി. ഏറ്റ പ്രഹരങ്ങളാൽ വേദനിച്ച്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അവർ ബോധംകെട്ടു, വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. ആ വാനരമുഖ്യന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — മുഷ്ടി, കാൽമുട്ട്, കൈത്തലം, കാൽ എന്നീ നാല് അവയവങ്ങൾ നാലുപേരെ വെവ്വേറെ വീഴ്ത്താൻ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ‘സ്പർശാനിവ’ (സ്പർശങ്ങളെന്നപോലെ) എന്ന പദം അവന്റെ അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു — പ്രഹരങ്ങൾ അവനു വെറും സ്പർശങ്ങൾ മാത്രം. ‘കിംശുകാഃ’ എന്നാൽ ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള പ്ലാശുമരങ്ങൾ; രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരരുടെ നിറത്തിന്റെ ഉപമ. നീലൻ സേനാപതിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘ബലം പര്യവസ്ഥാപയൻ’ — സൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിക്കൊണ്ട് — പ്രഹരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യം രണ്ടുവിധമാണ്: യുദ്ധവും സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും. കുംഭകർണൻ ശൈലാഗ്രത്തെ മുഷ്ടികൊണ്ടുതന്നെ പൊടിക്കുന്നു; അതു തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി വീഴുന്നു — മുഷ്ടിയുടെ ഉരസലിൽ തീയുണ്ടായി എന്ന അതിശയോക്തി. പിന്നെ അഞ്ചു യൂഥപന്മാർ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; അവരുടെ ആയുധങ്ങളും അഞ്ചുവിധമാണ് — ശൈലങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, കൈത്തലങ്ങൾ, കാലുകൾ, മുഷ്ടികൾ. കുംഭകർണന്റെ പ്രത്യാക്രമണം സംക്ഷിപ്തവും നിർദയവുമാണ് — ഓരോ വീരനും ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഋഷഭൻ കൈകളിൽ ഞെരിഞ്ഞ് വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിക്കുന്നു; ശരഭൻ മുഷ്ടികൊണ്ടും നീലൻ കാൽമുട്ടുകൊണ്ടും ഗവാക്ഷൻ കൈത്തലംകൊണ്ടും ഗന്ധമാദനൻ കാലുകൊണ്ടും വീഴുന്നു. നീലന്റെ പേര് രണ്ടുതവണ വരുന്നു — ആദ്യം ഒറ്റയ്ക്ക്, പിന്നെ അഞ്ചുപേരിൽ ഒരാളായി — അതിനാൽ രണ്ടാമത്തെ പ്രഹരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ശ്രമമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ഇവരുടെ വീഴ്ചയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദത്തപ്രഹാരവ്യഥിതാഃ’ എന്നാൽ നൽകപ്പെട്ട — അഥവാ ഏറ്റുവാങ്ങിയ — പ്രഹരങ്ങളാൽ വേദനിച്ചവർ; ‘പ്രഹരമേറ്റ്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം ‘വാനരാണാം സഹസ്രാണി കുംഭകർണം പ്രദുദ്രുവുഃ’ (ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു) എന്നുണ്ട് — ഇവിടെ ‘പ്രദുദ്രുവുഃ’ എന്നതു നേർക്കുള്ള ഓട്ടമാണ്, ഓടിപ്പോകലല്ല; മുമ്പ് ഓടിപ്പോയവർ ഇപ്പോൾ നായകന്മാരുടെ വീഴ്ച കണ്ടു പ്രതികാരത്തിനായി പായുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരേ ധാതുവിന്റെ ഇരട്ടപ്രയോഗം സന്ദർഭംകൊണ്ടു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു.

പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ഒരു മലയിലെന്നപോലെ അവന്റെ മേൽ ചാടിക്കയറി കടിച്ചു. നഖങ്ങൾകൊണ്ടും പല്ലുകൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും അവർ മഹാബാഹുവായ കുംഭകർണനെ പ്രഹരിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ നിറഞ്ഞ, പർവതസമാനനായ ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രം തന്നിൽത്തന്നെ മുളച്ച മരങ്ങളുള്ള ഒരു ഗിരിപോലെ ശോഭിച്ചു. ആ മഹാബലൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ച്, ക്രുദ്ധനായ ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, തിന്നുതുടങ്ങി. പാതാളംപോലെയുള്ള വായിലേക്കു കുംഭകർണൻ എറിഞ്ഞ വാനരന്മാർ മൂക്കിന്റെ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, പർവതസമാനനായ ആ രാക്ഷസോത്തമൻ വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും തകർത്തു. ഭൂമിയെ മാംസവും രക്തവുംകൊണ്ടു ചെളിയാക്കിക്കൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ ആളിപ്പടരുന്ന കാലാഗ്നിപോലെ വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു. വജ്രം കയ്യിലേന്തിയ ശക്രനെപ്പോലെയും പാശം കയ്യിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെയും ശൂലം കയ്യിലേന്തിയ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ ശോഭിച്ചു. വേനലിൽ അഗ്നി ഉണങ്ങിയ കാടുകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ കുംഭകർണൻ വാനരസൈന്യങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, യൂഥപന്മാർ നഷ്ടപ്പെട്ട, ഭയവിഹ്വലരായ വാനരന്മാർ വികൃതമായ സ്വരങ്ങളിൽ നിലവിളിച്ചു. പലവിധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, മനസ്സു തകർന്ന, വേദനിക്കുന്ന വാനരന്മാർ രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ‘ആത്മരുഹൈഃ’ എന്നാൽ ഗിരിയുടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ മുളച്ച മരങ്ങൾ — അവന്റെ ദേഹത്തിൽ കയറിയ വാനരന്മാർ മലയിലെ മരങ്ങൾപോലെ എന്ന സുന്ദരമായ ഉപമ. ‘നാസാപുടാഭ്യാം കർണാഭ്യാം ച നിർജഗ്മുഃ’ (മൂക്കിന്റെ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നു) എന്നത് അദ്ഭുതകരമായ ഒരു ചിത്രമാണ് — വായിലേക്ക് എറിയപ്പെട്ടിട്ടും ചിലർ ജീവനോടെ പുറത്തുവന്നു. ഒടുവിൽ ‘രാഘവം ശരണം ജഗ്മുഃ’ (രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു) എന്ന പദത്തോടെ കഥ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമനിർണായകനായ രാമനിലേക്കു തിരിയുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കൂട്ടായ ആക്രമണം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഉറുമ്പുകൾ ആനയുടെ മേൽ എന്നപോലെ അവർ മലയിലെന്നപോലെ അവന്റെ മേൽ കയറി പല്ലുകൾകൊണ്ടും നഖങ്ങൾകൊണ്ടും പ്രഹരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ഈ ശ്രമവും വിപരീതഫലമാണു നൽകുന്നത് — കുംഭകർണൻ അവരെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ചു തിന്നുന്നു. കവി ഇവിടെ നാല് ഉപമകൾ ക്രമത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — മരങ്ങളോടുകൂടിയ ഗിരി, സർപ്പങ്ങളെ തിന്നുന്ന ഗരുഡൻ, ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന കാലാഗ്നി, ആയുധമേന്തിയ ശക്രനും അന്തകനും. നാലിലും ഒരൊറ്റ ഭാവംതന്നെ — അവന്റെ അപ്രതിഹതത്വം. ‘വജ്രഹസ്തഃ ശക്രഃ, പാശഹസ്തഃ അന്തകഃ, ശൂലഹസ്തഃ കുംഭകർണഃ’ (വജ്രമേന്തിയ ശക്രൻ, പാശമേന്തിയ അന്തകൻ, ശൂലമേന്തിയ കുംഭകർണൻ) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള രചന കേൾക്കാൻ ഇമ്പമുള്ളതാണ്. വേനലിൽ ഉണങ്ങിയ കാടു കത്തുന്നതിന്റെ ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ ‘വനാന്യഗ്നിരിവോത്ഥിതഃ’ (കാടുകളിൽ ഉയർന്ന അഗ്നിപോലെ) എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ ‘വികൃതൈഃ സ്വരൈഃ’ (വികൃതമായ സ്വരങ്ങളിൽ) നിലവിളിക്കുന്നു — അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ അന്തിമാവസ്ഥ — പിന്നെ അവർ രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഈ സ്വരം — ‘രാമം ഗതിം ജഗ്മുഃ’ (രാമനെ ആശ്രയമായി പ്രാപിച്ചു) — ഈ സർഗത്തിന്റെ നട്ടെല്ലാണ്; എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും വിഫലമായി ഒടുവിൽ രാമനിൽത്തന്നെ ചെന്നവസാനിക്കുന്നു. ‘നാസാപുടാഭ്യാം കർണാഭ്യാം ച സംജഗ്മുഃ’ എന്നിടത്ത് ‘സംജഗ്മുഃ’ എന്നത് ‘നിർജഗ്മുഃ’ (പുറത്തുവന്നു) എന്ന അർഥത്തിലാണ്; ‘മൂക്കിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ഭിന്നചേതസഃ’ എന്നാൽ മനസ്സു തകർന്നവർ, ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ — അത്തരം വാനരന്മാർ, മുമ്പ് വിഭീഷണനെന്നപോലെ, രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ശരണാഗതി ഈ കാവ്യത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന തത്ത്വമാണ്; രാമനാണ് എല്ലാവരുടെയും ഗതി എന്നു കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാതാലസംനിഭേ വക്ത്രേ’ (പാതാളംപോലെയുള്ള വായിൽ) എന്നത് വായെ പാതാളത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — അഗാധവും ഇരുണ്ടതും എല്ലാറ്റിനെയും വിഴുങ്ങുന്നതും.

വാനരന്മാർ തകർന്നോടുന്നതു കണ്ട് വജ്രപാണിയുടെ പുത്രന്റെ പുത്രനായ അംഗദൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഒരു വലിയ ശൈലശൃംഗം കയ്യിലെടുത്ത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ച്, കുംഭകർണന്റെ പിന്നാലെ വരുന്ന രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ ശൈലശിഖരം കുംഭകർണന്റെ തലയിലേക്കെറിഞ്ഞു. ആ ശൈലം തലയിൽ ഏറ്റ ഇന്ദ്രശത്രുവായ കുംഭകർണൻ കടുത്ത ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു; അസഹിഷ്ണുവായ അവൻ വേഗത്തിൽ വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മഹാനാദംകൊണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആ മഹാബലൻ രോഷത്തോടെ അംഗദന്റെ നേർക്കു ശൂലം പ്രയോഗിച്ചു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ യുദ്ധമാർഗങ്ങളിൽ വിദഗ്ധനായ ബലവാനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ചടുലതയോടെ ഒഴിവാക്കി. പിന്നെ ചാടിയുയർന്ന് അദ്ദേഹം അവനെ വേഗത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ടു മാറിടത്തിൽ അടിച്ചു; അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ പർവതസമാനനായ അവൻ കോപത്താൽ ബോധംകെട്ടുപോയി. ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ആ അതിബലനായ രാക്ഷസൻ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി പുറംകൈകൊണ്ട് അംഗദനെ തട്ടിയെറിഞ്ഞു; അദ്ദേഹം ബോധംകെട്ടു വീണു. ആ വാനരശാർദൂലൻ ബോധമറ്റു നിലത്തു വീണപ്പോൾ അവൻ ആ ശൂലം എടുത്തുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഈ ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾ (42–50) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ തീരെയില്ല — അംഗദന്റെ ഈ പ്രസംഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ വ്യക്തമായും ക്രമത്തിലും അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വജ്രഹസ്താത്മജാത്മജഃ’ എന്നാൽ ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനായ വാലിയുടെ പുത്രൻ, അംഗദൻ. ‘അപഹസ്തേന’ എന്നാൽ പുറംകൈകൊണ്ട്; ‘തിരിച്ച കൈകൊണ്ട്’ എന്ന ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിനും ഇതു സമ്മതം. അംഗദൻ മുൻസർഗത്തിൽ വാക്കുകൊണ്ടും ഇവിടെ പ്രവൃത്തികൊണ്ടും വീരത കാണിക്കുന്നു — ഒടുവിൽ പരാജയപ്പെട്ടെങ്കിലും. അംഗദന്റെ ഈ പ്രസംഗം മുൻസർഗത്തിലെ വാക്കുകളുടെ പൂർത്തീകരണമാണ് — മറ്റുള്ളവരോട് ‘നിവർത്തധ്വം’ (തിരിച്ചുവരൂ) എന്നു പറഞ്ഞവൻ സ്വയം മുന്നിൽ പായുന്നു. ശൈലശിഖരം തലയിൽ വീഴുന്നു; കുംഭകർണൻ ക്രോധത്താൽ ‘പ്രജജ്വാല’ — അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ശൂലം ഒഴിവാക്കുന്നതിൽ അംഗദന്റെ ‘ലാഘവം’ — ചടുലതയും യുദ്ധകൗശലവും — പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ‘യുദ്ധമാർഗവിശാരദഃ’ (യുദ്ധമാർഗങ്ങളിൽ വിദഗ്ധൻ) ആണ്. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് കുംഭകർണൻ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെട്ടു — ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെടുന്ന ആദ്യസന്ദർഭം. എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ പുറംകൈകൊണ്ടുതന്നെ അംഗദനെ വീഴ്ത്തുന്നു — മഹാബലന് അവജ്ഞപോലും ആയുധമാണ്. പിന്നെ അവൻ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു പായുന്നു; രാജാവിനെ വീഴ്ത്തിയാൽ സൈന്യം താനേ നശിക്കും എന്നാണ് അവന്റെ ബുദ്ധി — അതു പിന്നീടു വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അംഗദൻ പരാജയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമം കുംഭകർണനെ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു തിരിക്കുന്നു — അങ്ങനെ കഥയുടെ ഗതി മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. യുദ്ധവർണനയിലെ ഈ ക്രമം — ഒരു വീരൻ വീഴുന്നു, മറ്റൊരാൾ വരുന്നു — മഹാകാവ്യത്തിന്റെ സാമാന്യരീതിയാണ്. ‘പ്രമുമോഹ അചലോപമഃ’ — പർവതസമാനനായിട്ടും അവൻ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെട്ടു; അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരം അത്രയ്ക്കു കനത്തതായിരുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ മോഹാലസ്യം മുതലെടുക്കാൻ അംഗദനു കഴിയുന്നില്ല, കാരണം അവൻ പെട്ടെന്നുതന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. ‘കുംഭകർണപദാനുഗാൻ’ എന്നാൽ അവന്റെ പിന്നാലെ വരുന്ന രാക്ഷസന്മാർ; അംഗദൻ ആദ്യം അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ നായകനെ പ്രഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധനീതിയുടെ ക്രമം.

മഹാബലനായ ആ കുംഭകർണൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീരനായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ അപ്പോൾ ചാടിയുയർന്നു. ആ മഹാകപി ഒരു പർവതാഗ്രം ഉയർത്തിയെടുത്ത് ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് മഹാബലനായ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. ആ വാനരൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് കുംഭകർണൻ വാനരേന്ദ്രന്റെ മുന്നിൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർത്തി നിന്നു. വാനരരക്തം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ മഹാകപികളെ തിന്നുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന കുംഭകർണനെ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘നീ വീരന്മാരെ വീഴ്ത്തി, അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തു, സൈന്യങ്ങളെ തിന്നു, പരമമായ യശസ്സു നേടി. ഇനി ആ വാനരസൈന്യത്തെ വിടൂ; സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? രാക്ഷസാ, ഈ പർവതംകൊണ്ടുള്ള എന്റെ ഒരൊറ്റ പ്രഹരം സഹിക്കൂ.’ സത്ത്വവും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ വാനരരാജന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാക്ഷസശാർദൂലനായ കുംഭകർണൻ പറഞ്ഞു — ‘നീ പ്രജാപതിയുടെ പൗത്രനും ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനുമാണ്, ധൈര്യവും പൗരുഷവും ഉള്ളവൻ; അതുകൊണ്ടാണ്, വാനരാ, നീ ഗർജിക്കുന്നത്.’ കുംഭകർണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുഗ്രീവൻ പെട്ടെന്നു ശൈലം ചുഴറ്റി എറിഞ്ഞു; വജ്രത്തിനും ഇടിത്തീക്കും തുല്യമായ ആ ശൈലംകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ മാറിടത്തിൽ അടിച്ചു. ആ ശൈലശൃംഗം അവന്റെ വിശാലമായ മാറിടത്തിൽ തട്ടി പെട്ടെന്നു ചിതറിപ്പോയി; അതോടെ വാനരന്മാർ വിഷാദിച്ചു, രാക്ഷസഗണങ്ങൾ ആഹ്ലാദത്തോടെ ആർത്തുവിളിച്ചു. ശൈലശൃംഗത്തിന്റെ അടിയേറ്റ അവൻ കോപിച്ചു; രോഷത്തോടെ വായ് പിളർന്നു ഗർജിച്ചു; മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്ന ശൂലം ചുഴറ്റി വാനരർക്കും ഋക്ഷന്മാർക്കും അധിപനായവനെ കൊല്ലാനായി എറിഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രശംസയും ഉപാലംഭവും കലർന്നിരിക്കുന്നു; കുംഭകർണന്റെ മറുപടിയിലും ശത്രുവിന്റെ കുലത്തോടുള്ള ആദരം കാണാം — വീരന്മാർക്കു പരസ്പരമുള്ള മര്യാദ. സുഗ്രീവന്റെ വരവ് രാജാവിന്റെ വരവാണ് — ‘വാനരാധിപഃ’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ ‘വിവൃത്തസർവാംഗഃ’ ആയി — എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർത്തി, വെല്ലുവിളിയുടെ മുദ്രയിൽ — നിൽക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടു ഭാഗമാണ് — ആദ്യം കുംഭകർണന്റെ കർമങ്ങളുടെ സ്തുതി (വീരന്മാരെ വീഴ്ത്തി, സൈന്യങ്ങളെ തിന്നു, യശസ്സു നേടി), പിന്നെ വെല്ലുവിളി — ‘സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ട് എന്തു ചെയ്യാൻ, എന്റെ പ്രഹരം സഹിക്കൂ’. ഇങ്ങനെ സൈനികരെ രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം സ്വയം ലക്ഷ്യമാകുന്നു — രാജാവിനു ചേർന്ന കർമം. കുംഭകർണന്റെ മറുപടിയും മര്യാദ നിറഞ്ഞതാണ് — അവൻ സുഗ്രീവന്റെ വംശം ഓർക്കുന്നു, ‘പ്രജാപതേഃ പൗത്രഃ’ (പ്രജാപതിയുടെ പൗത്രൻ) എന്ന്; ഋക്ഷരജസ്സ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനാണെന്നാണു കഥ. ‘തസ്മാത് ഗർജസി’ (അതുകൊണ്ടാണു നീ ഗർജിക്കുന്നത്) എന്ന വാക്കിൽ അല്പം പരിഹാസവുമുണ്ട് — കുലബലംകൊണ്ടാണു നീ ഗർജിക്കുന്നത്, സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടല്ല. ശൈലം മാറിടത്തിൽ തട്ടിത്തകരുന്നു, വാനരന്മാർ വിഷാദിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു — വീണ്ടും വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ഹർഷവിഷാദങ്ങളുടെ മാറിമറിയൽ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ താളമാണ്. ഒടുവിൽ ശൂലം സുഗ്രീവനെ കൊല്ലാനായി എറിയപ്പെടുന്നു. ‘സത്ത്വധൈര്യസമന്വിതം’ (സത്ത്വവും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞത്) എന്നു കവിതന്നെ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അതിനാൽ സുഗ്രീവൻ കൈക്കരുത്തുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വാക്കിന്റെ കരുത്തുകൊണ്ടും രാജാവാണ്. ശൈലം തകർന്നു, കുംഭകർണനു പോറലേറ്റില്ല — വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഈ ക്രമം വാനരരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളുടെയും പരിധി കാണിക്കുന്നു; രാമന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളില്ലാതെ അവനെ കൊല്ലാനാവില്ലെന്നു വായനക്കാരൻ ക്രമേണ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ‘വ്യാവിധ്യ’ എന്നാൽ ചുറ്റും ചുഴറ്റി — ശൈലമോ ശൂലമോ എറിയുന്നതിനുമുമ്പ് വേഗം കൂട്ടാനുള്ള ചുഴറ്റൽ; ഈ സർഗത്തിൽ ഈ പദം പലതവണ വരുന്നു.

കുംഭകർണന്റെ കൈകൊണ്ട് എറിയപ്പെട്ട, സ്വർണത്തിളക്കമുള്ള ദണ്ഡോടുകൂടിയ, മൂർച്ചയേറിയ ആ ശൂലത്തെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ വേഗത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും പിടിച്ച് ശക്തിയോടെ ഒടിച്ചു. ആയിരം ഭാരം ഇരുമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ച ആ വലിയ കറുത്ത ഇരുമ്പുശൂലം കാൽമുട്ടിൽ വെച്ച് ആഹ്ലാദത്തോടെ ആ വാനരൻ ഒടിച്ചു. ഹനുമാൻ ശൂലം ഒടിച്ചതു കണ്ട് വാനരസൈന്യം ആഹ്ലാദിച്ചു പലവട്ടം ആർത്തുവിളിച്ചു, നാലുപാടുംനിന്നു പാഞ്ഞെത്തി. രാക്ഷസൻ ഭയന്നു പിന്തിരിഞ്ഞു; വനചാരികളായ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു സിംഹനാദം മുഴക്കി; ആ നിലയിലായ ശൂലം കണ്ട് മാരുതിയെ പൂജിച്ചു. അറുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതും അറുപത്തിനാലാമത്തേതും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ശൂലം അങ്ങനെ ഒടിഞ്ഞതു കണ്ട് മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസാധിപൻ കോപിച്ചു; ലങ്കയിലെ മലയപർവതത്തിൽനിന്ന് ഒരു ശൃംഗം പിഴുതെടുത്ത് അടുത്തുചെന്ന് അതുകൊണ്ടു സുഗ്രീവനെ അടിച്ചു. ശൈലശൃംഗത്തിന്റെ അടിയേറ്റ വാനരേന്ദ്രൻ ബോധംകെട്ടു യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു; അദ്ദേഹം വീണതു കണ്ട് യാതുധാനന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു. അദ്ഭുതവും ഘോരവുമായ വീര്യമുള്ള ആ വാനരേന്ദ്രന്റെ അടുത്തുചെന്ന് കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോയി — പ്രചണ്ഡമായ കാറ്റ് മേഘത്തെയെന്നപോലെ. മഹാമേഘംപോലെയുള്ള അദ്ദേഹത്തെ ഉയർത്തിയെടുത്തു നടക്കുന്ന, മേരുവിനോടു കിടയൊത്ത രൂപമുള്ള അവൻ ഉയർന്ന ഘോരശൃംഗമുള്ള മേരുപോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തെയുംകൊണ്ടു പോയി; വാനരരാജനെ പിടികൂടിയതിൽ വിസ്മയിച്ച സ്വർഗവാസികളുടെ നിലവിളി അവൻ കേട്ടു. ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ വിചാരിച്ചു — ‘ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രാഘവനോടുകൂടി ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെയാകും.’ ‘കാഞ്ചനധാമയഷ്ടിം’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കാഞ്ചനദാമജുഷ്ടം’ (സ്വർണമാലകൾ അണിഞ്ഞത്). ‘മേരുപോലെ’ എന്ന ഉപമ — സുഗ്രീവൻ അവന്റെ ചുമലിൽ ഒരു ശൃംഗംപോലെ. രാജാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ ഹനുമാൻ പെട്ടെന്നു കടന്നുവരുന്നു — ആയിരം ഭാരംകൊണ്ടു നിർമിച്ച ശൂലം കാൽമുട്ടിൽ വെച്ച് ഒടിക്കുന്നു. ‘ഭാരം’ എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക തൂക്ക അളവാണ്; അതിനാൽ ശൂലത്തിന്റെ ഭാരം സങ്കല്പത്തിനപ്പുറമാണ്. ഈ കർമത്തിന്റെ ഫലം വാനരരുടെ ആഹ്ലാദവും രാക്ഷസന്റെ ഭയവുമാണ് — ‘വിമുഖഃ അഭവത്’ (പിന്തിരിഞ്ഞു) എന്ന്; എന്നാൽ അതു ക്ഷണികമായിരുന്നു. കുംഭകർണൻ മലയപർവതത്തിന്റെ ശൃംഗം പിഴുതെടുത്ത് സുഗ്രീവനെ വീഴ്ത്തുന്നു. ‘ലങ്കാമലയാത്’ എന്നതിന് ലങ്കയുടെ സമീപത്തുള്ള മലയം എന്നു വ്യാഖ്യാനം; ‘ലങ്കയിലെ മലയപർവതത്തിൽനിന്ന്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. സുഗ്രീവൻ ബോധംകെട്ടു; കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ മേഘത്തെയെന്നപോലെ കൊണ്ടുപോകുന്നു — ‘കാറ്റു മേഘത്തെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ലഘുത്വവും രാക്ഷസന്റെ ബലവും കാണിക്കുന്നു. മേരു ശൃംഗംകൊണ്ടെന്നപോലെ അവൻ സുഗ്രീവനെക്കൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ വിസ്മയിക്കുന്നു — ‘ത്രിദിവാലയാനാം നിനാദം’ (സ്വർഗവാസികളുടെ നിലവിളി) — അവർക്കും ആശങ്കയുണ്ട്. കുംഭകർണന്റെ ചിന്ത സൈന്യനീതിക്കനുസരിച്ചുള്ളതാണ് — നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം നശിച്ചു. ‘ഇന്ദ്രവീര്യഃ… ഇന്ദ്രോപമം… ഇന്ദ്രശത്രുഃ’ എന്ന് ഒരു ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ മൂന്നുതവണ ‘ഇന്ദ്ര’ശബ്ദം വരുന്നു — ഒരു ശബ്ദക്രീഡ; അതുകൊണ്ട് രണ്ടു വീരന്മാരുടെ തുല്യതയും വൈരവും ഒരേസമയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാഞ്ചനധാമയഷ്ടിം’ എന്നാൽ ശൂലത്തിന്റെ ദണ്ഡ് സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതാണ്; ‘ധാമ’ എന്നാൽ തേജസ്സ് അഥവാ പ്രകാശം — സ്വർണത്തേജസ്സുള്ള ദണ്ഡ്. ഹനുമാൻ ‘ദോർഭ്യാം’ — രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും — അതിനെ പിടിക്കുന്നു.

വാനരസൈന്യം അവിടെയുമിവിടെയും ചിതറിയോടുന്നതും വാനരനായ സുഗ്രീവനെ കുംഭകർണൻ പിടികൂടിയതും കണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ ഞാൻ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്? എനിക്കു ചെയ്യാൻ ന്യായമായതു ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യും; പർവതസമാനനായിത്തീർന്ന് ഈ രാക്ഷസനെ നശിപ്പിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ മുഷ്ടികളാൽ ദേഹം തകർന്ന് മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കൊല്ലപ്പെടുകയും വാനരരാജൻ മോചിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും ആഹ്ലാദിക്കട്ടെ. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ വാനരൻ — അസുരന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർ പിടികൂടിയാലും — സ്വയംതന്നെ മോചനം നേടും. ശൈലപ്രഹരമേറ്റ വാനരാധിപൻ യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണൻ പിടികൂടിയതിനാൽ ഇപ്പോൾ തന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ബോധവാനല്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഈ സുഗ്രീവൻ അല്പനേരത്തിനകം ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് തനിക്കും വാനരന്മാർക്കും പഥ്യമായതു ചെയ്യും. ഞാൻ മോചിപ്പിച്ചാൽ മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവനു കഠിനമായ അപ്രീതിയും ശാശ്വതമായ കീർത്തിനാശവും ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ സ്വയം മോചിതനാകുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിക്രമം ഞാൻ അല്പനേരം കാത്തിരിക്കും; അതുവരെ ചിതറിയ വാനരസൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വാനരരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിശക്തി പ്രകടമാണ് — സ്വാമിയുടെ അപമാനം ഒഴിവാക്കാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നു; രാജാവ് സ്വന്തം പരാക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ മോചിതനായി എന്ന യശസ്സ് അദ്ദേഹത്തിനുതന്നെ ലഭിക്കട്ടെ എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വിവേകം. എഴുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും മറ്റുള്ളവ അനുഷ്ടുപ്പിലുമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഈ ആത്മഗതം ഈ സർഗത്തിന്റെ ബൗദ്ധികകേന്ദ്രമാണ്. അദ്ദേഹം മൂന്നു വഴികൾ ആലോചിക്കുന്നു — സ്വയം കുംഭകർണനെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ മോചിപ്പിക്കുക; സുഗ്രീവൻ സ്വയം മോചിതനാകുന്നതു കാത്തിരിക്കുക; സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക. ആദ്യത്തെ വഴി സാധ്യമാണ് — ‘പർവതസങ്കാശഃ ഭൂത്വാ’ (പർവതസമാനനായിത്തീർന്ന്) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം മാറ്റാനുള്ള ശക്തിയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം രണ്ടാമത്തേതു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു, കാരണം സ്വാമിയുടെ മാനം അദ്ദേഹത്തിനു പ്രാണനേക്കാളും വലുതാണ്. ‘ഞാൻ മോചിപ്പിച്ചാൽ അപ്രീതിയും കീർത്തിനാശവും’ — മറ്റൊരാൾ മോചിപ്പിച്ച രാജാവ് ലോകത്തിൽ ചെറുതാകുന്നു. ഇതു സേവകധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. മൂന്നാമത്തെ വഴിയും ഒപ്പംതന്നെ — കാത്തിരിപ്പിന്റെ സമയത്തു സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം. അങ്ങനെ ഹനുമാൻ നിഷ്ക്രിയനല്ല, മറിച്ച് കാലജ്ഞനാണ്. ‘അല്പനേരം കാത്തിരിക്കും’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും. ‘സാസുരോരഗൈഃ ത്രിദശൈഃ ഗൃഹീതഃ അപി’ (അസുരന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർ പിടികൂടിയാലും) എന്നത് സുഗ്രീവന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രശംസയാണ് — ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നാഗങ്ങളും പിടികൂടിയാലും അദ്ദേഹം സ്വയം മോചിതനാകും, പിന്നെ ഒരു രാക്ഷസന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ഹനുമാന്റെ ഈ ചിന്ത, സീതയെ കാണാനായി അദ്ദേഹം പലവിധം ആലോചിക്കുന്ന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ആത്മഗതങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി കർമത്തിനുമുമ്പ് എപ്പോഴും സജീവമാണ്. ‘ഭൂയഃ സംസ്തംഭയാമാസ’ — വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി — എന്ന കർമംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ചിന്തയെ പൂർത്തീകരിക്കുന്നു. ‘പഥ്യം’ എന്നാൽ ഹിതകരമായത് — രോഗിക്കു പഥ്യാഹാരംപോലെ.

ആ കുംഭകർണൻ പിടയുന്ന ആ മഹാവാനരനെയുംകൊണ്ട് ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു; വിമാനങ്ങളിലും വീഥികളിലും വീടുകളിലും ഗോപുരങ്ങളിലും നിന്നവർ ഉത്തമപുഷ്പങ്ങളുടെ വർഷംകൊണ്ട് അവനെ പൂജിച്ചു. മലർപ്പൊരിയും സുഗന്ധജലവും വർഷിച്ച് പതുക്കെപ്പതുക്കെ നനയ്ക്കപ്പെട്ട്, രാജവീഥിയുടെ കുളിർമയാൽ മഹാബലനായ സുഗ്രീവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നെ പ്രയാസപ്പെട്ടു ബോധം നേടിയ ആ മഹാത്മാവ്, ബലവാനായ അവന്റെ കൈകൾക്കിടയിൽ കിടന്നുകൊണ്ട്, നഗരത്തിലെ രാജവീഥിയെ നോക്കി വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘ഇങ്ങനെ പിടിക്കപ്പെട്ട എനിക്ക് ഇന്ന് എങ്ങനെയാണു പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ കഴിയുക? വാനരന്മാർക്ക് ഇഷ്ടവും ഹിതവുമായ കാര്യം ഉണ്ടാകുംവിധം ഞാൻ ചെയ്യും.’ പിന്നെ വാനരരാജൻ പെട്ടെന്ന് ദേവേന്ദ്രശത്രുവിനെ കൈവിരലുകളുടെ അറ്റംകൊണ്ടു പിടിച്ച് മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ചെവികളും പല്ലുകൾകൊണ്ടു മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചു; കാലുകൾകൊണ്ട് അവന്റെ പാർശ്വങ്ങൾ കീറിപ്പിളർന്നു. സുഗ്രീവൻ പല്ലുകൾകൊണ്ടും നഖങ്ങൾകൊണ്ടും കീറിമുറിച്ച്, ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ട ആ കുംഭകർണൻ രോഷാകുലനായി, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ സുഗ്രീവനെ ചുഴറ്റി നിലത്തടിച്ചു ഞെരിച്ചു. ഭീമബലത്താൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, ദേവശത്രുക്കളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, അദ്ദേഹം നിലത്തുനിന്ന് ഒരു പന്തുപോലെ വേഗത്തിൽ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു; വീണ്ടും രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. ചെവിയും മൂക്കും ഇല്ലാതായ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ, അരുവികളൊഴുകുന്ന ഗിരിപോലെ, രക്തമൊഴുക്കിക്കൊണ്ടു ശോഭിച്ചു. രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ, ഭീകരരൂപനായ ആ മഹാകായനായ നിശാചരൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അമർഷത്താൽ രക്തം ഛർദിക്കുന്ന രാവണാനുജൻ നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ, സന്ധ്യയോടുകൂടിയ മഴമേഘംപോലെ, ശോഭിച്ചു. ‘ഖരൈശ്ച കർണൗ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നഖൈശ്ച കർണൗ’ (നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ചെവികളും); ‘മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങൾകൊണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ഖര’ശബ്ദത്തെ വിശേഷണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘കന്ദുകവജ്ജവേന’ (പന്തുപോലെ വേഗത്തിൽ) — പന്തു നിലത്തു വീണു തെറിച്ചുയരുന്നതുപോലെ, ഞെരിക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനും ചാടിയുയർന്ന് രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. സുഗ്രീവനു ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടുന്നത് വിചിത്രമായ ഒരു കാരണത്താലാണ് — കുംഭകർണന്റെ വിജയമെന്നു കരുതി ലങ്കാവാസികൾ മലർപ്പൊരിയും സുഗന്ധജലവും വർഷിക്കുന്നു; ആ കുളിർമയിൽ നനഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ ഉണരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളുടെ ഉത്സവംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനത്തിനു കാരണമാകുന്നു — കാവ്യത്തിലെ ഒരു വിരോധാഭാസം. അദ്ദേഹം ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ അനുമാനം സത്യമായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആക്രമണം അപ്രതീക്ഷിതവും നിർദയവുമാണ് — ചെവികളും മൂക്കും മുറിക്കുന്നു, പാർശ്വങ്ങൾ കീറുന്നു. കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ നിലത്തടിച്ചു ഞെരിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാരും പ്രഹരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ചാടിയുയർന്നു രാമന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നു. ‘അരുവികളോടുകൂടിയ ഗിരിപോലെ’, ‘സന്ധ്യയോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ’ — രക്തസ്രാവത്തിന്റെ രണ്ട് ഉപമകൾ. ‘കന്ദുകവത്’ (പന്തുപോലെ) എന്ന ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ചടുലത കാണിക്കുന്നു — നിലത്തു ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു ചാടിയുയരുന്നു. ഹനുമാൻ അനുമാനിച്ചതുതന്നെ സംഭവിച്ചു — രാജാവ് സ്വയംതന്നെ മോചിതനായി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യശസ്സിനു കോട്ടം തട്ടിയില്ല. ‘ബലീയസഃ ഭുജാന്തരസ്ഥഃ’ — ബലവാന്റെ കൈകൾക്കിടയിൽ കിടക്കുന്നവൻ — ആപത്കരമായ അവസ്ഥ; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ‘പുരരാജമാർഗം അവേക്ഷമാണഃ’ — ശത്രുവിന്റെ നഗരവീഥി നോക്കിക്കൊണ്ട് — ശാന്തമായി ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതാണു രാജാവിന്റെ ധൈര്യം.

അദ്ദേഹം പോയപ്പോൾ ദേവരാജശത്രുവായ കുംഭകർണൻ ക്രോധത്തോടെ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി പാഞ്ഞു; ‘ഞാൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാണ്’ എന്നു ചിന്തിച്ച് ആ രൗദ്രൻ ഘോരമായ ഒരു മുദ്ഗരം കയ്യിലെടുത്തു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പെട്ടെന്നു നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, ആളിപ്പടരുന്ന യുഗാന്താഗ്നി പ്രജകളെയെന്നപോലെ, ഉഗ്രമായ ആ വാനരസൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ തിന്നൊടുക്കി. വിശന്ന്, രക്തത്തിനും മാംസത്തിനും കൊതിച്ച് അവൻ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തിൽ കടന്ന് മോഹത്താൽ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും പിശാചുക്കളെയും ഋക്ഷന്മാരെയും തിന്നു; യുഗാന്തത്തിൽ മൃത്യു കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ അവൻ മുഖ്യരായ വാനരന്മാരെ തിന്നുകളഞ്ഞു. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ള ഉപജാതിയാണ്. ക്രുദ്ധനായ അവൻ ഒന്നോ രണ്ടോ മൂന്നോ അതിലധികമോ വാനരന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ഒറ്റക്കൈകൊണ്ടു വാരിയെടുത്ത് ധൃതിയിൽ വായിലേക്കെറിഞ്ഞു. പർവതാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ട് അടിയേൽക്കുമ്പോഴും മേദസ്സും രക്തവും ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് ആ മഹാബലൻ വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. തിന്നപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ വാനരന്മാർ അപ്പോൾ രാമനെ ആശ്രയമായി പ്രാപിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ കുംഭകർണൻ കപികളെ തിന്നുകൊണ്ട് പാഞ്ഞുനടന്നു. എഴുനൂറും എട്ടും ഇരുപതും മുപ്പതും പേരെ വീതം കൈകൾകൊണ്ടു വാരിപ്പുണർന്ന് തിന്നുകൊണ്ട് അവൻ ചുറ്റിപ്പാഞ്ഞു. മേദസ്സും വസയും രക്തവും പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ, ചെവികളിൽ കുരുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന കുടലുകൾ മാലയായണിഞ്ഞ്, അതിമൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളോടെ അവൻ യുഗാന്തത്തിൽ വളർന്നുപെരുകിയ കാലനെപ്പോലെ ശൂലങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ‘മോഹാത്’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ ഉന്മത്തനാണ്, സ്വന്തക്കാരെയും അന്യരെയും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ സ്വന്തം രാക്ഷസന്മാരെപ്പോലും തിന്നുന്നു; പിന്നീടു ലക്ഷ്മണൻ ഇതുതന്നെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിയെട്ടാം ശ്ലോകം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒരു രൂപാന്തരംപോലെയാണ്. ചെവിയും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ അപമാനം കുംഭകർണനെ ഉന്മത്തനാക്കുന്നു. അവൻ വീണ്ടും പുറപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ‘മോഹാത്’ — വിവേകമില്ലാതെ — സ്വപക്ഷത്തുള്ളവരെപ്പോലും തിന്നുന്നു. യുഗാന്താഗ്നി, യുഗാന്തമൃത്യു, യുഗാന്തത്തിലെ കാലൻ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതവണ പ്രളയത്തിന്റെ ഉപമ വരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ഭീകരത പരകോടിയിലെത്തുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ രാക്ഷസത്വം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — അവൻ ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, സ്വന്തക്കാരെയും പിശാചുക്കളെയും തിന്നുന്നു. ‘സപ്ത ശതാനി അഷ്ടൗ വിംശതിം ത്രിംശതം ച’ (എഴുനൂറും എട്ടും ഇരുപതും മുപ്പതും) എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും സംഖ്യകൾ; കവി ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രൂപം വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഭക്ഷണത്തിന്റെ ആവർത്തനം വാക്കുകളിലും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ സമയത്ത് ശത്രുസൈന്യത്തെ മർദിക്കുന്നവനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ സുമിത്രാപുത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധം ചെയ്തു. വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം കുംഭകർണന്റെ ശരീരത്തിൽ ഏഴു ശരങ്ങൾ ആഴ്ത്തി; മറ്റു ശരങ്ങൾ എടുത്തു തൊടുത്തുവിട്ടു. അവയാൽ പീഡിതനായ ആ രാക്ഷസൻ ആ അസ്ത്രത്തെ ‘വിശേഷം’ ആക്കി — ഹിന്ദിഭാഷ്യമനുസരിച്ച് ‘നിഃശേഷം’, അതായത് നിഷ്ഫലമാക്കി; അതോടെ സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ബലവാൻ കോപിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അവന്റെ തിളങ്ങുന്ന സ്വർണക്കവചത്തെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടി — കാറ്റ് സന്ധ്യാമേഘത്തെ എന്നപോലെ. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള അവൻ സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനായി, മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട രശ്മിമാനായ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മേഘസമൂഹംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന ഭീകരനായ ആ രാക്ഷസൻ അവജ്ഞയോടെതന്നെ സുമിത്രാനന്ദവർധനനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധത്തിൽ അന്തകനെപ്പോലും അനായാസം ജയിക്കുന്ന എന്നോടു ഭയമില്ലാതെ പൊരുതിയതിലൂടെ നീ നിന്റെ വീരത വെളിപ്പെടുത്തി. മഹായുദ്ധത്തിൽ, ആയുധമേന്തിയ മൃത്യുവിനെപ്പോലെയുള്ള എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവൻപോലും പൂജ്യനാണ്; എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവന്റെ കാര്യം പിന്നെ പറയണോ! ഐരാവതത്തിൽ കയറി എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട പ്രഭുവായ ശക്രൻപോലും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നിട്ടില്ല. സൗമിത്രേ, ബാലനായിട്ടും ഇന്നു നിന്റെ പരാക്രമങ്ങളാൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായി; നിന്നോട് അനുവാദം വാങ്ങി രാഘവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വീര്യവും ബലവും ഉത്സാഹവുംകൊണ്ടു നീ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിച്ചതിനാൽ, ഞാൻ രാമനെ മാത്രം കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാമനെ ഞാൻ കൊന്നശേഷം യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരോടു ഞാൻ എല്ലാം തകർക്കുന്ന എന്റെ സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടു പൊരുതും.’ സ്തുതി കലർന്ന ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ ആ രാക്ഷസനോടു യുദ്ധത്തിൽ സൗമിത്രി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ കൂടുതൽ ഘോരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘പൗരുഷം നേടിയ നീ ശക്രൻ മുതലായ ദേവന്മാർക്കുപോലും അസഹ്യനാണ് എന്നതു സത്യമാണ്, മറിച്ചല്ല; വീരാ, ഇന്നു നിന്റെ പരാക്രമം കണ്ടു. ഇതാ ദാശരഥിയായ രാമൻ പർവതംപോലെ അചലനായി നിൽക്കുന്നു.’ ഇതു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനെ അവഗണിച്ച് ആ നിശാചരൻ സൗമിത്രിയെ കടന്ന് ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദാശരഥിയായ രാമൻ രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്കു മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഏറിയ ഭാഗവും (102–114) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അതു മുറിയാതെയുണ്ട്. ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രശംസയും ലക്ഷ്മണന്റെ മര്യാദയുള്ള മറുപടിയും — ഈ സംവാദം വീരരസത്തിന്റെ ഉദാത്തമായ രൂപമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രവേശം ഈ സർഗത്തിലെ പുതിയൊരു അധ്യായമാണ്. വാനരന്മാർ പരാജയപ്പെട്ടു, ഹനുമാൻ വേദനിച്ചു, സുഗ്രീവൻ അപമാനിക്കപ്പെട്ടു — ഇനി മനുഷ്യവീരന്മാരുടെ ഊഴം. ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ കവചത്തെ മൂടുന്നതേയുള്ളൂ, പിളർക്കുന്നില്ല; ‘മേഘങ്ങളാൽ മൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കുംഭകർണനും ശോഭിക്കുന്നു — ബാണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും ദീപ്തനായി. അവന്റെ വാക്കുകൾ വിസ്മയകരമാണ് — രാക്ഷസൻ ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘അന്തകസ്യ അപി ജേതാരം’ (അന്തകനെപ്പോലും ജയിക്കുന്നവൻ) എന്നും ‘ശക്രൻപോലും എന്റെ മുന്നിൽ ഇതുവരെ നിന്നിട്ടില്ല’ എന്നും ആത്മപ്രശംസ; എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണനെ ‘ബാലൻ’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ പരാക്രമത്തിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. ഇവിടെ വീരന്മാരുടെ പരസ്പരാദരത്തിന്റെ ആദർശമുണ്ട് — യുദ്ധത്തിൽപ്പോലും ഗുണങ്ങളെ അംഗീകരിക്കൽ. അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ‘അനുജ്ഞാപ്യ’ (അനുവാദം വാങ്ങി) പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അനുമതി യാചിക്കുന്നതുപോലെ. അവന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ് — ‘യസ്മിൻ ഹതേ ഹതം’ (ആരു കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ) — രാമനാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ‘പ്രഹസന്നിവ’ — പുഞ്ചിരിയോടെ. അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്റെ പരാക്രമം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമന്റെ അചലത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ‘അദ്രിഃ ഇവ അചലഃ’ (പർവതംപോലെ അചലൻ). അങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം വഴി കൊടുക്കുന്നതുപോലെ. കുംഭകർണൻ ലക്ഷ്മണനെ അവഗണിച്ചു രാമന്റെ നേർക്കു പായുന്നു; രാമൻ രൗദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവനെ എയ്യുന്നു. ‘രൗദ്രം അസ്ത്രം’ എന്നാൽ രുദ്രൻ ദേവതയായ അസ്ത്രം. ഈ സംവാദത്തിന്റെ ഏതാണ്ടു മുഴുവൻ ഭാഗവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ലെങ്കിലും വൾഗേറ്റ്പാരമ്പര്യത്തിൽ അതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇവിടെ സൗമിത്രിയുടെ സംയമം പ്രശംസനീയമാണ് — ശത്രു പ്രശംസിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം ഗർവിക്കുന്നില്ല, കോപിക്കുന്നുമില്ല; സത്യം മാത്രം പറയുന്നു, രാമന്റെ സ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഈ സേവകധർമം ഈ സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ആത്മഗതവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്നതാണ് — രണ്ടുപേരും സ്വാമിയുടെ യശസ്സിനെ സ്വന്തം യശസ്സിനേക്കാൾ വലുതായി കാണുന്നു. ‘പരബലാർദനഃ പരപുരഞ്ജയഃ’ (ശത്രുസൈന്യത്തെ മർദിക്കുന്നവൻ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗ്യത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘നിചഖാന’ എന്നാൽ ആഴത്തിൽ തറച്ചു — ശരങ്ങൾ ദേഹത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. ‘സന്ധ്യാഭ്രം ഇവ മാരുതഃ’ (കാറ്റ് സന്ധ്യാമേഘത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കാറ്റു മേഘങ്ങളെ കൊണ്ടുവന്ന് ആകാശം മൂടുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണൻ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കവചം മൂടി. ‘മേഘൗഘനിഃസ്വനഃ’ എന്നാൽ കുംഭകർണന്റെ സ്വരം മേഘസമൂഹത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെ; ‘സാവജ്ഞം’ എന്നാൽ അവജ്ഞയോടെ; എന്നിട്ടും വാക്കുകളുടെ ആശയം പ്രശംസയാണ് — ഈ വിരോധാഭാസം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ദ്വൈതം കാണിക്കുന്നു.

രാമന്റെ ശരമേറ്റ്, പെട്ടെന്നു മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ വായിൽനിന്നു തീക്കനലുകൾ കലർന്ന ജ്വാലകൾ പുറപ്പെട്ടു. രാമാസ്ത്രമേറ്റ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഘോരമായി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവന്നു. മയിൽപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച ശരങ്ങൾ അവന്റെ മാറിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി; കയ്യിൽനിന്നു വഴുതിയ ഗദ നിലത്തു വീണു. അവന്റെ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നിലത്തു ചിതറിക്കിടന്നു; ആ മഹാബലൻ താൻ ആയുധമില്ലാത്തവനായി എന്നു മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും വലിയ സംഹാരം നടത്തി. ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവയവങ്ങൾ ആഴത്തിൽ മുറിഞ്ഞ്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച അവൻ അരുവിയൊഴുക്കുന്ന ഗിരിപോലെ രക്തമൊഴുക്കി. നൂറ്റിയിരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. തീവ്രമായ കോപത്താലും രക്തത്താലും മത്തനായ അവൻ വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും ഋക്ഷന്മാരെയും തിന്നുകൊണ്ടു ചുറ്റിപ്പാഞ്ഞു. പിന്നെ ഭീമപരാക്രമനും അന്തകസമാനനുമായ ആ ബലവാൻ ഭയങ്കരമായ ഒരു ശൃംഗം ചുഴറ്റി രാമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു. അത് എത്തുംമുമ്പേ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ രാമൻ വീണ്ടും വില്ലിൽ ശരം തൊടുത്ത് നേർക്കു പായുന്ന ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ ഗിരിശൃംഗം മുറിച്ചു. ധർമാത്മാവായ ഭരതാഗ്രജൻ രാമൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അവന്റെ ആ വലിയ ശൃംഗം മുറിച്ചു; മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള, ശോഭകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള അതു വീഴുമ്പോൾ ഇരുനൂറു വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തി. ആ സമയത്ത് കുംഭകർണവധത്തിൽ ശ്രദ്ധയൂന്നിയ ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ പല ഉപായങ്ങളും ആലോചിച്ചിട്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, ഇവൻ വാനരന്മാരെയോ രാക്ഷസന്മാരെയോ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനായി സ്വന്തക്കാരെയും അന്യരെയും തിന്നുന്നു. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ നാലുപാടുംനിന്ന് ഇവന്റെ മേൽ നന്നായി കയറട്ടെ; മുഖ്യരായ യൂഥപന്മാർ ഇവന്റെ മേൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും നിലയുറപ്പിക്കട്ടെ. അപ്പോൾ ഈ ദുർബുദ്ധി കനത്ത ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞ്, നിലത്തു ചുറ്റിനടന്നുകൊണ്ട്, മറ്റു വാനരന്മാരെ കൊല്ലാതിരിക്കും.’ ബുദ്ധിമാനായ രാജകുമാരന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ കുംഭകർണന്റെ മേൽ കയറി. വാനരന്മാർ കയറിയപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ കുംഭകർണൻ, ദുഷ്ടനായ ആന പാപ്പാന്മാരെയെന്നപോലെ, അവരെ ശക്തിയോടെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞു. അവർ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ടതു കണ്ട് ‘ഇവൻ രോഷാകുലനാണ്’ എന്നു കരുതി രാമൻ വേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കു കുതിച്ചു; ഉത്തമമായ വില്ലു കയ്യിലെടുത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായം ഫലിച്ചില്ല; എങ്കിലും അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം — വാനരരുടെ രക്ഷ — വ്യക്തമാണ്; ഇനി രാമൻതന്നെ മുന്നോട്ടു ചെല്ലുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യശരങ്ങൾ കുംഭകർണനെ കഠിനമായി വേദനിപ്പിക്കുന്നു — വായിൽനിന്നു തീക്കനൽ കലർന്ന ജ്വാലകൾ, കയ്യിൽനിന്നു ഗദ വീഴുന്നു, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ചിതറുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി അവൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാകുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു; രക്തത്താൽ മത്തനായി എല്ലാവരെയും തിന്നുന്നു. ‘രുധിരേണ ച മൂർച്ഛിതഃ’ (രക്തത്താലും മത്തനായി) എന്ന പദത്തിൽ, രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധം മദ്യംപോലെ അവനെ മത്തുപിടിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണു ഭാവം; അതു ലക്ഷ്മണൻ പിന്നീടു വ്യക്തമായി പറയുന്നു. പർവതശൃംഗത്തിന്റെ ഏറ് രാമൻ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിക്കുന്നു. വീഴുന്ന ആ ശൃംഗം ഇരുനൂറു വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ബലം അത്ര വലുതായതിനാൽ രാമന്റെ രക്ഷപോലും പൂർണമാകുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായം പ്രായോഗികമാണ് — വാനരന്മാർ അവന്റെ ദേഹത്തിൽ കയറി ഭാരം കൂട്ടട്ടെ, അങ്ങനെ അവനു ചലിക്കാൻ കഴിയാതാകട്ടെ. ഈ ഉപായം ‘യോഗാൻ പരിമൃശൻ’ — പല ഉപായങ്ങളും ആലോചിച്ച് — തിരഞ്ഞെടുത്തതാണ്. എന്നാൽ കുംഭകർണൻ ‘ദുഷ്ടഹസ്തീ ഹസ്തിപാൻ’ (ദുഷ്ടനായ ആന പാപ്പാന്മാരെ) എന്നപോലെ അവരെ കുടയുന്നു — പാപ്പാന്മാരും ആനയുടെ പുറത്തു കയറിയിരിക്കുന്നവരായതിനാൽ ഉപമ അർഥപൂർണമാണ്. അങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ബുദ്ധിയും വാനരരുടെ ധൈര്യവും എല്ലാം നിഷ്ഫലമായി; ‘രുഷ്ടഃ അയം’ (ഇവൻ രോഷാകുലനാണ്) എന്നറിഞ്ഞ് രാമൻ സ്വയം വില്ലെടുക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ (123–126) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — ശൃംഗമെറിയുന്ന പ്രസംഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അജിഹ്മഗൈഃ’ എന്നാൽ നേർക്കു പായുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട്; ‘കാഞ്ചനചിത്രാംഗൈഃ’ എന്നാൽ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തവകൊണ്ട് — രാമന്റെ ശരങ്ങളുടെ ഈ വിശേഷണങ്ങൾ അവയുടെ ദിവ്യത്വവും സൗന്ദര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹസ്തിപാഃ’ എന്നാൽ ആനയുടെ പുറത്തു കയറി അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പാപ്പാന്മാർ. ‘ബർഹിണവാസസഃ’ എന്നാൽ മയിൽപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച ശരങ്ങൾ; ‘നിമഗ്നാഃ’ എന്നാൽ മാറിൽ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയവ. ‘ഗിരിഃ പ്രസ്രവണം യഥാ’ (ഗിരി അരുവിയെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു — സുഗ്രീവൻ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചപ്പോഴും ‘ഗിരിഃ പ്രസ്രവണൈഃ ഇവ’ (അരുവികളോടുകൂടിയ ഗിരിപോലെ) എന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ രക്തസ്രാവം നീർച്ചാട്ടത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗുരുഭാരപ്രപീഡിതഃ’ (കനത്ത ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞവൻ) എന്നതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — അനേകം വാനരരുടെ ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞ് അവന്റെ ഗതി മന്ദമാകും.

ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, നോട്ടംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ധീരനായ രാഘവൻ കുംഭകർണന്റെ ബലത്താൽ പീഡിതരായ എല്ലാ യൂഥപന്മാരെയും ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതിവേഗത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു (നൂറ്റിമുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്). സർപ്പംപോലെയുള്ള, ഉറപ്പുള്ള ഞാണോടുകൂടിയ, ഉഗ്രമായ, സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത വില്ലെടുത്ത്, ഉത്തമമായ ആവനാഴിയും ബാണങ്ങളും കെട്ടിയുറപ്പിച്ച രാമൻ വാനരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് കുതിച്ചുയർന്നു. ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള വാനരഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരുന്ന ആ മഹാബലനായ വീരൻ പുറപ്പെട്ടു. കിരീടമണിഞ്ഞ, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹാത്മാവായ കുംഭകർണനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു — രോഷാകുലനായ ദിഗ്ഗജംപോലെ എല്ലാവരുടെയും നേർക്കു പായുന്നവനെ, ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ തിരഞ്ഞുനടക്കുന്നവനെ, രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനെ, വിന്ധ്യനും മന്ദരവുംപോലെയുള്ളവനെ, സ്വർണത്തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞവനെ, മഴമേഘംപോലെ വായിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുക്കുന്നവനെ, രക്തം പുരണ്ട ചുണ്ടിന്റെ കോണുകൾ നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവനെ, കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെ വാനരസൈന്യത്തെ ചതയ്ക്കുന്നവനെ. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ തേജസ്സുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ വില്ലിന്റെ ഞാൺ വലിച്ചുമുഴക്കി. ആ വില്ലിന്റെ നിർഘോഷം കേട്ടു കുപിതനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ആ ഘോഷം സഹിക്കാനാവാതെ രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ നാഗരാജന്റെ ഉത്തമമായ ഉടൽപോലെയുള്ള കൈകളുള്ള രാമൻ, കാറ്റിൽ ഉയർന്ന മേഘംപോലെയുള്ള, പർവതസമാനനായ, പാഞ്ഞുവരുന്ന കുംഭകർണനോടു യുദ്ധത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാധിപാ, വരൂ, വിഷാദിക്കേണ്ട; ഞാൻ വില്ലേന്തി നിൽക്കുന്നു. രാക്ഷസവംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി എന്നെ അറിയുക; അല്പനേരത്തിനകം നീ ബോധമറ്റവനാകും.’ ‘ഇതാണു രാമൻ’ എന്നറിഞ്ഞ് അവൻ വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ ചിരിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവന്നു. എല്ലാ വനവാസികളുടെയും ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതുപോലെ, മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ഭീകരവും വികൃതവുമായ ചിരി ചിരിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ വിരാധനാണെന്നു കരുതേണ്ട, കബന്ധനല്ല, ഖരനല്ല, വാലിയല്ല, മാരീചനുമല്ല; ഈ വന്നിരിക്കുന്നതു കുംഭകർണനാണ്. മുഴുവൻ കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള എന്റെ ഭീകരമായ ഈ വലിയ മുദ്ഗരം നോക്കൂ; ഇതുകൊണ്ടാണു ഞാൻ പണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും ജയിച്ചത്. ചെവിയും മൂക്കും ഇല്ലാത്തവനെന്നു കരുതി നീ എന്നെ അവമതിക്കരുത്; ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ എനിക്ക് അല്പംപോലും വേദനയില്ല. ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലാ, പാപരഹിതാ, എന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്റെ വീര്യം കാണിക്കൂ; പിന്നെ നിന്റെ പൗരുഷവും വിക്രമവും കണ്ടുകഴിഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്നെ തിന്നും.’ നൂറ്റിനാല്പത്തിമൂന്നും നൂറ്റിനാല്പത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അച്ചടിയിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ‘ഈ ശ്ലോകത്തിനുശേഷം ചില പ്രതികളിൽ താഴെക്കൊടുക്കുന്ന ശ്ലോകങ്ങൾ അധികമായി കാണുന്നു’ എന്ന് — അങ്ങനെ നൂറ്റിനാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിനുശേഷം പത്തര ശ്ലോകങ്ങൾ (കുംഭകർണനുമായുള്ള വിഭീഷണന്റെ സംവാദം) അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; മൂലപാഠത്തിൽ അവയ്ക്കു നമ്പറിട്ടിട്ടില്ല; ഇവിടെയും അവ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. രാമന്റെ വരവ് ഗൗരവത്തോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, സർപ്പംപോലെയുള്ള വില്ല്, സ്വർണച്ചിത്രപ്പണി, കെട്ടിയുറപ്പിച്ച ആവനാഴി. കുംഭകർണന്റെ രൂപവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — കിരീടധാരി, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, ദിഗ്ഗജംപോലെ, വിന്ധ്യനും മന്ദരവുംപോലെ, രക്തം ഛർദിക്കുന്നവൻ, നാവുകൊണ്ടു ചുണ്ടുകൾ നക്കുന്നവൻ. രണ്ടു മഹാവീരന്മാർ നേർക്കുനേർ വരുന്ന നിമിഷമാണിത്; അതിനാൽ കവി ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു, ചിത്രം വിസ്തരിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കുകൾ സംക്ഷിപ്തവും നിശ്ചിതവുമാണ് — ‘മാ വിഷാദം’ (വിഷാദിക്കേണ്ട), ‘രാക്ഷസവംശനാശനം അവേഹി’ (രാക്ഷസവംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി അറിയുക). കുംഭകർണന്റെ മറുപടി ദീർഘവും ഗർവുള്ളതുമാണ് — രാമൻ മുമ്പു കൊന്നവരുടെ പേരുകൾ അവൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഖരൻ, വാലി, മാരീചൻ — ‘ഞാൻ അവരിൽ ഒരുവനല്ല’. ഈ പട്ടിക രാമന്റെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ സാരംകൂടിയാണ്. ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ അപമാനത്തെ അവൻ നിസ്സാരമാക്കുന്നു — ‘അല്പംപോലും വേദനയില്ല’. ഒടുവിൽ ‘ഭക്ഷയിഷ്യാമി’ (തിന്നും) — രാക്ഷസന്റെ സ്വഭാവം അവസാനംവരെ മാറുന്നില്ല. ‘മാ വിഷാദം’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കിൽ അല്പം വ്യംഗ്യമുണ്ട് — അവയവങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടു വിഷണ്ണനായ നീ എന്റെയടുത്തു വന്നു പൊരുതൂ എന്ന്. ‘മുഹൂർതാത് വിചേതാഃ’ (അല്പനേരത്തിനകം ബോധമറ്റവൻ) എന്നത് ഒരു പ്രവചനമാണ്; അത് അധികം വൈകാതെ സത്യമാകുന്നു. കുംഭകർണന്റെ ‘വികൃതസ്വനം ജഹാസ’ (വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ ചിരിച്ചു) എന്ന ചിരി ഭയങ്കരമാണ് — ‘വികൃതസ്വരത്തിൽ അട്ടഹാസം’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ഭുജംഗരാജോത്തമഭോഗബാഹുഃ’ എന്നാൽ രാമന്റെ കൈകൾ നാഗരാജന്റെ (വാസുകിയുടെ) ഉടൽപോലെ നീണ്ടതും തടിച്ചതും; ‘നാഗരാജനായ വാസുകിയെപ്പോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ധരണീധരാഭം’ എന്നാൽ കുംഭകർണൻ പർവതസമാനൻ. ‘ദൃഷ്ടപൗരുഷവിക്രമം’ — നിന്റെ പൗരുഷം കണ്ടശേഷം മാത്രമേ ഞാൻ നിന്നെ തിന്നൂ — അവന്റെ അവജ്ഞയിലും ഒരു വീരധർമമുണ്ട്. ‘സൃക്കിണീ’ എന്നാൽ ചുണ്ടുകളുടെ അറ്റങ്ങൾ, വായുടെ കോണുകൾ; ‘പരിലിഹ്യന്തം’ എന്നാൽ നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവനെ — തിന്നവരുടെ രക്തം ആസ്വദിക്കൽ.

കുംഭകർണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ നല്ല തൂവലുകളുള്ള ബാണങ്ങൾ എയ്തു; വജ്രത്തിനൊത്ത വേഗമുള്ള അവയേറ്റിട്ടും ആ ദേവശത്രു ഇളകിയില്ല, വേദനിച്ചതുമില്ല. ഉത്തമമായ സാലവൃക്ഷങ്ങളെ മുറിച്ചതും വാനരശ്രേഷ്ഠനായ വാലിയെ കൊന്നതുമായ വജ്രസമാനമായ ആ ശരങ്ങൾ അപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ ശരീരത്തെ വേദനിപ്പിച്ചില്ല. ആ മഹേന്ദ്രശത്രു ജലധാരകളെയെന്നപോലെ ആ ശരങ്ങളെ ശരീരംകൊണ്ടു കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ഉഗ്രവേഗമുള്ള ആ മുദ്ഗരം ചുഴറ്റി രാമന്റെ ശരങ്ങളുടെ വേഗത്തെ തടഞ്ഞു. പിന്നെ രക്തം പുരണ്ട, ദേവന്മാരുടെ മഹാസൈന്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, ഉഗ്രവേഗമുള്ള ആ മുദ്ഗരം ചുഴറ്റി ആ രാക്ഷസൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചു. അപ്പോൾ രാമൻ മറ്റൊരു അസ്ത്രമായ വായവ്യാസ്ത്രം എടുത്ത് ആ നിശാചരന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു; അതു മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ അവന്റെ കൈ അറുത്തുകളഞ്ഞു; കൈ മുറിഞ്ഞ അവൻ ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ചു. രാഘവന്റെ ബാണത്താൽ മുറിക്കപ്പെട്ട, മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള അവന്റെ കൈ വാനരരാജന്റെ സൈന്യത്തിൽ വീണു; ആ വാനരസൈന്യത്തെ കൊന്നൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തകർന്നതിലും കൊല്ലപ്പെട്ടതിലും ബാക്കിയായ ആ വാനരന്മാർ രണഭൂമിയുടെ അതിരുകളിൽ അഭയംതേടി, വിഷണ്ണരായി, അവയവങ്ങൾ വേദനിച്ച്, മനുഷ്യരാജനും രാക്ഷസാധിപനും തമ്മിലുള്ള അതിഘോരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ നോക്കിനിന്നു. അസ്ത്രംകൊണ്ടു കൈ മുറിക്കപ്പെട്ട ആ കുംഭകർണൻ, വലിയ വാളുകൊണ്ടു ശിഖരം മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതരാജനെപ്പോലെ, കൈകൊണ്ട് ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ നരേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം ചേർത്ത ബാണംകൊണ്ട് രാമൻ, പനയോടുകൂടി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച, സർപ്പത്തിന്റെ ഉടൽപോലെയുള്ള അവന്റെ കൈ മുറിച്ചു. മുറിക്കപ്പെട്ട, പർവതസമാനമായ കുംഭകർണന്റെ ആ കൈ നിലത്തു വീണ് പിടഞ്ഞുകൊണ്ട് മരങ്ങളെയും ശൈലങ്ങളെയും പാറകളെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. കൈകൾ മുറിഞ്ഞിട്ടും പെട്ടെന്നു ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് രാമൻ മൂർച്ചയേറിയ രണ്ട് അർധചന്ദ്രബാണങ്ങൾ എടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്റെ കാലുകൾ മുറിച്ചു. ആ രണ്ടു കാലുകളും ഉപദിക്കുകളെയും ദിക്കുകളെയും പർവതഗുഹകളെയും മഹാസമുദ്രത്തെയും ലങ്കയെയും വാനരരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും സൈന്യത്തെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് നിലംപതിച്ചു (ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല). കൈകളും കാലുകളും മുറിക്കപ്പെട്ട അവൻ ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ് പിളർന്ന് പെട്ടെന്ന് അലറിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തിൽ രാഹു ചന്ദ്രനെയെന്നപോലെ, രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സ്വർണം പൊതിഞ്ഞ തൂവലുകളും മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുമുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാമൻ അവന്റെ വായ് നിറച്ചു; വായ് നിറഞ്ഞ അവനു സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; പ്രയാസപ്പെട്ട് ഞരങ്ങി, ബോധംകെട്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം (151–164) ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘യൈഃ സായകൈഃ സാലവരാഃ നികൃത്താഃ വാലീ ഹതഃ’ (ഏതു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഉത്തമസാലങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടുവോ, വാലി കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ) എന്നത് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — ആ ശരങ്ങൾതന്നെ ഇവിടെ നിഷ്ഫലമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ ബലം അദ്ഭുതകരമായി കാണപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യബാണങ്ങൾ നിഷ്ഫലം — ‘ജലധാരകളെയെന്നപോലെ കുടിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ, ഉണങ്ങിയ ഭൂമിപോലെ കുംഭകർണന്റെ ദേഹം ബാണങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. പിന്നെ രാമൻ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — വായവ്യം, ഐന്ദ്രം, രണ്ട് അർധചന്ദ്രങ്ങൾ. അവയവച്ഛേദത്തിന്റെ ക്രമം നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — ആദ്യം മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ വലത്തെ കൈ, അതോടെ ആയുധം നഷ്ടപ്പെട്ടു; പിന്നെ മരം പിടിച്ച ഇടത്തെ കൈ; പിന്നെ കാലുകൾ, അതോടെ ഗതി നഷ്ടപ്പെട്ടു; പിന്നെ വായ് ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നിറയ്ക്കപ്പെടുന്നു, അതോടെ തീറ്റയും ഗർജനവും തടയപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ ക്രമേണ അവൻ എല്ലാ ശക്തിയും ഇല്ലാത്തവനാക്കപ്പെടുന്നു. മുറിഞ്ഞ അവന്റെ അവയവങ്ങൾപോലും വിനാശകാരികളാണ് — കൈ വാനരസൈന്യത്തെ ചതയ്ക്കുന്നു, കാലുകൾ ദിക്കുകളെ മുഴക്കി വീഴുന്നു. രാഹു ചന്ദ്രനെയെന്നപോലെ അവൻ രാമനെ വിഴുങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അപൂർണമായ ശരീരംപോലും ഭീകരം. വാനരന്മാർ ‘പര്യന്തം ആശ്രിത്യ’ — രണഭൂമിയുടെ അതിരിലേക്കു മാറി — കാണികളെപ്പോലെ ആ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നോക്കിനിൽക്കുന്നു. ‘നരേന്ദ്രരക്ഷോഽധിപസംനിപാതം’ എന്നാൽ മനുഷ്യരാജനും രാക്ഷസരാജനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം — കുംഭകർണൻ രാജാവല്ലെങ്കിലും അവന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കാനായി ഇവിടെ അവനെ ‘രക്ഷോഽധിപഃ’ (രാക്ഷസാധിപൻ) എന്നു വിളിക്കുന്നു. ‘മഹാസികൃത്താഗ്രഃ അചലേന്ദ്രഃ ഇവ’ — വാളുകൊണ്ടു ശിഖരം മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതംപോലെ — കൈയില്ലാത്ത അവൻ. ‘ശിലാവാനരരാക്ഷസാംശ്ച’ എന്നിടത്ത്, മുറിഞ്ഞ കൈ പിടഞ്ഞുകൊണ്ട് പാറകളെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും ചതയ്ക്കുന്നു — ചത്ത അവയവംപോലും ജീവനുള്ളതുപോലെ. ‘വിനാദയന്തൗ’ എന്നാൽ കാലുകളുടെ വീഴ്ചയുടെ ശബ്ദം ദിക്കുകളെയും ഗുഹകളെയും സമുദ്രത്തെയും ലങ്കയെയും മുഴക്കുന്നു — ഒരു അതിശയോക്തി. ‘പന്നഗഭോഗകല്പം’ എന്നാൽ ഉയർത്തിയ കൈ സർപ്പത്തിന്റെ പത്തിപോലെ ഉയർന്നത്; ‘സഹതാലവൃക്ഷം’ എന്നാൽ പനയോടുകൂടി.

പിന്നെ രാമൻ സൂര്യരശ്മിപോലെയുള്ള, ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനും അന്തകനും കാലനും തുല്യമായ, ശത്രുവിന് അമംഗളം വരുത്തുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ, നല്ല തൂവലുള്ള, കാറ്റിനൊത്ത വേഗമുള്ള ഒരു ഐന്ദ്രശരം എടുത്തു. വജ്രവും സ്വർണവും പതിച്ച മനോഹരമായ തൂവലുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും പ്രകാശമുള്ള, മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിനും ഇടിത്തീക്കും തുല്യമായ വേഗമുള്ള ആ ശരം രാമൻ നിശാചരന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു. രാഘവന്റെ കൈകളാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ആ സായകം സ്വന്തം പ്രഭകൊണ്ടു പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ഭീകരമായ കാഴ്ചയോടെ, ശക്രന്റെ വജ്രംപോലെ ഭയങ്കരമായ പരാക്രമത്തോടെ പാഞ്ഞു. മഹാപർവതത്തിന്റെ കൊടുമുടിപോലെയുള്ള, ഉരുണ്ട ദംഷ്ട്രകളും ഇളകുന്ന മനോഹരകുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ള രാക്ഷസാധിപന്റെ ശിരസ്സ് അത് അറുത്തുകളഞ്ഞു — പണ്ടു പുരന്ദരൻ വൃത്രന്റെ ശിരസ്സ് എന്നപോലെ. കുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞ കുംഭകർണന്റെ ആ വലിയ ശിരസ്സ്, സൂര്യൻ ഉദിച്ചുകഴിയുമ്പോൾ രാത്രിയിൽ ആകാശമധ്യത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാമബാണമേറ്റ, പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാക്ഷസശിരസ്സ് വീണ് വഴിയോരത്തെ വീടുകളെയും ഗോപുരങ്ങളെയും തകർത്തു; ഉയർന്ന കോട്ടമതിലിനെയും വീഴ്ത്തി. ഹിമവാനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ അതിബൃഹത്തായ ഉടൽ (കബന്ധം) സമുദ്രത്തിൽ വീണ് മുതലകളെയും വലിയ മീനുകളെയും സർപ്പങ്ങളെയും ചതച്ചരച്ച് ഭൂമിക്കുള്ളിലേക്കു താണുപോയി. ബ്രാഹ്മണരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ശത്രുവായ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭൂമിയും എല്ലാ പർവതങ്ങളും ഇളകി; ദേവന്മാർ ആഹ്ലാദത്താൽ ആർത്തുവിളിച്ചു. അപ്പോൾ ആകാശത്തുണ്ടായിരുന്ന ദേവർഷികളും മഹർഷികളും നാഗങ്ങളും ദേവന്മാരും ഭൂതങ്ങളും സുപർണന്മാരും ഗുഹ്യകന്മാരും യക്ഷഗന്ധർവഗണങ്ങളും രാമന്റെ പരാക്രമത്താൽ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു. അവന്റെ മഹത്തായ വധത്താൽ വേദനിച്ച, മാനികളായ രാക്ഷസരാജന്റെ ബന്ധുക്കൾ, സിംഹംപോലെയുള്ള രഘൂത്തമനെ കണ്ട് മദയാനകളെപ്പോലെ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. ദേവലോകത്തിന്റെ ഇരുട്ടകറ്റി രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ, യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണനെ കൊന്ന രാമൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ശോഭിച്ചു. അനേകം വാനരന്മാർ വിടർന്ന താമരപോലെയുള്ള മുഖങ്ങളോടെ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു; ഭീമബലനായ ശത്രു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇഷ്ടഫലം നേടിയ രാജകുമാരനായ രാഘവനെ അവർ പൂജിച്ചു. ദേവസൈന്യങ്ങളെ മർദിച്ചവനും മഹായുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്തവനുമായ ആ മഹാസുരൻ കുംഭകർണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന് ഭരതാഗ്രജൻ, വൃത്രനെ കൊന്ന ദേവാധിപനെപ്പോലെ, ആനന്ദിച്ചു. അവസാനശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സൂര്യോദയത്തിൽ രാത്രിയുടെ മധ്യത്തിലുള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — തേജസ്സറ്റ ശിരസ്സ്; ‘നിസ്തേജമായി കാണപ്പെട്ടു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും. അന്തിമശരം ഐന്ദ്രമാണ്, ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനും കാലനും തുല്യം — അതിന്റെ വർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലാണ്; അതുകൊണ്ട് അതിന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകടമാകുന്നു. വൃത്രവധത്തിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ വരുന്നു (168, 177) — രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, കുംഭകർണൻ വൃത്രനെപ്പോലെ; സർഗം ഉപമകൊണ്ടുതന്നെ തുടങ്ങുകയും അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മുറിഞ്ഞ ശിരസ്സ് ലങ്കയിൽ വീണ് വീടുകളെയും കോട്ടമതിലിനെയും തകർക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ നഗരത്തിൽത്തന്നെ അവരുടെ വീരന്റെ ശിരസ്സ്; ഉടൽ സമുദ്രത്തിൽ. ഭൂമി ഇളകുന്നു, ദേവന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു. ‘രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്നതു രാമന്റെ ഉപമയാണ് — മുമ്പു കുംഭകർണൻ രാഹുവിനെപ്പോലെ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ രാമൻതന്നെ രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യൻ. വാനരരുടെ മുഖങ്ങൾ ‘വിടർന്ന താമരകൾപോലെ’ — സൂര്യോദയത്തിൽ താമരകൾ വിടരുന്നതുപോലെ, രാമസൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ വാനരമുഖങ്ങൾ വിടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപമകൾ തമ്മിലുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ബന്ധം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘അരിഷ്ടം’ എന്നതു ശരത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ശത്രുവിന് അശുഭമായത്, മരണകാരണമായത്. ‘ചര്യാഗൃഹഗോപുരാണി’ എന്നാൽ വഴിയോരത്തെ വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും; ‘വഴിയുടെ ഇരുവശത്തുമുള്ള വീടുകളും വാതിലുകളും’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. കുംഭകർണവധത്തോടെ രാവണന്റെ വലംകൈ നഷ്ടപ്പെട്ടു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻതന്നെ ഇതു പറയും. ‘സുവൃത്തദംഷ്ട്രം ചലചാരുകുണ്ഡലം’ (ഉരുണ്ട ദംഷ്ട്രകളും ഇളകുന്ന മനോഹരകുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ളത്) എന്നത് മുറിക്കപ്പെടുന്ന ശിരസ്സിന്റെപോലും സൗന്ദര്യവർണനയാണ് — കവി ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വംപോലും കുറച്ചുകാണുന്നില്ല. ‘ഹിമവത്പ്രകാശം’ എന്നത് ഉടലിന്റെ ഉപമ — ഹിമാലയംപോലെ വിശാലം. ‘ഇഷ്ടഭാഗിനം’ എന്നാൽ ഇഷ്ടഫലം നേടിയവൻ — രാമൻ ആഗ്രഹിച്ച വിജയത്തിന്റെ അവകാശി.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക