॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 70-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ എന്നിവരുടെ വധം

മൂന്നുപേരോടുള്ള അംഗദന്റെ യുദ്ധം, ഹനുമാൻ ദേവാന്തകനെ വധിക്കുന്നു, നീലൻ മഹോദരനെ വധിക്കുന്നു, ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ ശിരസ്സുകൾ ഛേദിക്കുന്നു, ഋഷഭൻ മഹാപാർശ്വനെ വധിക്കുന്നു, രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ പലായനം

മുൻസർഗത്തിൽ അംഗദൻ നരാന്തകനെ കൊന്നു. അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാക്ഷസപാളയത്തിൽ വലിയ നിലവിളി ഉയർന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ — ദേവാന്തകനും മൂന്നു തലയുള്ള ത്രിശിരസ്സും പൗലസ്ത്യനായ മഹോദരനും — ഉറക്കെ അലറി. ഇവരിൽ ദേവാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും രാവണന്റെ പുത്രന്മാരും നരാന്തകന്റെ സഹോദരന്മാരുമാണ്; മഹോദരനാകട്ടെ രാവണന്റെ സഹോദരനും അവരുടെ ഇളയച്ഛനുമാണ്. അതിനാൽ അവരുടെ ശോകവും ക്രോധവും സ്വന്തക്കാരന്റെ നാശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. ആദ്യം മഹോദരൻ മേഘംപോലെയുള്ള ഒരു ഗജശ്രേഷ്ഠന്റെ പുറത്തുകയറി വേഗത്തിൽ മഹാവീര്യവാനായ വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പിന്നെ സഹോദരന്റെ ദുരന്തത്താൽ തപിച്ച ബലവാനായ ദേവാന്തകൻ ഘോരമായ പരിഘമെടുത്ത് അംഗദന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വീരനായ ത്രിശിരസ്സും ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു രാക്ഷസന്മാർ മൂന്നു വ്യത്യസ്തരീതികളിൽ — ആനപ്പുറത്തും കാൽനടയായും രഥത്തിലും — ഒരേ അംഗദനെ വളഞ്ഞു. നരാന്തകനെ അംഗദൻ കൊന്നതിനാൽ അവരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും അദ്ദേഹംതന്നെയായിരുന്നു. മൂവരുടെയും വാഹനങ്ങളും അവരുടെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹോദരൻ ആനപ്പുറത്ത്, ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിൽ, ദേവാന്തകൻ പരിഘമേന്തിയ കാലാൾ. സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ ഈ നാലുപേരും കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കും.

ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ആ മൂന്നു രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരും ഒന്നിച്ചു പാഞ്ഞുവന്നിട്ടും അംഗദൻ ഭയന്നില്ല. അദ്ദേഹം വലിയ ശാഖകളുള്ള ഒരു വൻമരം പിഴുതെടുത്തു. വലിയ കൊമ്പുകളുള്ള ആ മഹാവൃക്ഷം വീരനായ അംഗദൻ പെട്ടെന്നു ദേവാന്തകന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു — ശക്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിത്തീ ശത്രുവിന്റെ നേർക്ക് എറിയുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ ത്രിശിരസ്സ് വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ മരം ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. മരം മുറിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അംഗദൻ അപ്പോൾ ചാടിയുയർന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും മരങ്ങളും പാറകളും വർഷിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ത്രിശിരസ്സ് മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അവയെല്ലാം മുറിച്ചു. ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്ന മരങ്ങൾ മഹോദരൻ പരിഘത്തിന്റെ അഗ്രംകൊണ്ട് ഒടിച്ചു. ത്രിശിരസ്സും സായകങ്ങളുമായി വീരനായ അംഗദന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പിന്നെ മഹോദരൻ ആനയുമായി പാഞ്ഞുചെന്ന്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, വജ്രംപോലെയുള്ള തോമരങ്ങൾകൊണ്ടു വാലിപുത്രന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം വ്യക്തമാണ് — ഒരു വാനരൻ മൂന്ന് ആയുധധാരികളോടു പൊരുതുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയുധം മരങ്ങളും പാറകളും മാത്രം; അവർക്കാകട്ടെ ശരങ്ങളും പരിഘവും തോമരങ്ങളും ആനയും രഥവും. എന്നിട്ടും അംഗദൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം ഇവിടെത്തന്നെയാണു പ്രകാശിക്കുന്നത്. ‘ശക്രോ ദീപ്താമിവാശനിം’ (ശക്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിത്തീയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ അംഗദൻ ഇന്ദ്രനോടും മരം വജ്രത്തോടും തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്റെ ബലം ദേവേന്ദ്രന്റെ ബലത്തേക്കാൾ കുറവല്ല എന്നു ഭാവം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെ വേഗമേറിയവയും മാരകവും. മഹോദരന്റെ തോമരങ്ങൾ ‘വജ്രസംനിഭാഃ’ (വജ്രംപോലെയുള്ളവ). ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തെയും ആയുധങ്ങൾ വജ്രത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഏഴും എട്ടും ശ്ലോകങ്ങളെ ഒരുമിച്ചാണു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ മഹോദരൻ ‘ഗജേന സമഭിദ്രുത്യ’ (ആനയുമായി പാഞ്ഞുചെന്ന്) പ്രഹരിക്കുന്നു — ആനയും അവന് ഒരു ആയുധംപോലെ.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ദേവാന്തകൻ പരിഘവുമായി അംഗദന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വേഗം അദ്ദേഹത്തെ അടിച്ചിട്ട് അതിവേഗത്തിൽ പിന്മാറി — പ്രഹരിച്ചിട്ട് അകലേക്കു മാറി. ഇങ്ങനെ മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഒരേസമയം പാഞ്ഞടുത്തിട്ടും മഹാതേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ വാലിപുത്രൻ കുലുങ്ങിയില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം കടന്നില്ല. ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള, വേഗവാനായ അംഗദൻ വലിയ വേഗമെടുത്തു പാഞ്ഞുചെന്ന് കൈത്തലംകൊണ്ടു മഹോദരന്റെ മഹാഗജത്തെ അടിച്ചു. ആ കൈത്തലപ്രഹരമേറ്റ് യുദ്ധത്തിൽ ആ ഗജരാജന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളും പുറത്തുവീണു; ആ ആന ആ നിമിഷംതന്നെ ചത്തുവീണു. പിന്നെ മഹാബലനായ വാലിപുത്രൻ ചത്ത ആ ആനയുടെ ഒരു കൊമ്പു വലിച്ചൂരിയെടുത്ത് ദേവാന്തകന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അതുകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു. ആ പ്രഹരമേറ്റ് തേജസ്വിയായ ദേവാന്തകൻ കാറ്റിലുലഞ്ഞ മരംപോലെ വിഹ്വലനായി; അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അരക്കുചാറിന്റെ നിറമുള്ള രക്തം ധാരാളമായി ഒഴുകി. പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ ദേവാന്തകൻ പരിഘം വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അംഗദനെ അടിച്ചു. പരിഘമേറ്റ വാനരേന്ദ്രപുത്രൻ മുട്ടുകുത്തി നിലത്തു വീണു; എന്നാൽ ഉടനെതന്നെ വീണ്ടും ചാടിയെഴുന്നേറ്റു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീഴ്ച ക്ഷണികം മാത്രമായിരുന്നു. ശത്രുവിന്റെതന്നെ ആയുധമെടുത്ത് അതുകൊണ്ടു ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കുക — ഈ തന്ത്രം ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം: അംഗദൻ ആനയുടെ കൊമ്പുകൊണ്ട്, ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാളുകൊണ്ട്, ഋഷഭൻ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദകൊണ്ട്. വാനരരുടെ ആയുധക്കുറവ് ഇങ്ങനെ നികത്തപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നും പതിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ — ‘സ വേഗവാന്മഹാവേഗം കൃത്വാ…’, ‘തസ്യ തേന പ്രഹാരേണ…’ — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്ന് അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്; അവിടെ ‘തലേന ഭൃശമുത്പത്യ’ (ശക്തിയായി ചാടിയുയർന്ന് കൈത്തലംകൊണ്ട്) എന്നും ‘പേതതുർലോചനേ തസ്യ വിനനാദ സ വാരണഃ’ (അതിന്റെ കണ്ണുകൾ വീണു, ആ ആന അലറി) എന്നും വായിക്കുന്നു. വൾഗേറ്റിൽ ആന ‘വിനനാശ’ — നശിച്ചു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വിനനാദ’ — ആർത്തനായി അലറി. ഇവിടെ അച്ചടിയിലെ പാഠംതന്നെ പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരം ആനയുടെ കണ്ണുകൾ പുറത്തുചാടിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു. കൊമ്പുകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരവും അർഥവത്താണ് — ശത്രുവിന്റെ വാഹനത്തിന്റെ ആയുധമായിരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രു പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു. ദേവാന്തകനെ ‘തേജസ്വീ’, ‘മഹാതേജാഃ’, ‘ബലീ’ എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം അംഗദന്റെ ഗൗരവം കൂടുതൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മുട്ടുകുത്തി വീണിട്ടു വീണ്ടും ചാടിയെഴുന്നേൽക്കൽ വാനരന്റെ ദൃഢതയുടെ അടയാളമാണ്.

