॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 66-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

അംഗദൻ വാനരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു

കുംഭകർണന്റെ പുറപ്പാട്, വാനരന്മാരുടെ പലായനം, അംഗദന്റെ ശകാരം, വാനരസംഹാരം, വീണ്ടും പലായനം, അംഗദന്റെ സാന്ത്വനം, യൂഥപന്മാരുടെ മടങ്ങിവരവ്

ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കോട്ടമതിൽ കടന്ന് വേഗത്തിൽ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്നു. പുറത്തെത്തി അവൻ സമുദ്രത്തെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് മഹാനാദം മുഴക്കി — ആ നാദം ഇടിമുഴക്കങ്ങളെയും വജ്രപാതശബ്ദങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നതുപോലെയും പർവതങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെയും ആയിരുന്നു. ഇന്ദ്രനോ യമനോ വരുണനോപോലും അവനെ വധിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൻ വരുന്നതു കണ്ട് വാനരന്മാർ ഓടിച്ചിതറി. കവി ആദ്യം അവന്റെ ആകാരവും പിന്നെ നാദവും പിന്നെ വരപ്രഭാവവും വർണിച്ച് വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ കാരണം ക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ പലായനം ഭീരുത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമല്ല; പെട്ടെന്നു കണ്ട അളവറ്റ ഒരു രൂപത്തോടുള്ള സ്വാഭാവികമായ പ്രതികരണമാണ്; പിന്നീട് അംഗദന്റെ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ വീണ്ടും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ‘ഗിരികൂടോപമഃ’ (ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വലുപ്പം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രാകാരം ലംഘയിത്വാ’ (കോട്ടമതിൽ കടന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കവാടത്തിലൂടെയല്ല, മതിൽതന്നെ കടന്നാണ് പുറത്തുവന്നതെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ അയച്ച അവൻ ഇപ്പോൾ രണഭൂമിയിലെത്തുന്നു.

ഓടിച്ചിതറുന്ന അവരെ കണ്ട് രാജകുമാരനായ അംഗദൻ നളനെയും നീലനെയും ഗവാക്ഷനെയും മഹാബലനായ കുമുദനെയും ഉദ്ദേശിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ആ പരാക്രമങ്ങളും കുലമഹിമയും മറന്ന്, സാധാരണ കുരങ്ങന്മാരെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ച് നിങ്ങൾ എവിടെ പോകുന്നു? സൗമ്യരേ, നല്ലത്, മടങ്ങിവരുവിൻ; പ്രാണനെ കാത്തുകൊണ്ടിട്ട് എന്തു കാര്യം? ഈ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിനു പോരാ; ഇതു വെറുമൊരു വലിയ ഭീഷണി മാത്രമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ ഉയർത്തിയ ഈ വലിയ ഭീഷണിയെ നാം പരാക്രമംകൊണ്ടു തകർക്കും; വാനരന്മാരേ, മടങ്ങിവരുവിൻ.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘വിഭീഷികാ’ എന്ന പദത്തെ ‘മായയാൽ വലിയ രൂപം ധരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഭയപ്പെടുത്തൽ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വാനരന്മാർ പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് അവിടെനിന്നും ഇവിടെനിന്നും ഒത്തുചേർന്ന് മരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത് രണാങ്കണത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. യുവരാജാവായ അംഗദൻ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ വാക്കിന്റെ മർമം. ഇവിടെ അംഗദൻ നാലു സേനാനായകന്മാരെ പേരെടുത്തു വിളിക്കുന്നു, കാരണം നായകന്മാർ ഉറച്ചുനിന്നാൽ സൈനികരും പിന്തുടരും. ‘പ്രാകൃതാഃ ഹരയഃ’ (സാധാരണ കുരങ്ങന്മാർ) എന്ന ഉപമയാൽ അവൻ അവരെ സാധാരണവാനരന്മാരിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുന്നു — നിങ്ങൾ വീരന്മാരാണ്, കാട്ടിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന മൃഗങ്ങളല്ല എന്ന്. ‘കിം പ്രാണാൻ പരിരക്ഷഥ’ (പ്രാണനെ കാത്തിട്ട് എന്ത്) എന്ന ചോദ്യം ശകാരരൂപത്തിലുള്ളതാണ്; പ്രാണരക്ഷണം വീരന്റെ ധർമമല്ല എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ‘വിധമിഷ്യാമഃ’ (നാം തകർക്കും) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ താനും അവരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുമെന്ന് അവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ‘കൃച്ഛ്രേണ സമാശ്വസ്യ’ (പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത്) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് ഭയം പെട്ടെന്നു നശിച്ചില്ല, നായകന്റെ വാക്കിനാൽ ക്രമേണ ശമിച്ചു എന്നാണ്. അവർ അങ്ങുമിങ്ങും ചിതറിക്കിടക്കുകയായിരുന്നു; അതിനാലാണ് ‘സംഗമ്യ’ (ഒത്തുചേർന്ന്) എന്ന് വീണ്ടുമുള്ള സംഘടനം പറഞ്ഞത്; മരങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ.

മടങ്ങിവന്ന്, ആവേശംപൂണ്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ വനവാസികൾ മദിച്ച ആനകളെപ്പോലെ കുംഭകർണനെ പ്രഹരിച്ചു. ഉയരമുള്ള ഗിരിശൃംഗങ്ങളാലും പാറകളാലും തലപ്പിൽ പൂവിട്ട മരങ്ങളാലും അവർ അവനെ അടിച്ചു; എന്നാൽ അടിയേറ്റിട്ടും അവൻ കുലുങ്ങിയില്ല. അവന്റെ ദേഹത്തു പതിച്ച അനേകം പാറകൾ പൊട്ടിത്തകർന്നു; പൂവിട്ട മരങ്ങളും ഒടിഞ്ഞു നിലത്തു വീണു. അവനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ഏറ്റവും ജാഗരൂകനായി, ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ അഗ്നി വനങ്ങളെ എന്നപോലെ മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളെ മഥിച്ചു. അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, എറിയപ്പെട്ട്, നിലത്തു വീണ്, ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള മരങ്ങളെപ്പോലെ കിടന്നു. ശേഷിച്ച വാനരന്മാർ ചാടിയും ഓടിയും തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല; ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. ആ രാക്ഷസൻ ലീലയായി വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ വീരന്മാർ ഏതു വഴിയിലൂടെ സമുദ്രം കടന്നുവന്നുവോ അതേ വഴിയിലൂടെ ഓടിപ്പോയി. മുഖം വിളറിയ അവർ ഭയംമൂലം കരപ്രദേശങ്ങളിലേക്കും താഴ്ന്ന സ്ഥലങ്ങളിലേക്കും പോയി; കരടികൾ മരങ്ങളിൽ കയറി, ചിലർ പർവതത്തെ ആശ്രയിച്ചു. ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, ചിലർ ഗുഹകളിൽ അഭയം തേടി, ചിലർ വീണുപോയി, ചിലർ എങ്ങും നിലയുറപ്പിച്ചില്ല, ചിലർ നിലത്തു വീണ് ഉറങ്ങുന്നവരെപ്പോലെ, മരിച്ചവരെപ്പോലെ, കിടന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘ലീലയാ’ (ലീലയായി) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്റെ ബലത്തിന്റെ അനായാസതയും ‘യേന തേ തീർണാഃ’ (ഏതു വഴിയിലൂടെ അവർ കടന്നുവന്നുവോ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ ലജ്ജാകരമായ പലായനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വിജയത്തിന്റെ മാർഗമായിരുന്ന സേതു ഇപ്പോൾ പലായനത്തിന്റെ മാർഗമായി. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ വിരുദ്ധമായി വയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം വാനരന്മാരുടെ പ്രഹരം, അതിൽ പാറകളും മരങ്ങളും രാക്ഷസന്റെ ദേഹത്തു വീണ് സ്വയം തകരുന്നു; പിന്നെ രാക്ഷസന്റെ പ്രത്യാക്രമണം, അതിൽ വാനരന്മാർതന്നെ തകർന്നു വീഴുന്നു. ‘ഹന്യമാനോ ന കമ്പതേ’ (അടിയേറ്റിട്ടും കുലുങ്ങുന്നില്ല) എന്ന വാക്യം അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ ദൃഢത വജ്രംപോലെയെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘വനാന്യഗ്നിരിവോത്ഥിതഃ’ (ഉയർന്ന അഗ്നി വനങ്ങളെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കാട്ടുതീ ഉണങ്ങിയ വനം ക്ഷണത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരസേനയെ മഥിച്ചു. ‘താമ്രപുഷ്പാഃ ഇവ ദ്രുമാഃ’ (ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള മരങ്ങൾപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരന്മാരുടെ നിറവും നിലത്തുള്ള വീഴ്ചയും ഒരേസമയം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പലായനത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — സമുദ്രം, ആകാശം, കര, താഴ്ന്ന പ്രദേശം, മരങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ — എല്ലാ ദിക്കുകളും അഭയത്തിനായി ആശ്രയിക്കപ്പെട്ടു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ചിലർ ശവങ്ങളെപ്പോലെ ശ്വാസമടക്കി കിടന്നു’ എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ ചിലർ ഭയംമൂലം മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിശ്ചേഷ്ടരായി എന്നാണർഥം, എല്ലാവരും മരിച്ചു എന്നല്ല. ‘യേന പഥാ സാഗരം തീർണാഃ’ (ഏതു വഴിയിലൂടെ സമുദ്രം കടന്നുവോ) എന്ന പദത്താൽ സേതുവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ലങ്കാവിജയത്തിനായി നിർമിച്ച മാർഗംതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭയംമൂലം വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

തകർന്നോടുന്ന ആ വാനരന്മാരെ കണ്ട് അംഗദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിൽക്കുവിൻ, നമുക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാം; വാനരന്മാരേ, മടങ്ങിവരുവിൻ. ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നാലും തോറ്റോടിയ നിങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ഥാനവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; എല്ലാവരും മടങ്ങിവരുവിൻ; പ്രാണനെ കാത്തുകൊണ്ടിട്ട് എന്തു കാര്യം? ആയുധമില്ലാതെ ഓടിപ്പോകുന്ന നിങ്ങളെ നിങ്ങളുടെ ഭാര്യമാർ പരിഹസിക്കും; മാന്യമായി ജീവിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർക്ക് അതു മരണത്തെക്കാൾ കനത്ത ആഘാതമാണ്. വിസ്തൃതവും മഹത്തുമായ കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരാണ് നിങ്ങളെല്ലാവരും; സാധാരണ കുരങ്ങന്മാരെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ച് നിങ്ങൾ എവിടെ പോകുന്നു? ഭയന്ന് പരാക്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് നിങ്ങൾ ഓടുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങൾ തീർച്ചയായും അനാര്യന്മാരാണ്. ജനസദസ്സിൽ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ആ ഉയർന്ന വീമ്പുപറച്ചിലുകളെല്ലാം എവിടെപ്പോയി? ധിക്കരിക്കപ്പെട്ടും ജീവിക്കുന്നവൻ — ആ ഭീരുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അപവാദങ്ങളാണ് കേൾക്കപ്പെടുക; സത്പുരുഷന്മാർ ചരിച്ച മാർഗം പിന്തുടരുവിൻ, ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ. അൽപായുസ്സുകളായ നാം കൊല്ലപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ കിടക്കുകയാണെങ്കിൽ, ദുഷ്ടയോദ്ധാക്കൾക്കു ദുർലഭമായ ബ്രഹ്മലോകം നമുക്കു ലഭിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുവിനെ കൊന്ന് കീർത്തി നേടാം; കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ വീരലോകത്തിലെ സമ്പത്ത് അനുഭവിക്കാം.’ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്കിൽ ലജ്ജ, കുലാഭിമാനം, സ്വർഗപ്രാപ്തി എന്നീ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദൻ ഇപ്പോൾ സ്വരം മാറ്റുന്നു — ആദ്യവാക്കിൽ പ്രേരണയായിരുന്നു, ഇവിടെയോ തീക്ഷ്ണമായ ശകാരം. ‘ഭഗ്നാനാം വോ ന പശ്യാമി സ്ഥാനം’ (തോറ്റോടിയ നിങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ഥാനവും കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഓടിപ്പോയാലും എവിടെ പോകും എന്ന് അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെയും രാമന്റെയും അടുത്ത് അവർക്കു സ്ഥാനമുണ്ടാവില്ല, വീട്ടിലും ഭാര്യമാർ പരിഹസിക്കും. ഇങ്ങനെ സാമൂഹികമായ ലജ്ജാഭയം യുദ്ധഭയത്തെക്കാൾ കനത്തതാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു. ‘അനാര്യാഃ’ (അനാര്യന്മാർ) എന്ന കഠോരപദം കുലീനർക്ക് അപമാനമാണ്. ‘വികത്ഥനാനി ജനസംസദി’ (ജനസദസ്സിലെ വീമ്പുപറച്ചിലുകൾ) എന്ന ഓർമപ്പെടുത്തൽ പ്രത്യേകിച്ചും തീക്ഷ്ണമാണ് — സഭയിൽ ഗർവം കാട്ടിയവർതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഓടുന്നത്. ഒടുവിൽ മൂന്നു വഴികൾ — മരണത്താൽ ബ്രഹ്മലോകം, വിജയത്താൽ കീർത്തി, വീരമരണത്താൽ വീരലോകത്തിലെ ഭോഗം — എല്ലാറ്റിലും ലാഭംതന്നെ, പലായനത്തിൽ മാത്രമാണ് നഷ്ടം എന്നാണ് യുക്തി. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘യുധ്യാമഃ’ (നമുക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാം) എന്നു വീണ്ടും ബഹുവചനം — അംഗദൻ ആജ്ഞാപിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്നെയും യോദ്ധാക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എണ്ണുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ടാൽ കുംഭകർണൻ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല — ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ സമീപിച്ച ശലഭത്തെപ്പോലെ. നാം പലായനം ചെയ്തു പ്രാണൻ രക്ഷിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഒരുവനാൽ അനേകർ തോറ്റോടി എന്നു പറയപ്പെട്ട് നമ്മുടെ യശസ്സ് നശിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന, പൊൻതോൾവളയണിഞ്ഞ ആ ശൂരനായ അംഗദനോട് ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന വാനരന്മാർ ശൂരന്മാർ നിന്ദിക്കുന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുംഭകർണനെന്ന രാക്ഷസൻ ഞങ്ങളിൽ ഘോരമായ സംഹാരം നടത്തി; ഇതു നിൽക്കാനുള്ള സമയമല്ല; ഞങ്ങൾ പോകുന്നു, ഞങ്ങൾക്കു ജീവിതം പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്.’ ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞ്, ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ ഭീമൻ വരുന്നതു കണ്ട്, ആ വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. പിന്നീട്, ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ വീരന്മാരായ വാനരന്മാരെയെല്ലാം അംഗദൻ സാന്ത്വനവാക്കുകളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും മടക്കിക്കൊണ്ടുവന്നു. ധീമാനായ ബാലിപുത്രനാൽ ഉത്സാഹം വീണ്ടെടുത്ത വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം ആജ്ഞ കാത്തുനിന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ് — ഋഷഭൻ, ശരഭൻ, മൈന്ദൻ, ധൂമ്രൻ, നീലൻ, കുമുദൻ, സുഷേണൻ, ഗവാക്ഷൻ, രംഭൻ, താരൻ, ദ്വിവിദൻ, പനസൻ, വായുപുത്രൻ തുടങ്ങിയ മുഖ്യന്മാർ അതിവേഗം യുദ്ധമുഖത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. യൂഥപന്മാരുടെ ഈ നാമാവലിതന്നെ വീരന്മാരുടെ പുനരുത്ഥാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. അംഗദൻ തന്റെ യുക്തി പൂർത്തിയാക്കുന്നു — കുംഭകർണൻ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലെത്തിയാൽ ശലഭംപോലെ നശിക്കുമെന്നുറപ്പ്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ പലായനം അനാവശ്യമാണ്; അതുകൊണ്ടു യശസ്സിനു ഹാനി മാത്രം. എന്നാൽ ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാർ അവന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — അവരുടെ മറുപടിയെ ‘ശൂരവിഗർഹിതം’ (ശൂരന്മാർ നിന്ദിക്കുന്നത്) എന്നു കവിതന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘ന സ്ഥാനകാലഃ’ (നിൽക്കാനുള്ള സമയമല്ല) എന്ന വാക്കിൽ യുദ്ധത്തിന് അനുചിതമായ സമയമാണ് എന്നത് അവർ കാരണമാക്കുന്നു. ഭീമനായ രാക്ഷസൻ വരുന്നതു വീണ്ടും കണ്ട് അവർ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. ഇവിടെ അംഗദന്റെ ധൈര്യം കാണാം — രണ്ടുതവണ ഓടിപ്പോയവരെയും അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സാന്ത്വനങ്ങളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും അതേ സേനയെ വീണ്ടും മടക്കിക്കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘അനുമാനം’ എന്നാൽ സമ്മാനം, അല്ലെങ്കിൽ പ്രശംസ; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇതിനെ ‘പറഞ്ഞുമനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാപ്രതീക്ഷാഃ’ (ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ സേനയുടെ അച്ചടക്കം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വായുപുത്രമുഖ്യാഃ’ എന്ന സമാസത്തിൽ ഹനുമാൻ ഇവിടെ പ്രമുഖനാണ്, കാരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആദ്യം വർണിക്കപ്പെടുന്നത് അവന്റെ പരാക്രമമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക