സർഗ്ഗം
കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധയാത്ര
മഹോദരനെ ശകാരിക്കൽ, രാവണന്റെ പ്രോത്സാഹനം, കുംഭകർണൻ ശൂലം ഏന്തുന്നതും അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നതും, സേനയോടൊപ്പമുള്ള പുറപ്പാട്, ദുർനിമിത്തങ്ങൾ, വാനരന്മാരുടെ പലായനം
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കുംഭകർണൻ മഹോദരനെ ശകാരിച്ചശേഷം രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ തന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുരാത്മാവായ ആ രാമനെ വധിച്ച് ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഘോരമായ ഭയം തുടച്ചുനീക്കും; ശത്രുവില്ലാതെ അങ്ങു സുഖമായിരിക്കുക. ശൂരന്മാർ ജലമില്ലാത്ത മേഘങ്ങളെപ്പോലെ വെറുതെ ഗർജിക്കുന്നില്ല; യുദ്ധത്തിൽ പ്രവൃത്തികൊണ്ടു സഫലമാകുന്ന എന്റെ ഗർജനം കണ്ടുകൊള്ളുക. ശൂരന്മാർ സ്വയം തങ്ങളെത്തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നതു സഹിക്കുന്നില്ല; ഒന്നും മുൻകൂട്ടി കാണിക്കാതെതന്നെ അവർ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്യുന്നു.’ ജലമില്ലാത്ത മേഘത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — ഗർജിക്കുക മാത്രം ചെയ്ത് പെയ്യാത്ത മേഘം വ്യർഥമാണ്; അതുപോലെ പറയുക മാത്രം ചെയ്ത് പ്രവർത്തിക്കാത്തവൻ ഭീരുവാണ്. പിന്നീട് അവൻ മഹോദരനെ നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നു: ‘മഹോദരാ, ഭയവിഹ്വലരും ബുദ്ധിയില്ലാത്തവരും പണ്ഡിതരെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്നവരുമായ രാജാക്കന്മാർക്കേ നീ എപ്പോഴും പറയുന്ന വാക്ക് രുചിക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ ഭീരുക്കളും രാജാവിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കുന്നവരും പ്രിയം മാത്രം പറയുന്നവരുമായ നിങ്ങൾ എല്ലാ കാര്യവും നശിപ്പിച്ചു. ലങ്കയിൽ രാജാവു മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭണ്ഡാരം ക്ഷയിച്ചു; സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു. മിത്രത്തിന്റെ വേഷമിട്ട ശത്രുക്കളായ നിങ്ങൾ ഈ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് ഇതു ചെയ്തുവച്ചു. ഇതാ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ ഒരുങ്ങി ഞാൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു — ഇന്ന് മഹായുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ദുർനയം നേരെയാക്കാൻ.’ ‘രാജശേഷാ ലങ്കാ’ (രാജാവു മാത്രം ശേഷിച്ച ലങ്ക) എന്ന പദം കരുണമാണ് — രാജാവല്ലാതെ മറ്റാരും ബാക്കിയില്ലാത്തതുപോലെ. ‘സുഹൃച്ചിഹ്നം അമിത്രകം’ (മിത്രചിഹ്നമണിഞ്ഞ ശത്രു) എന്ന വാക്കിലൂടെ കുംഭകർണൻ മഹോദരനെയും മറ്റും മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളെന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ മന്ത്രിലക്ഷണങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഭവതാം ദുർനയം സമീകർതും’ (നിങ്ങളുടെ ദുർനയം നേരെയാക്കാൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കുറ്റം രാജാവിനു പകരം മന്ത്രിമാരുടെമേൽ ചുമത്തുന്നു; അങ്ങനെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഗൗരവം കാക്കപ്പെടുന്നു. മഹോദരന്റെ കപടോപായം ഇങ്ങനെ ഒറ്റ വാക്യംകൊണ്ടു തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു. കർമത്തിനു മുമ്പ് വീരന്റെ വാക്ക് അൽപം, കർമമാകട്ടെ മഹത്തരം — ഇതാണ് കുംഭകർണന്റെ ആദർശം. മഹോദരന്റെ കപടോപായത്തെ കുംഭകർണൻ നേരിട്ടു ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘ശൂരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ വഞ്ചന നിറഞ്ഞ മാർഗം ഭീരുക്കളുടെ മാർഗമാണെന്നു പറയുന്നു. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധം വീരന്റെ ധർമമാണ്; ഛലമാകട്ടെ ഭീരുവിന്റേതും. ‘നിർവൈരോ ഹി സുഖീ ഭവ’ (ശത്രുവില്ലാതെ സുഖമായിരിക്കുക) എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് മുൻസർഗത്തിലെ ‘രമസ്വ രാജൻ’ (രാജാവേ, രമിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന വാക്കുമായി ഒത്തുപോകുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ സുഖം മാത്രമാണ് അവന്റെ ലക്ഷ്യം. കൂടാതെ, ‘ആത്മനാ ആത്മാനം സംഭാവയിതും ന മർഷയന്തി’ (സ്വയം തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നതു സഹിക്കുന്നില്ല) എന്നത് ആത്മപ്രശംസയുടെ നിന്ദയാണ്; എന്നാൽ മുൻസർഗത്തിൽ അവൻതന്നെ ധാരാളം ആത്മപ്രശംസ ചെയ്തിട്ടുണ്ട് — ഈ വൈരുധ്യം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വ്യംഗ്യംപോലെയാണ്. ഇനിയും, ‘കോശഃ ക്ഷീണഃ ബലം ഹതം’ (ഭണ്ഡാരം ക്ഷയിച്ചു, സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന വാക്ക് മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻതന്നെ സമ്മതിച്ച ദുരവസ്ഥയെ ആവർത്തിക്കുന്നു; എങ്കിലും കുറ്റം മന്ത്രിമാരുടെമേൽ ചുമത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജാവിനെ അപമാനിക്കാതെ കുംഭകർണൻ സത്യം പറയുന്നു — ഇതു സമർഥനായ വക്താവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.
ധീമാനായ കുംഭകർണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, യുദ്ധവിശാരദാ, ഈ മഹോദരൻ രാമനെ ഭയന്നിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് അവനു യുദ്ധം രുചിക്കാത്തത്. സൗഹൃദത്തിലും ബലത്തിലും എനിക്കു നിനക്കു തുല്യനായി മറ്റാരുമില്ല. കുംഭകർണാ, ശത്രുവധത്തിനും വിജയത്തിനുമായി പോവുക. ശത്രുനാശകാ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാനാണ് ഉറങ്ങിക്കിടന്ന നിന്നെ ഞാൻ ഉണർത്തിയത്; രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇത് അതിമഹത്തായ ഒരു സമയമാണ്. പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ ശൂലമെടുത്തു ചെല്ലുക; വാനരന്മാരെയും സൂര്യതേജസ്സുള്ള ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും ഭക്ഷിക്കുക. നിന്റെ രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽ വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോകും; രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളും പൊട്ടിപ്പിളരും.’ മഹാബലനായ കുംഭകർണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ആ രാക്ഷസപ്രമുഖൻ താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി. കുംഭകർണന്റെ ബലം അറിയുന്നവനും അവന്റെ പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കിയവനുമായ രാജാവ് നിർമലനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മഹാബലൻ രാജാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് അത്യധികം ഹർഷിച്ച് യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. 12 മുതൽ 17 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല — പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ ഈ ഭാഗം രാവണന്റെ പ്രോത്സാഹനവും അവന്റെ ഹർഷവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. രാവണൻ മഹോദരന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നില്ല; ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് അവൻ കുംഭകർണന്റെ പക്ഷത്തേക്കു മാറുന്നു — ഇത് അവന്റെ അസ്ഥിരമായ മനസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: മുമ്പ് മഹോദരന്റെ ഉപായം രുചിച്ചതുപോലെ തോന്നി, ഇപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ ശൗര്യവും. ‘പുനർജാതം ഇവ’ (പുനർജനിച്ചതുപോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ നിരാശ ആശയായി മാറുന്നതു കാണിക്കുന്നു. ‘ശശാങ്കഃ ഇവ നിർമലഃ’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലൻ) എന്നത് — ചിന്തയാകുന്ന രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവന്റെ മുഖം പ്രസന്നമായി എന്നർഥം. രാവണന്റെ ചിരിയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പ് താനും ഭയന്നിരുന്നെങ്കിലും അവൻ മഹോദരന്റെ ഭയത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു. ‘സൗഹൃദത്തിലും ബലത്തിലും നിനക്കു തുല്യനില്ല’ എന്ന പ്രശംസ കുംഭകർണന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘പാശഹസ്തഃ അന്തകഃ ഇവ’ (പാശമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവനെ യമന്റെ രൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിലെ ‘കിങ്കരദണ്ഡവാൻ പ്രഭുഃ’ (കിങ്കരദണ്ഡമേന്തിയ പ്രഭു) എന്ന ഉപമയോടു ചേർന്ന് ഇതു വൃത്തം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ‘രാമലക്ഷ്മണയോഃ ഹൃദയേ പ്രസ്ഫുടിഷ്യതഃ’ (രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പിളരും) എന്ന വാക്കിൽ രാവണന്റെ ആശ അതിരുകടന്നതാണ് — രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ശത്രു മരിക്കുമെന്ന്.
ശത്രുനാശകനായ കുംഭകർണൻ വേഗത്തിൽ മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കൈയിലെടുത്തു — മുഴുവനും കാരിരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്നതും ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധംപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും വജ്രത്തിനൊത്ത ഭാരമുള്ളതും ദേവ-ദാനവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-പന്നഗന്മാരെ സംഹരിച്ചതും ചുവന്ന പൂമാലകളുടെ വലിയ മാല്യമണിഞ്ഞതും സ്വയം അഗ്നി വമിക്കുന്നതും ശത്രുക്കളുടെ രക്തംകൊണ്ടു ചുവന്നതുമായ വിപുലമായ ശൂലം. ശൂലത്തിന്റെ ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന — കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്, പൊന്നണിഞ്ഞത്, സ്വയം തീ തുപ്പുന്നത്, ശത്രുരക്തത്താൽ ചുവന്നത് — ആ ആയുധത്തിന്റെ ഭീഷണതയും യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയും മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതെടുത്തുകൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പോകും; എന്റെ സൈന്യം ഇവിടെ നിൽക്കട്ടെ. ഇന്നു ക്രുദ്ധനും വിശന്നവനുമായ ഞാൻ ആ വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കും.’ ഒറ്റയ്ക്കു പോകാനുള്ള ഈ തീരുമാനം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു; മുൻസർഗത്തിൽ മഹോദരൻ ഇതിനെ നിന്ദിച്ചിരുന്നു. കുംഭകർണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക. മഹാത്മാക്കളും ശൂരന്മാരും നല്ല ഉത്സാഹമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ ഒറ്റയ്ക്കായവനെയോ അശ്രദ്ധനായവനെയോ പല്ലുകൾകൊണ്ടു കടിച്ചു നശിപ്പിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ട് പരമദുർധർഷനായ നീ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക; രാക്ഷസന്മാർക്ക് അഹിതമായ ശത്രുപക്ഷത്തെ മുഴുവൻ സംഹരിക്കുക.’ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ‘ഏകാകിനം പ്രമത്തം വാ…’, ‘തസ്മാത്പരമദുർധർഷഃ…’, ‘രക്ഷസാമഹിതം…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. രാവണൻ ഇവിടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സംഘബലം അവന് അറിയാം. മഹോദരൻ പറഞ്ഞ സംശയവചനവും ഇവിടെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വീരനും അനേകരാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടേക്കാം. ശൂലവർണനയിലെ വിശേഷണങ്ങളുടെ മാല — ഏകദേശം പത്തു പദങ്ങൾ — കവിയുടെ ശൈലിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; അതുവഴി ആയുധംതന്നെ ജീവനുള്ള ഒരു കഥാപാത്രംപോലെയാകുന്നു. ‘ദേവദാനവഗന്ധർവയക്ഷപന്നഗസൂദനം’ (ദേവ-ദാനവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-പന്നഗന്മാരെ സംഹരിച്ചത്) എന്ന പദം അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; വിഭീഷണനും ഇവ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ക്ഷുധിതഃ ക്രുദ്ധഃ’ (വിശന്നവനും ക്രുദ്ധനും) — കുംഭകർണന്റെ രണ്ടു സ്വഭാവങ്ങൾ, വിശപ്പും ക്രോധവും, യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രേരകങ്ങളാണ്. രാവണന്റെ ഉപദേശത്തിലെ ‘പ്രമത്തം വാ’ (അശ്രദ്ധനെയോ) എന്ന പദം കുംഭകർണന്റെ മദ്യപാനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ മത്തനായിത്തന്നെയാണ് പുറപ്പെടുന്നത്. ‘ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പോകും’ എന്ന കുംഭകർണന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സഹജമായ ശൗര്യവും ‘സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക’ എന്ന രാവണന്റെ ആജ്ഞ അവന്റെ രാജനീതിയും കാണിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും സംവാദത്തിൽ സഹോദരസ്നേഹവും ജാഗ്രതയും ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു; രാവണൻ അവനെ അമൂല്യനായി കരുതി രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം അവനാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ ആശ.
പിന്നീട് രാവണൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഇടയിൽ മണികൾ കോർത്ത ഒരു മാല മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണനെ അണിയിച്ചു. തോൾവളകളും മോതിരങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠമായ ആഭരണങ്ങളും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ഹാരവും ആ മഹാത്മാവിനെ അണിയിച്ചു. ദിവ്യവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ പൂമാലകൾ ദേഹത്തും കാതുകളിൽ കുണ്ഡലങ്ങളും ചാർത്തി. രാജാവ് സ്വയം ജ്യേഷ്ഠനെന്ന നിലയിൽ അനുജനെ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെയും ആദരത്തിന്റെയും ചിഹ്നവും യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുന്ന വീരനുള്ള സമ്മാനനവുമാണ്. പൊന്നിൻ തോൾവളകളും കേയൂരങ്ങളും നിഷ്കാഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ വലിയ കാതുകളുള്ള കുംഭകർണൻ നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അമൃതം കടയുന്ന വേളയിൽ സർപ്പമായ വാസുകിയാൽ ചുറ്റിക്കെട്ടപ്പെട്ട മന്ദരപർവതംപോലെ, കറുത്ത നിറമുള്ള ഒരു വലിയ അരഞ്ഞാണംകൊണ്ട് അവൻ വിളങ്ങി. ‘ശ്രോണീസൂത്ര’ത്തിനുള്ള (അരഞ്ഞാണത്തിനുള്ള) മന്ദര-വാസുകി ഉപമ അവന്റെ അരക്കെട്ടിന്റെ വിശാലതയും അരഞ്ഞാണത്തിന്റെ കറുപ്പുനിറവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രമഥനത്തിന്റെ ഓർമയും ഒരു മഹാകാര്യത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. തുടർന്ന് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ: ‘ഭാരം താങ്ങുന്നതും ആയുധങ്ങൾക്കു ഭേദിക്കാനാവാത്തതും മിന്നൽപോലെ പ്രഭയുള്ളതും സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായ പൊൻകവചം അണിയുമ്പോൾ അവൻ സന്ധ്യാമേഘങ്ങളാൽ പൊതിയപ്പെട്ട പർവതരാജനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.’ ‘നിവാതം’ എന്നാൽ ആയുധങ്ങൾക്ക് അഭേദ്യം; ‘ഭാരസഹം’ എന്നാൽ കനത്ത പ്രഹരങ്ങൾ താങ്ങുന്നത്. എല്ലാ അംഗങ്ങളിലും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ശൂലം കൈയിലേന്തിയ ആ രാക്ഷസൻ ത്രിവിക്രമത്തിനായി ഉത്സാഹിച്ച നാരായണനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അലങ്കാരത്തിന്റെ ക്രമം — മാല, തോൾവളകൾ, ഹാരം, കുണ്ഡലങ്ങൾ, അരഞ്ഞാണം, കവചം — ഒരു രാജകീയ അഭിഷേകംപോലെ ഗംഭീരമാണ്. ത്രിവിക്രമോപമ മുൻസർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയും പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വിശാലതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഉപമ ഇതാണ്. സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — കറുത്ത പർവതത്തിൽ ചുവപ്പും പൊന്നും നിറമുള്ള മേഘങ്ങൾപോലെ അവന്റെ കറുത്ത ദേഹത്തിൽ പൊൻകവചം. ‘സുഹുതഃ അഗ്നിഃ’ (നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നി) എന്ന ഉപമ യജ്ഞത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ വീരന്റെ ദീപ്തിയെ വർണിക്കുന്നു — നെയ്യുകൊണ്ടു നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ആഭരണങ്ങളാൽ അവൻ. എന്നാൽ യജ്ഞാഗ്നി ആഹുതിയെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ഇവിടെയും കുംഭകർണൻ വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കാനാണ് പോകുന്നത് എന്ന ഗൂഢാർഥമുണ്ട്. രാജാവ് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നത് പ്രാചീനമായ ഒരു രീതിയനുസരിച്ചാണ് — പ്രിയപ്പെട്ട യോദ്ധാവിനെ യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുമ്പോൾ രാജാവ് സ്വയം അവനെ ബഹുമാനിക്കുന്ന രീതി.
ആ മഹാബലൻ ജ്യേഷ്ഠനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശിരസ്സു നമിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആശീർവാദങ്ങളോടും ശംഖ-ദുന്ദുഭികളുടെ നിർഘോഷങ്ങളോടും ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളേന്തിയ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി രാവണൻ അവനെ യാത്രയാക്കി. രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവനെ ആനകളിലും കുതിരകളിലും മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥങ്ങളിലുമായി മഹാത്മാക്കളായ രഥികൾ അനുഗമിച്ചു; സർപ്പങ്ങളിലും ഒട്ടകങ്ങളിലും കഴുതകളിലും സിംഹങ്ങളിലും ആനകളിലും മൃഗങ്ങളിലും പക്ഷികളിലും കയറിയ രാക്ഷസന്മാർ ഘോരനും മഹാബലനുമായ ആ കുംഭകർണനെ പിന്തുടർന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കുട ചൂടി, മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കൈയിലേന്തി, മദോന്മത്തനായി, രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനായി, ദേവ-ദാനവന്മാരുടെ ശത്രുവായ അവൻ പുറത്തേക്കു പോയി. മഹാനാദം മുഴക്കുന്നവരും മഹാബലന്മാരും ഭീമന്മാരും ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ളവരും ആയുധമേന്തിയവരുമായ അനേകം കാലാൾ രാക്ഷസന്മാർ പിന്നാലെ ചെന്നു — ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ, അനേകം വ്യാമം ഉയരമുള്ളവർ, കരിമഷിക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തവർ; ശൂലങ്ങളും വാളുകളും മൂർച്ചയേറിയ മഴുക്കളും ഭിന്ദിപാലങ്ങളും പരിഘങ്ങളും ഗദകളും മുസലങ്ങളും വലിയ പനന്തടികളും നേരിടാനാവാത്ത എറിയായുധങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട്. ‘വ്യാമം’ എന്നാൽ നീട്ടിപ്പിടിച്ച രണ്ടു കൈകളുടെയും നീളം എന്ന് മുദ്രിതപതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണൻ ദാരുണവും ഘോരദർശനവുമായ മറ്റൊരു ശരീരം കൈക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു — നൂറു ധനുസ്സ് വണ്ണവും അറുനൂറു ധനുസ്സ് ഉയരവുമുള്ളവൻ, രൗദ്രൻ, വണ്ടിച്ചക്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ, മഹാപർവതത്തിനു തുല്യൻ. രാക്ഷസന്മാരെ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി, കത്തിയെരിഞ്ഞ പർവതംപോലെ തോന്നിച്ച വലിയ വായുള്ള അവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു ക്രുദ്ധനായ ഞാൻ, അഗ്നി ശലഭങ്ങളെ എന്നപോലെ, വാനരപ്രമുഖന്മാരുടെ ആ സംഘങ്ങളെ ഓരോന്നോരോന്നായി ദഹിപ്പിക്കും.’ സേനാവർണന പലവിധ വാഹനങ്ങളാലും പലവിധ ആയുധങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതാണ്; ഇതു രാക്ഷസസേനയുടെ വൈചിത്ര്യം കാണിക്കുന്നു. വണ്ടിച്ചക്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ, കത്തിയെരിഞ്ഞ പർവതംപോലെ കറുത്ത ദേഹം — കവി അവന്റെ രൂപം ഭയാനകരസത്തിൽ വർണിക്കുന്നു. ഉന്മത്തനും രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനുമായ അവൻ മദ്യത്താലും രക്തഗന്ധത്താലും ലഹരിപിടിച്ചവനാണ്; ഇത് അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തെ മറയില്ലാതെ കാണിക്കുന്നു. അഗ്നിയുടെയും ശലഭങ്ങളുടെയും ഉപമ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വാനരന്മാരുടെ നാശം എത്ര എളുപ്പമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനു ചെയ്യുന്ന പ്രദക്ഷിണവും പ്രണാമവും ക്രൂരനായ രാക്ഷസൻപോലും ജ്യേഷ്ഠനോടു വിനയമുള്ളവനാണെന്നും കുലധർമം പാലിക്കുന്നവനാണെന്നും കാണിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ പട്ടിക — സർപ്പങ്ങൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കഴുതകൾ, സിംഹങ്ങൾ, ആനകൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ — രാക്ഷസസേനയുടെ അസ്വാഭാവികതയും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അന്യത് വപുഃ ആദായ’ (മറ്റൊരു ശരീരം കൈക്കൊണ്ട്) എന്നത് അവന്റെ കാമരൂപിത്വമാണ് — ഇച്ഛാനുസരണം രൂപം മാറ്റാനുള്ള കഴിവ്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഒരു പ്രത്യേകഗുണം; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ സ്വന്തം ദേഹം ഇരട്ടിയായും മൂന്നിരട്ടിയായും വലുതാക്കുന്നു; അതുവഴി വാനരന്മാരുടെ ഭയം വർധിക്കുന്നു.
‘വനചാരികളായ വാനരന്മാർ വാസ്തവത്തിൽ എന്നോട് ഒരു അപരാധവും ചെയ്യുന്നില്ല; ആ വർഗം നമ്മെപ്പോലുള്ളവരുടെ നഗരോദ്യാനങ്ങൾക്ക് ഒരു അലങ്കാരമാണ്. നഗരത്തിന്റെ ഈ ഉപരോധത്തിനു മൂലകാരണം ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാഘവനാണ്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ; അവനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കും.’ ഇവിടെ കുംഭകർണന്റെ വിവേകം വീണ്ടും കാണാം — അവൻ വാനരന്മാരെ നിരപരാധികളായി, ഉദ്യാനത്തിന്റെ അലങ്കാരംപോലെ മാത്രം കരുതുന്നു; മുഖ്യശത്രു രാമൻതന്നെ. കുംഭകർണൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കുന്നതുപോലെ അതിഘോരമായ നാദം മുഴക്കി. ധീമാനായ അവൻ വേഗം പുറത്തേക്കു കുതിക്കുമ്പോൾ ചുറ്റും ഘോരരൂപമുള്ള നിമിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടായി — കൊള്ളിമീനുകളോടും ഇടിമിന്നലുകളോടുംകൂടിയ കഴുതനിറമുള്ള ചെമ്മേഘങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; സമുദ്രങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടി ഭൂമി കുലുങ്ങി; ഘോരരൂപിണികളായ കുറുക്കന്മാർ തീജ്വാല വമിക്കുന്ന വായകളോടെ ഓരിയിട്ടു; പക്ഷികൾ ഇടത്തോട്ടു വട്ടമിട്ടു പറന്നു; വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന അവന്റെ ശൂലത്തിൽ ഒരു കഴുകൻ വന്നുവീണു; അവന്റെ ഇടതുകണ്ണു തുടിച്ചു, ഇടതുകൈ വിറച്ചു; ഭയങ്കരശബ്ദത്തോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു കൊള്ളിമീൻ വീണു; സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി, സുഖകരമായ കാറ്റ് വീശിയതുമില്ല. ഉദിച്ചുയർന്ന രോമാഞ്ചജനകമായ ഈ മഹോത്പാതങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ, കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായി കുംഭകർണൻ പുറപ്പെട്ടു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ പട്ടിക ദീർഘമാണ് — ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും മൃഗപക്ഷികളിലും സ്വന്തം ശരീരത്തിലും — എല്ലായിടത്തും അശുഭം കാണുന്നു; ഇത് അവന്റെ ആസന്നമരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — കാലംതന്നെയാണ് അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. ശൂലത്തിൽ കഴുകൻ വീഴുന്നത് പ്രത്യേകിച്ചും അശുഭമാണ്, കാരണം ആയുധംതന്നെ മരണചിഹ്നത്താൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു. ‘അചിന്തയൻ’ (വകവയ്ക്കാതെ) എന്ന പദം അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലമാണ് — നിമിത്തങ്ങളെ ചിന്തിക്കാത്തവൻ ദൈവത്തെ കാണുന്നില്ല. വാനരന്മാരോടുള്ള അവന്റെ കരുണയും വൈരുധ്യം നിറഞ്ഞതാണ് — മുമ്പ് ‘വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞവൻ ഇപ്പോൾ അവരുടെ നിരപരാധിത്വം സമ്മതിക്കുന്നു. രാമായണത്തിൽ മഹാന്മാരുടെ വധത്തിനു മുമ്പ് സാധാരണയായി ദുർനിമിത്തങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഖരന്റെയും പ്രഹസ്തന്റെയും ഒടുവിൽ രാവണന്റെയും. ഇവിടെ അവയുടെ എണ്ണം വളരെയാണ് — കഴുതനിറമുള്ള മേഘങ്ങൾ, ഭൂകമ്പം, കുറുക്കന്മാരുടെ ഓരി, പക്ഷികളുടെ ഇടത്തോട്ടുള്ള വട്ടമിടൽ, ശൂലത്തിൽ കഴുകന്റെ വീഴ്ച, ഇടതുകണ്ണിന്റെ തുടിപ്പ്, കൈയുടെ വിറയൽ, കൊള്ളിമീൻ വീഴ്ച, സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭത്വം, കാറ്റിന്റെ അഭാവം. പുരുഷന് ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നത് അശുഭമാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ഇങ്ങനെ കവി ശ്രോതാവിനെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കുന്നു. ‘പുരരോധസ്യ മൂലം രാഘവഃ’ (നഗരോപരോധത്തിന്റെ മൂലം രാഘവൻ) എന്ന കുംഭകർണന്റെ വാക്കിൽ യുദ്ധനീതിയും വ്യക്തമാണ് — സേനാനായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സേന താനേ നശിക്കും; അതിനാൽ വാനരന്മാരിൽ ശക്തി പാഴാക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഈ വിവേകം അവന്റെ മന്ത്രിഗുണത്തെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കഴുകനും കുറുക്കന്മാരും കൊള്ളിമീനും മരണത്തിന്റെ ദൂതന്മാരെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അവയെയെല്ലാം അവഗണിക്കുന്നത് അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ പരിചായകമാണ്.
പർവതതുല്യനായ അവൻ കാലുകൾകൊണ്ടു കോട്ടമതിൽ കടന്ന്, മേഘക്കൂട്ടംപോലെ കാണപ്പെട്ട അദ്ഭുതമായ വാനരസേനയെ കണ്ടു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് ആ വാനരന്മാർ കാറ്റടിച്ചു ചിതറുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. അതിപ്രചണ്ഡമായ ആ വാനരസേന ചിതറിയ മേഘജാലംപോലെ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടുന്നതു കണ്ട്, മേഘത്തെപ്പോലെ കറുത്ത ആ കുംഭകർണൻ ഹർഷത്തോടെ മേഘംപോലെ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. ആകാശത്തിൽ മേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ള അവന്റെ ഘോരനാദം കേട്ട് അനേകം വാനരന്മാർ വേരറുത്ത സാലവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. വിപുലമായ പരിഘമേന്തിയ ആ മഹാത്മാവായ കുംഭകർണൻ ശത്രുനാശത്തിനായി പുറപ്പെട്ട്, യുഗാന്തത്തിൽ കിങ്കരദണ്ഡമേന്തിയ പ്രഭുവായ യമനെപ്പോലെ, വാനരഗണങ്ങൾക്ക് അതിഭീകരമായ ഭയം ഉളവാക്കി. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ഉപജാതി, ഉപജാതി, പുഷ്പിതാഗ്ര — ഇവ സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരത്തെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. മേഘോപമ ഇവിടെ മൂന്നുവിധത്തിലാണ് — വാനരസേന മേഘക്കൂട്ടംപോലെ, ഓടുന്ന വാനരന്മാർ കാറ്റടിച്ച മേഘങ്ങൾപോലെ, കുംഭകർണൻ മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവൻ. വേരറുത്ത സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമ വാനരന്മാരുടെ പെട്ടെന്നുള്ള വീഴ്ചയും, വേരറ്റ മരത്തിന്റേതുപോലെ തീർത്തും നിസ്സഹായാവസ്ഥയും കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിലത്തെ യമോപമ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധയാത്ര അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. കോട്ടമതിൽ കാലുകൊണ്ടു കടക്കുന്നത് അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വലുപ്പം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കു കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള മതിൽ അവന് ഒരു ചുവടുമാത്രം. അറുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ ഉപായം — ‘യന്ത്രം’ — ഇപ്പോൾ നിഷ്ഫലമായതുപോലെ തോന്നുന്നു, കാരണം അവന്റെ നാദംതന്നെ വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഈ പലായനം അടുത്ത സർഗത്തിലെ അംഗദന്റെ പ്രോത്സാഹനത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ്. ‘അഭ്രഘനപ്രഖ്യം’ (മേഘക്കൂട്ടംപോലെ) എന്നതിൽ വാനരസേനയുടെ വിശാലതയും ‘ഭിന്നം അഭ്രജാലം’ (ചിതറിയ മേഘജാലം) എന്നതിൽ അതിന്റെ ശിഥിലീകരണവും — ഈ രണ്ട് ഉപമകൾക്കിടയിലാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യനിമിഷം വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. കുംഭകർണന്റെ ഹർഷം അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ആരംഭംപോലെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