അംഗദൻ ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്നതു കണ്ട് ത്രിശിരസ്സ് നേർക്കു പായുന്ന മൂന്നു ഘോരബാണങ്ങൾകൊണ്ട് വാനരരാജപുത്രന്റെ നെറ്റിയിൽ എയ്തു. അപ്പോൾ അംഗദനെ മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ് ഹനുമാനും നീലനും അദ്ദേഹത്തെ സഹായിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു — ഒറ്റയാൾയുദ്ധം ഇപ്പോൾ അവസാനിച്ചു. നീലൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ നേർക്ക് ഒരു വലിയ ശൈലാഗ്രം എറിഞ്ഞു; ബുദ്ധിമാനായ രാവണപുത്രൻ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പിളർന്നു. നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട്, പാറപ്പരപ്പു കീറിമുറിഞ്ഞ ആ ഗിരിശിഖരം തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി നിലത്തു വീണു — ബാണങ്ങളുടെ ഉരസലിൽ തീയുമുണ്ടായി. സഹോദരനായ ത്രിശിരസ്സിന്റെ ആ ഉയർന്നുവരുന്ന പരാക്രമം കണ്ട് ബലവാനായ ദേവാന്തകൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ പരിഘമുയർത്തി യുദ്ധത്തിൽ മാരുതപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ചാടിയുയർന്ന് വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അപ്പോൾ അവന്റെ തലയിൽ ഇടിച്ചു. വീരനും ബലവാനുമായ വായുപുത്രൻ അവന്റെ തലയിൽ പ്രഹരിച്ചു; മഹാനാദംകൊണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വിറപ്പിച്ചു. മുഷ്ടിയേറ്റു തല ചതഞ്ഞുപിളർന്ന്, പല്ലുകളും കണ്ണുകളും പുറത്തുചാടി, നാവു തൂങ്ങിക്കിടന്ന്, രാക്ഷസരാജപുത്രനായ ആ ദേവാന്തകൻ പ്രാണൻ പോയി പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിയിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിലെ ആദ്യവധം പ്രത്യേക ഛന്ദസ്സുകൊണ്ട് അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഒരു മുഷ്ടികൊണ്ടുമാത്രം പരിഘധാരിയെ കൊന്നത് ഹനുമാന്റെ അപ്രതിമമായ ബലത്തിനു തെളിവാണ്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വരൂപം മാറുന്നു — അംഗദൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല; ഹനുമാനും നീലനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിലെത്തി. അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള മൂന്നു വധങ്ങൾ വ്യത്യസ്തരായ മൂന്നു വാനരന്മാരാണു നിർവഹിക്കുന്നത് — ഹനുമാൻ ദേവാന്തകനെ, നീലൻ മഹോദരനെ, വീണ്ടും ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിനെ; ഒടുവിൽ ഋഷഭൻ മഹാപാർശ്വനെ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിജൃംഭിതം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഹിന്ദിഭാഷ്യംകൊണ്ടു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു — ‘സ്വന്തം സഹോദരന്റെ പരാക്രമം വളരുന്നതു കണ്ട്’; അതായത് ത്രിശിരസ്സ് നീലന്റെ ശൈലം മുറിച്ചതു കണ്ട് ദേവാന്തകൻ ആഹ്ലാദിച്ചു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം (‘ശിരസി പ്രാഹരദ്വീരഃ…’) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അതു മുൻശ്ലോകത്തിലെ പ്രഹരംതന്നെ വീണ്ടും വർണിക്കുകയും നാദം ചേർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹനുമാനും നീലനും ആരും ആജ്ഞാപിക്കാതെതന്നെ അംഗദനെ രക്ഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു — ഇതു സഖ്യധർമമാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗിരിശിഖരത്തിന്റെ വീഴ്ച ‘സവിസ്ഫുലിംഗം സജ്വാലം’ (തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശരങ്ങളുടെ വേഗവും കാഠിന്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

രാക്ഷസയോദ്ധാക്കളിൽ മുഖ്യനും മഹാബലനും ദേവശത്രുവുമായ ദേവാന്തകൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ത്രിശിരസ്സ് നീലന്റെ മാറിലേക്കു മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ള ഉഗ്രമായ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മഹോദരനും പർവതംപോലെയുള്ള മറ്റൊരു ആനയുടെ പുറത്തു വേഗം കയറി — രശ്മിമാനായ സൂര്യൻ മന്ദരത്തിൽ കയറുന്നതുപോലെ — മിന്നലും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘം പർവതത്തിൽ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ നീലന്റെ മേൽ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ ശരപ്രവാഹങ്ങൾ വർഷിക്കപ്പെട്ട്, ദേഹം മുറിഞ്ഞ വാനരസേനാപതിയായ നീലൻ ആ മഹാബലനാൽ സ്തംഭിപ്പിക്കപ്പെട്ട് അവയവങ്ങൾ തളർന്നവനായി — അല്പനേരം നിശ്ചേഷ്ടനായി. പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത നീലൻ മരക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു ശൈലം പിഴുതെടുത്ത്, അത്യുഗ്രവേഗത്തോടെ ചാടിയുയർന്ന്, ആ ശൈലംകൊണ്ടു മഹോദരന്റെ തലയിൽ അടിച്ചു. ശൈലത്തിന്റെ വീഴ്ചയാൽ തകർന്ന മഹോദരൻ ആ മഹാഗജത്തോടൊപ്പം ബോധംകെട്ട്, പ്രാണൻ പോയി, വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ രണ്ടാമത്തെ രാക്ഷസവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തിയേഴും മുപ്പതും മുപ്പത്തിയൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. ഇരുപത്തിയെട്ടും ഇരുപത്തിയൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ — മഹോദരൻ വീണ്ടും ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നതും ശരവർഷവും — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല. നീലന്റെ സ്തംഭനം ക്ഷണികം മാത്രം; അദ്ദേഹം വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മരങ്ങളോടുകൂടി ശൈലം പിഴുതെടുക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ വധം ആനയോടൊപ്പമാണ് — അവന്റെ ആദ്യത്തെ ആനയെ അംഗദൻ മുമ്പുതന്നെ കൊന്നിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ രണ്ടാമതൊരു ആനയുടെ പുറത്തു കയറി; അതും അവനോടൊപ്പം നശിച്ചു. ‘വജ്രാഭിഹതോ യഥാദ്രിഃ’ (വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ നരാന്തകന്റെ വീഴ്ചയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിപോഥിതോ’ (ചതയ്ക്കപ്പെട്ട്) എന്നാണു പാഠം; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘വ്യാമോഹിതോ’ (ബോധംകെട്ട്) എന്നു വ്യക്തം. ‘രശ്മിവാൻ മന്ദരം’ (സൂര്യൻ മന്ദരത്തിൽ) എന്ന ഉപമയാൽ ആന പർവതത്തോടും മഹോദരൻ സൂര്യനോടും തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘തഡിച്ചക്രചാപവാൻ തോയദഃ’ (മിന്നലും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘം) എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ ശരങ്ങൾ മിന്നലുകളോടും വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സിനോടും.

ഇളയച്ഛനായ മഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ത്രിശിരസ്സ് വില്ലെടുത്തു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു ഹനുമാനെ എയ്തു. കുപിതനായ വായുപുത്രൻ ഒരു ഗിരിശിഖരം അവന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; ബലവാനായ ത്രിശിരസ്സ് മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ ശിഖരം പല കഷണങ്ങളാക്കി. ശിഖരം വ്യർഥമായതു കണ്ട് ആ വാനരൻ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ രാവണപുത്രന്റെ നേർക്കു മരങ്ങളുടെ വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. പ്രതാപവാനായ ത്രിശിരസ്സ് ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന ആ മരവർഷത്തെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിച്ചു; ആഹ്ലാദത്തോടെ ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ആയുധധാരിയും ആയുധമില്ലാത്തവനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ഇവിടെ വീണ്ടും കാണാം. പിന്നെ ഹനുമാൻ ചാടിയുയർന്ന്, ക്രുദ്ധനായ മൃഗരാജൻ ഗജേന്ദ്രനെ കീറിപ്പിളർക്കുന്നതുപോലെ, നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ത്രിശിരസ്സിന്റെ കുതിരയെ കീറിപ്പിളർന്നു. അപ്പോൾ രാവണപുത്രനായ ത്രിശിരസ്സ് ശക്തിയായുധമെടുത്ത് — അന്തകൻ കാളരാത്രിയെ അയയ്ക്കുന്നതുപോലെ — വായുപുത്രന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന കൊള്ളിമീൻപോലെ തടസ്സമില്ലാതെ പാഞ്ഞുവന്ന ആ ശക്തിയെ വാനരശാർദൂലൻ കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിച്ചു; ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഘോരരൂപമുള്ള ആ ശക്തി ഹനുമാൻ ഒടിച്ചതു കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വാനരഗണങ്ങൾ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു. പിന്നെ രാക്ഷസോത്തമനായ ത്രിശിരസ്സ് വാളുയർത്തി വാനരേന്ദ്രന്റെ മാറിൽ കുത്തിയിറക്കി. വാൾപ്രഹരമേറ്റ വീര്യവാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ കൈത്തലംകൊണ്ടു മൂന്നു തലയുള്ളവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ്, കയ്യിൽനിന്ന് ആയുധം വഴുതി, ബോധമറ്റ് മഹാതേജസ്വിയായ ത്രിശിരസ്സ് നിലത്തു വീണു. വീഴുന്ന അവന്റെ വാൾ തട്ടിപ്പറിച്ചെടുത്ത് പർവതസമാനനായ ആ മഹാകപി എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു ഗർജിച്ചു. ആ ഗർജനം സഹിക്കാനാവാതെ ആ നിശാചരൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു; ചാടിയുയർന്ന് ഹനുമാനെ മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ചു. ആ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ മഹാകപി അത്യന്തം കോപിച്ചു; കുപിതനായി ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കിരീടത്തിൽ പിടിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ വായുപുത്രൻ ആ മൂർച്ചയേറിയ വാളുകൊണ്ടുതന്നെ കിരീടങ്ങളണിഞ്ഞ, കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ അവന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളും ഛേദിച്ചു — പണ്ടു ശക്രൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനായ വിശ്വരൂപന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളെ എന്നപോലെ. ത്രിശിരസ്സിനു മൂന്നു ശിരസ്സുകൾ, വിശ്വരൂപനും മൂന്ന് — അതിനാൽ ഉപമ തികച്ചും അർഥപൂർണമാണ്. വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള, പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടുകൂടിയ ആ ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ ശിരസ്സുകൾ, സൂര്യപഥത്തിൽനിന്നു വഴുതിവീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ, ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങൾ അടർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ശക്രന്റെ പരാക്രമമുള്ള ഹനുമാൻ മൂന്നു തലയുള്ള ആ ദേവശത്രുവിനെ കൊന്നപ്പോൾ വാനരന്മാർ ആർത്തുവിളിച്ചു, ഭൂമി കുലുങ്ങി, ഭയന്ന രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ഓടി. നാലു പുത്രന്മാരിൽ മൂന്നുപേർ ഇപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദ്യം ദൂരെനിന്നുള്ള യുദ്ധം — ശരങ്ങളും ശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളും; പിന്നെ അടുത്തുനിന്ന് — നഖങ്ങൾകൊണ്ടു കുതിരയെ കീറൽ; പിന്നെ ശക്തിയായുധം, അതു കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ വാൾ; പിന്നെ കൈത്തലപ്രഹരവും മുഷ്ടിപ്രഹരവും; ഒടുവിൽ ശത്രുവിന്റെതന്നെ വാളുകൊണ്ടു ശിരച്ഛേദം. ഇങ്ങനെ ക്രമേണ അകലം കുറയുന്നു, യുദ്ധം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു. മുപ്പത്തിനാലു മുതൽ മുപ്പത്തിയാറു വരെയുള്ള ആറ് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ഹനുമാന്റെ ശിഖരവർഷവും മരവർഷവും ത്രിശിരസ്സ് മുറിക്കുന്നത് — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല; അവ വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിസ്താരമാണ്. ശക്തി ‘കാളരാത്രിപോലെ’ — പ്രളയകാലത്തെ രാത്രി, അന്തകന്റെ ആയുധം. അതിനെ കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിക്കുന്നത് ഹനുമാന്റെ അലൗകികമായ ബലം കാണിക്കുന്നു. ത്രിശിരസ്സ് ഹനുമാന്റെ മാറിൽ വാൾ കുത്തിയിറക്കി; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ വീണില്ല; കൈത്തലംകൊണ്ടു തിരിച്ചടിച്ചതേയുള്ളൂ; അതോടെ ത്രിശിരസ്സ് ബോധമറ്റവനായി. കിരീടത്തിൽ പിടിച്ചു ശിരച്ഛേദം ചെയ്യൽ — ഈ വധരീതി അവമാനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നു ശിരസ്സുകൾ ‘ജ്യോതീംഷി യഥാർകമാർഗാത്’ (സൂര്യപഥത്തിൽനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങളെന്നപോലെ) വീണു — സൂര്യമാർഗത്തിൽനിന്നു വഴുതിയ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. നാല്പത്തിയേഴു മുതൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതു വരെയുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് ഈ വധം പ്രത്യേകം ഉദാത്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ മാറിൽ വാൾ ആഴ്ന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വേദനിച്ചില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വജ്രസാരത ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിശിരസ്സും ദുർബലനല്ല — തുടക്കത്തിൽ അവൻ ഹനുമാന്റെ ശിഖരവും മരവർഷവും മുറിക്കുന്നു, ശക്തിയും വാളും പ്രയോഗിക്കുന്നു, വീണിട്ടും ചാടിയെഴുന്നേറ്റു മുഷ്ടികൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ വധം ദുഷ്കരമാണ്; ഹനുമാന്റെ വിജയം കൂടുതൽ ശ്ലാഘനീയവും. വിശ്വരൂപന്റെ കഥ — ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനായ വിശ്വരൂപൻ മൂന്നു തലയുള്ളവനായിരുന്നു; ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് അവന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളും ഛേദിച്ചു എന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ഇന്ദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും ത്രിശിരസ്സ് വിശ്വരൂപന്റെ സ്ഥാനത്തും; അതിനാൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാനെ ‘ശക്രപരാക്രമഃ’ (ശക്രന്റെ പരാക്രമമുള്ളവൻ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭൂമീ’ എന്ന ദീർഘാന്തരൂപം അച്ചടിയിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്. മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ശക്തി ‘അസംഗതാ’ ആണ് — എവിടെയും തടയപ്പെടാത്ത, അപ്രതിഹതമായ ഗതിയുള്ളത്. അങ്ങനെയുള്ളതിനെപ്പോലും ഹനുമാൻ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്തു. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘ജലദാഃ ഇവ’ (മേഘങ്ങളെപ്പോലെ) ഗർജിച്ചു — മേഘഗർജനംപോലെ അവരുടെ ഹർഷനാദം. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ ‘ഗിരിസങ്കാശഃ’ (പർവതസമാനൻ) ആണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗർജനംകൊണ്ടുമാത്രം രാക്ഷസന്മാർ ഭയന്നു. നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിശിരസ്സ് ആ ഗർജനം ‘അമൃഷ്യമാണഃ’ (സഹിക്കാനാവാതെ) വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു — മരണത്തിനുമുമ്പും അവന്റെ ദർപ്പം അടങ്ങിയില്ല.

ത്രിശിരസ്സും മഹോദരനും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, എതിർക്കാനാവാത്ത ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും കൊല്ലപ്പെട്ടതും കണ്ട്, അത്യന്തം അസഹിഷ്ണുവായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മത്തൻ കോപിച്ചു. ഇവിടെ ‘മത്തൻ’, ‘മത്താനീകൻ’ എന്നിവ മഹാപാർശ്വന്റെതന്നെ പേരുകളാണ്; ‘മത്തൻ (മഹാപാർശ്വൻ)’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ പറയുന്നു. അവനും രാവണന്റെ സഹോദരനാണ്. അവൻ അപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന, മുഴുവൻ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഒരു ഗദ കയ്യിലെടുത്തു — സ്വർണപ്പട്ടകൾ ചുറ്റിയ, മാംസവും രക്തവും നുരയുന്ന, തിളങ്ങുന്ന, വലിയ, ശത്രുരക്തംകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്രമുള്ള, ചുവന്ന മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ഐരാവതം, മഹാപദ്മം, സാർവഭൗമം എന്നീ ദിഗ്ഗജങ്ങൾക്കുപോലും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഗദ. കവി ഗദയെക്കുറിച്ചുമാത്രം നാലു പാദങ്ങളിൽ ദീർഘമായി വർണിക്കുന്നു. ആ ഗദയെടുത്ത്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഋഷഭൻ എന്ന വാനരൻ ചാടിയുയർന്ന് രാവണാനുജനായ മത്താനീകന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ബലവാനായി അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ വാനരൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ അവൻ വജ്രംപോലെയുള്ള ഗദകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ ഗദയുടെ അടിയേറ്റ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ മാറിടം പിളർന്ന്, ആടിയുലഞ്ഞ്, ധാരാളം രക്തമൊഴുക്കി. ഏറെ നേരത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത വാനരേശ്വരനായ ഋഷഭൻ ക്രുദ്ധനായി, ചുണ്ടുകൾ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മഹാപാർശ്വനെ തുറിച്ചുനോക്കി. ഗദയുടെ ദീർഘമായ വർണന അതിന്റെ ഭീകരതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പിന്നീട് ആ ഗദതന്നെ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥന്റെ വിനാശത്തിനു സാധനമായിത്തീരും. ഐരാവതം, മഹാപദ്മം, സാർവഭൗമം എന്നിവ ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരായ ദിഗ്ഗജങ്ങളാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ പുണ്ഡരീകവും പറയപ്പെടുന്നു. അവയ്ക്കുപോലും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതു ഗദയുടെ അതിമാനുഷമായ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പു ദിഗ്വിജയത്തിൽ രാവണൻ ദിഗ്ഗജങ്ങളെപ്പോലും ജയിച്ചു; അവന്റെ സഹോദരനും അങ്ങനെതന്നെ. ഇവിടെ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘മഹാപാർശ്വോ മഹാബലഃ’ (മഹാബലനായ മഹാപാർശ്വൻ) എന്നു പേരു വ്യക്തമായി വായിക്കുന്നു; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ ‘മത്തോ രാക്ഷസപുംഗവഃ’ (രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മത്തൻ) എന്നും; അതിനാൽ ‘മത്തൻ’ എന്ന പേര് വൾഗേറ്റിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഋഷഭൻ മുന്നിൽ വന്ന് ‘തസ്ഥൗ’ — നിന്നു; ഓടിപ്പോയില്ല, ഉറച്ചുനിന്നു. ഗദാപ്രഹരത്താൽ മാറിടം പിളർന്നിട്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ചുണ്ടുകൾ വിറപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം ശത്രുവിനെ തുറിച്ചുനോക്കി — ഇതു ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഋഷഭൻ ‘രാവണാനുജം’ (രാവണന്റെ അനുജനെ) സമീപിച്ചു — അതിനാൽ മഹാപാർശ്വൻ രാവണന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണെന്നു വ്യക്തം. അമ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗദയെ ‘വജ്രകല്പാ’ (വജ്രംപോലെയുള്ളത്) എന്നു പറയുന്നു; അമ്പത്തിയേഴാമത്തേതിൽ അതിന്റെ പ്രഹരത്താൽ ഋഷഭന്റെ മാറിടം പിളർന്നു. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ ‘യുഗാന്താഗ്നിരിവ ജ്വലൻ’ (യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്) — പ്രളയാഗ്നിപോലെ എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവൻ. എന്നാൽ ഋഷഭൻ അവന്റെ മുന്നിൽ പർവതംപോലെ അചലനായി നിന്നു.

വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനും ശൈലംപോലെയുള്ള രൂപമുള്ളവനും വേഗവാനുമായ ഋഷഭൻ ആ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗത്തിൽ ചെന്ന് മുഷ്ടി ചുരുട്ടി പെട്ടെന്ന് അവന്റെ മാറിടത്തിൽ ഇടിച്ചു. വേരറ്റ മരംപോലെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ദേഹത്തോടെ അവൻ നിലത്തു വീണു; ഋഷഭൻ യമദണ്ഡംപോലെയുള്ള അവന്റെ ഘോരമായ ഗദ പിടിച്ചെടുത്ത് ഉടനെ ഗർജിച്ചു. അല്പനേരം മരിച്ചതുപോലെ കിടന്നിട്ട് ആ ദേവശത്രു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ള അവൻ ജലരാജന്റെ പുത്രനായ — വരുണപുത്രനായ — ഋഷഭനെ അടിച്ചു. ഋഷഭൻ ബോധംകെട്ടു നിലത്തു വീണു; അല്പനേരത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ അദ്ദേഹം, പർവതശ്രേഷ്ഠംപോലെയുള്ള അവന്റെ ആ ഗദതന്നെ ചുഴറ്റി യുദ്ധത്തിൽ അവനെ അടിച്ചു. ആ രൗദ്രമായ ഗദ ദേവന്മാരുടെയും യജ്ഞങ്ങളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ശത്രുവായ ആ രൗദ്രന്റെ ദേഹത്തിൽ ചെന്നു പതിച്ച് മാറിടം പിളർന്നു; ധാതുക്കൾ കലർന്ന ജലം ഒഴുക്കുന്ന പർവതരാജനെപ്പോലെ അവൻ ധാരാളം രക്തമൊഴുക്കി. പിന്നെ ആ രാക്ഷസൻ മഹാത്മാവായ ഋഷഭന്റെ കയ്യിലിരിക്കുന്ന സ്വന്തം ഗദ പിടിച്ചെടുക്കാൻ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്നു; ഋഷഭനാകട്ടെ ഭയങ്കരമായ ആ ഗദ പിടിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ചുഴറ്റി യുദ്ധമുഖത്ത് മത്താനീകനെ അടിച്ചു. സ്വന്തം ഗദയാൽ തകർക്കപ്പെട്ട്, പല്ലുകളും കണ്ണുകളും ചിതറി, മത്തൻ അപ്പോൾ വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ നിലംപതിച്ചു. കണ്ണുകൾ ചിതറി, ശക്തിയറ്റ്, ആയുസ്സൊടുങ്ങി ആ രാക്ഷസൻ വീണപ്പോൾ രാക്ഷസസൈന്യം ഓടിപ്പോയി. രാവണന്റെ സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ സമുദ്രംപോലെയുള്ള രാക്ഷസസൈന്യം, ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻമാത്രമായി, കരകവിഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ ഓടി — അതിർത്തി ഭേദിച്ച് സമുദ്രം എല്ലായിടത്തും പരന്നൊഴുകുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സർഗത്തിൽ നാലു രാക്ഷസവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ച ഋഷഭന്റെയും മഹാപാർശ്വന്റെയും ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം (59–63) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അമ്പത്തിയൊമ്പതു മുതൽ അറുപത്തിമൂന്നു വരെയുള്ള അഞ്ച് ഉപജാതിശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവയിൽ ഋഷഭന്റെയും മഹാപാർശ്വന്റെയും മുഷ്ടികൊണ്ടും ഗദകൊണ്ടുമുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, ഇരുവരുടെയും വീഴ്ചയും വീണ്ടുമുള്ള എഴുന്നേൽപ്പും, വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധവും (‘അഭിദുദ്രാവ വേഗേന ഗദാം തസ്യ മഹാത്മനഃ’ — ആ മഹാത്മാവിന്റെ കയ്യിലെ ഗദയ്ക്കായി വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇതിന്റെ അർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘സ്വന്തം ഗദ എടുക്കാനായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു’. ‘സ്വയാ ഗദയാ ഭഗ്നഃ’ (സ്വന്തം ഗദയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യഭാവം സംഗ്രഹിക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ ആയുധങ്ങൾതന്നെ അവരുടെ വിനാശകങ്ങളായിത്തീർന്നു. ഋഷഭൻ ‘വാരിരാജാത്മജഃ’ ആണ് — വരുണന്റെ പുത്രൻ. വാനരസൈന്യത്തിലെ മുഖ്യരായ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ അംശത്തിൽ ജനിച്ചവരാണെന്നു ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഋഷഭന്റെ ബലവും ദൈവികമാണ്. അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസൻ ‘ദേവാധ്വരവിപ്രശത്രുഃ’ ആണ് — ദേവന്മാരുടെയും യജ്ഞങ്ങളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ശത്രു — എന്ന് അവന്റെ അധർമം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അറുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സൈന്യത്തിന്റെ പലായനം സമുദ്രത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അർണവാഭം’ (സമുദ്രംപോലെയുള്ളത്), ‘ഭിന്നാർണവസംനികാശം’ (കരകവിഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ).

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക