സർഗ്ഗം
അതികായവധം
അതികായന്റെ രണപ്രവേശം, രാമന്റെ ചോദ്യം, വിഭീഷണൻ അവനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, രാമനോടുള്ള വെല്ലുവിളി, ലക്ഷ്മണനും അതികായനും തമ്മിലുള്ള വാഗ്യുദ്ധവും ശരയുദ്ധവും ദിവ്യാസ്ത്രയുദ്ധവും, വായുവിന്റെ ഉപദേശം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ അതികായന്റെ ശിരച്ഛേദം
തന്റെ സൈന്യം വ്യഥിതമായതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ തുമുലയുദ്ധവും കണ്ട്, ഇന്ദ്രനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ള സഹോദരന്മാരായ നരാന്തകനും ദേവാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, രാക്ഷസോത്തമന്മാരായ തന്റെ രണ്ടു പിതൃവ്യന്മാർ — യുദ്ധോന്മത്തനായ മഹോദരനും മത്തനായ മഹാപാർശ്വനും — പോരിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതും കണ്ട്, ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയ മഹാതേജസ്വിയായ അതികായൻ കോപിച്ചു. അവൻ പർവതംപോലെയുള്ളവനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ സമൂഹംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ വാനരന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. കിരീടവും മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളും അണിഞ്ഞ അവൻ വില്ലു കുലച്ച് തന്റെ പേര് ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു, മഹാനാദം മുഴക്കുകയും ചെയ്തു. ആ സിംഹനാദംകൊണ്ടും നാമഘോഷണംകൊണ്ടും ഭയങ്കരമായ ഞാണൊലികൊണ്ടും അവൻ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി. അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലുപ്പം കണ്ട് ‘ഇതാ കുംഭകർണൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാരെല്ലാം പരസ്പരം അഭയം തേടി. ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപംപോലെയുള്ള അവന്റെ രൂപം കണ്ട് വാനരയോദ്ധാക്കൾ ഭയംകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിച്ചിതറി. അതികായനെ നേരിട്ട് മനസ്സു മരവിച്ച അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശരണ്യനായ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനും പർവതസമനും വില്ലാളിയും കാർമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനുമായ അതികായനെ ദൂരെനിന്നു കണ്ടു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം മുൻസർഗത്തിന്റെ പരിണാമത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു — നാലു വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ ശേഷിച്ച രാവണപുത്രൻ സ്വയം വരുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദത്തവരഃ’ (ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന് ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ആ വരംതന്നെ അവന്റെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രം. ‘കുംഭകർണോഽയമുത്ഥിതഃ’ (ഇതാ കുംഭകർണൻ എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു) എന്ന വാനരന്മാരുടെ ഭ്രമം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലാണ്; അതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ഇപ്പോഴും അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ശരണ്യനായ രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു — രാമൻതന്നെയാണ് എല്ലാവരുടെയും ശരണം എന്ന ഭാവം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. അതികായന്റെ രഥം ‘ഭാസ്കരസഹസ്രസ്യ സംഘാതമിവ’ — ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ കൂട്ടംപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു. അവൻ കിരീടധാരിയും മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവനുമാണ് — രാജകുമാരന്റെ വേഷം. സ്വന്തം പേര് ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയുന്നത് വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ് — ‘ഞാൻ ഇന്നയാൾ, എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യുക’ എന്ന്. സിംഹനാദം, നാമഘോഷം, ഞാണൊലി — ഈ മൂന്നു ശബ്ദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു; ഇനിയും ഒരു ബാണംപോലും അയച്ചിട്ടില്ല, എന്നിട്ടും ഭയം ഉണ്ടായി. ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നാണ് — ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ അത്ര വലിയ ദേഹമുള്ളവനായി അവൻ കാണപ്പെടുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ അവനെ ‘കാലമേഘവദ് ഗർജന്തം’ — പ്രളയകാലത്തെ മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനായി — കാണുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സമരേ സംനിഷൂദിതൗ’ എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘സംനിപാതിതൗ’ എന്നുമാണു പാഠം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘മൂഢചേതസഃ’ ആണ് — ഭയംകൊണ്ട് വിവേകം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ; എന്നിട്ടും അവർ ശരണ്യനെ മറക്കുന്നില്ല. രാമൻ ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന വിശേഷണം അയോധ്യാകാണ്ഡം മുതൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം; വിഭീഷണനും അവനെത്തന്നെയാണ് ശരണം പ്രാപിച്ചത്.
ആ മഹാകായനെ കണ്ട് രാഘവൻ ഏറെ വിസ്മയിച്ചു; അവൻ വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട് വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ആയിരം കുതിരകളെ പൂട്ടിയ വിശാലമായ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, പർവതംപോലെയുള്ള, വില്ലേന്തിയ, സിംഹത്തിന്റേതുപോലെ മഞ്ഞക്കണ്ണുകളുള്ള ഇവൻ ആരാണ്? മൂർച്ചയുള്ള ശൂലങ്ങളാലും അതിതീക്ഷ്ണമായ പ്രാസങ്ങളാലും തോമരങ്ങളാലും ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ഇവൻ ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേശ്വരനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; കാലന്റെ നാവുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥശക്തികളാൽ ആവൃതനായ ഇവൻ മിന്നലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മേഘംപോലെ വിളങ്ങുന്നു. ഇവന്റെ സജ്ജമായ, സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലുകൾ എല്ലാ വശത്തും ആ ഉത്തമരഥത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രധനുസ്സ് ആകാശത്തെ എന്നപോലെ. രാക്ഷസവ്യാഘ്രവും രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഇവൻ സൂര്യതേജസ്സുള്ള രഥത്തിൽ രണഭൂമിയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വരുന്നു; കൊടിയുടെ അഗ്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച രാഹുവിനാൽ ശോഭിക്കുന്നു; സൂര്യരശ്മികൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ബാണങ്ങളാൽ പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതും മേഘഗർജനംപോലെ മുഴങ്ങുന്നതും സ്വർണപ്പുറമുള്ളതും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഇവന്റെ വില്ല് ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. കൊടിയും പതാകയും അനുകർഷവും ഉള്ളതും നാലു സാരഥികളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതും മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്നതുമാണ് ആ മഹാരഥം. രഥത്തിൽ മുപ്പത്തെട്ട് ആവനാഴികളും ഭയങ്കരമായ വില്ലുകളും സ്വർണംപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള ഞാണുകളുമുണ്ട്; രണ്ടു വശത്തും ജ്വലിക്കുന്ന, വശങ്ങൾക്കു ശോഭയേകുന്ന രണ്ടു വാളുകൾ — നാലു മുഴം നീളമുള്ള പിടിയോടുകൂടിയവ, പത്തു മുഴം നീളം വ്യക്തമായവ. കഴുത്തിൽ ചുവന്ന മാലയണിഞ്ഞവനും ധീരനും മഹാപർവതസമനും കറുത്തവനും കാലന്റേതുപോലെ വലിയ വായുള്ളവനുമായ ഇവൻ മേഘത്തിലിരിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ. സ്വർണാംഗദങ്ങൾ കെട്ടിയ ഭുജങ്ങളാൽ ഇവൻ ഉയർന്ന രണ്ടു ശൃംഗങ്ങളാൽ ഹിമവാൻ എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠനെന്നപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടി ഇവന്റെ അതിഭീഷണമായ മുഖം പുനർവസുക്കളുടെ നടുവിലെത്തിയ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ രാമന്റെ ചോദ്യംതന്നെ അതികായന്റെ ദീർഘമായ വർണനയാണ്. കവി ശത്രുവിന്റെ മഹിമ രാമന്റെ വായിലൂടെ പറയുന്നു — അതുവഴി അവന്റെ വധം ലക്ഷ്മണന്റെ മഹത്തായ കർമമാണെന്ന് മുൻകൂട്ടി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രഥം, വില്ല്, വാളുകൾ, ആവനാഴികൾ, ശരീരം, മുഖം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിലുള്ള വർണന ദൃഷ്ടിയെ രഥത്തിൽനിന്നു മുഖത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ഉപമകളും ഏറെയാണ് — ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേശ്വരൻ, മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘം, ഇന്ദ്രധനുസ്സോടുകൂടിയ ആകാശം, മേഘത്തിലിരിക്കുന്ന സൂര്യൻ, ശൃംഗങ്ങളോടുകൂടിയ ഹിമവാൻ, പുനർവസുക്കളുടെ നടുവിലെ ചന്ദ്രൻ. ‘പുനർവസ്വന്തരഗതഃ’ എന്നതിന് — പുനർവസുനക്ഷത്രത്തിന്റെ രണ്ടു താരങ്ങൾക്കു നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ, രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങൾക്കു നടുവിലെ മുഖംപോലെ. 24-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പൂർണബിംബമിവൈന്ദവം’ എന്നു വ്യത്യസ്തമായി വായിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം വാനരന്മാരെ ‘സാന്ത്വയിത്വാ’ (സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട്) പിന്നെയാണ് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത് — സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയാണ് നായകന്റെ ആദ്യകർത്തവ്യം. അവന് ശത്രുവിനെ അറിയില്ല, അതിനാൽ വിഭീഷണനോടു ചോദിക്കുന്നു; വിഭീഷണൻ ലങ്കയിലെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും അറിയുന്നവനാണ്, അതിനാൽ അവൻ രാമന്റെ മന്ത്രിയെപ്പോലെയാണ്. ‘ഹരിലോചനഃ’ — സിംഹത്തിന്റേതുപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ. ‘ത്രിനതം ധനുഃ’ — നടുവിലും രണ്ടറ്റങ്ങളിലും വളഞ്ഞ വില്ല്. ‘ചതുഃസാദിസമായുക്തഃ’ — നാലു സാരഥികളോടോ കുതിരക്കാരോടോ കൂടിയത്; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘നാലു സാരഥികളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത്’ എന്നു പറയുന്നു. ‘സാനുകർഷഃ’ — രഥത്തിന്റെ അടിഭാഗത്ത് ഘടിപ്പിച്ച താങ്ങുതടിയാണ് അനുകർഷം. മുപ്പത്തെട്ട് ആവനാഴികൾ, അനേകം വില്ലുകൾ, പത്തു മുഴം നീളമുള്ള രണ്ടു വാളുകൾ — ഈ ദിവ്യമായ യുദ്ധോപകരണങ്ങളെല്ലാം അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമാണെന്ന് വിഭീഷണൻ പിന്നീടു പറയും. ‘രക്തകണ്ഠഗുണഃ’ — കഴുത്തിൽ ചുവന്ന മാല ധരിച്ചവൻ; ‘കാലഃ’ — ശ്യാമവർണനും കാലനെപ്പോലെ ഭയങ്കരനും. കൊടിയിൽ രാഹു — രാഹു സൂര്യനെ ഗ്രസിക്കുന്നവനാണ്, അതിനാൽ സൂര്യവംശജനായ രാമനെ സംബന്ധിച്ച് ഈ ചിഹ്നം വിശേഷിച്ചും അശുഭംപോലെയാണ്. 15-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സജ്യാനി’ (ഞാൺ കെട്ടിയ) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘സജ്ജാനി’ (സജ്ജമായ) എന്നുമാണ്. 13-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭൂതൈരിവ മഹേശ്വരഃ’ — ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശിവൻ; ഇവിടെ ശൂലങ്ങളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളുംതന്നെയാണ് ഭൂതഗണങ്ങൾ. 14-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രഥശക്തയഃ’ — രഥത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച ശക്തി എന്ന ആയുധങ്ങൾ; ‘കാലജിഹ്വാപ്രകാശാഃ’ — യമന്റെ നാവുപോലെ ചലിക്കുന്നവയും ജ്വലിക്കുന്നവയും. 17-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സൂര്യരശ്മിപ്രഭൈർബാണൈഃ’ — ശരങ്ങൾ സൂര്യകിരണങ്ങൾപോലെ പത്തു ദിക്കുകളിലും വ്യാപിക്കുന്നു. 21-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വ്യക്തഹസ്തദശായതൗ’ — വ്യക്തമായും പത്തു മുഴം നീളമുള്ളവ. 22-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മേഘസ്ഥ ഇവ ഭാസ്കരഃ’ — കറുത്ത ദേഹത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖം. 16-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രണഭൂമിം വിരാജയൻ’, 17-ൽ ‘ദിശോ ദശ വിരാജയൻ’, 18-ൽ ‘ധനുശ്ചാസ്യ വിരാജതേ’ — ‘വിരാജ്’ (ശോഭിക്കുക) എന്ന ധാതുവിന്റെ ആവർത്തനം അവന്റെ ദീപ്തിയെ ഉറപ്പിക്കുന്നു.
‘മഹാബാഹുവേ, എല്ലാ വാനരന്മാരും കണ്ടമാത്രയിൽ ഭയാർത്തരായി ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയ ഈ രാക്ഷസോത്തമനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക’ എന്നു രാമൻ ചോദിച്ചു. അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള രാജകുമാരനായ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ വിഭീഷണൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാതേജസ്വിയും വൈശ്രവണന്റെ അനുജനുമായ രാജാവ് ദശഗ്രീവൻ, ഭീമകർമാവും മഹാത്മാവുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ. അവന് ബലത്തിൽ രാവണനു തുല്യനായ വീര്യവാനായ ഒരു പുത്രനുണ്ട് — മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവനും ശ്രുതികൾ ധരിച്ചവനും എല്ലാ അസ്ത്രവിദ്യക്കാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും. കുതിരപ്പുറത്തും ആനപ്പുറത്തും വാളിലും വില്ലിലും ശത്രുക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നതിലും ഭേദത്തിലും സാമത്തിലും ദാനത്തിലും നയത്തിലും മന്ത്രാലോചനയിലും അവൻ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനാണ്. ആരുടെ ഭുജത്തെ ആശ്രയിച്ച് ലങ്ക നിർഭയയായിരിക്കുന്നുവോ, ധാന്യമാലിനിയുടെ ആ പുത്രനാണ് ഈ അതികായൻ എന്ന് അറിയുക. ആത്മസംയമിയായ ഇവൻ തപസ്സുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിച്ചു, അസ്ത്രങ്ങൾ നേടി, ശത്രുക്കളെ പരാജയപ്പെടുത്തി. സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇവന് ദേവാസുരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനുള്ള വരവും ഈ ദിവ്യകവചവും സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥവും നൽകി. ഇവൻ നൂറുകണക്കിനു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും പരാജയപ്പെടുത്തി, രാക്ഷസന്മാരെ രക്ഷിച്ചു, യക്ഷന്മാരെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ബുദ്ധിമാനായ ഇവൻ ബാണങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തെ സ്തംഭിപ്പിച്ചു, യുദ്ധത്തിൽ ജലരാജനായ വരുണന്റെ പാശത്തെയും തടുത്തു. ബലവാനും രാക്ഷസന്മാരിൽ ഋഷഭനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാവണപുത്രൻ അതികായനാണ് ഇവൻ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇവൻ ബാണങ്ങളാൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ഇവനെതിരെ വേഗം യത്നിക്കുക.’ വിഭീഷണന്റെ വർണന രാമന്റെ വർണനയിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — രാമൻ ബാഹ്യരൂപം കാണുന്നു, വിഭീഷണൻ ആന്തരഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു. അതികായൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവനും ശ്രുതിധരനും നയത്തിലും മന്ത്രാലോചനയിലും നിപുണനുമാണ്; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും അവൻ വിശിഷ്ടനാണ്. ‘ധാന്യമാലിന്യാസ്തനയഃ’ (ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രൻ) എന്നതുകൊണ്ട് — അവൻ രാവണന് മണ്ഡോദരിയിലുണ്ടായ പുത്രനല്ല, മറ്റൊരു പത്നിയുടെ പുത്രനാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘രാവണന്റെ മറ്റൊരു പത്നി’ എന്നു പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം, ദിവ്യകവചം, ഇന്ദ്രന്റെയും വരുണന്റെയും പരാജയം — ഇവയെല്ലാം പിന്നീടു യുദ്ധത്തിൽ ഫലിക്കും: കവചത്തിൽ തട്ടി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ തകരും, വരംതന്നെ അവന്റെ വധത്തിനുള്ള മാർഗം കാണിച്ചുതരും. ശത്രു വാനരസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുമോ എന്ന ഭയത്താൽ വിഭീഷണൻ വേഗം യത്നിക്കാൻ രാമനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘വൈശ്രവണാനുജഃ’ എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കുബേരന്റെ സഹോദരനായിട്ടും അവൻ അധർമത്തെ ആശ്രയിച്ചു. അതികായൻ ‘രാവണപ്രതിമോ ബലേ’ — ബലത്തിൽ പിതാവിനു സമൻ. ‘അശ്വപൃഷ്ഠേ നാഗപൃഷ്ഠേ…’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ എല്ലാ രാജവിദ്യകളും — കുതിരസവാരി, ആനസവാരി, വാൾപ്പയറ്റ്, ധനുർവിദ്യ, സാമം, ദാനം, ഭേദം, നയം, മന്ത്രം — എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, രാജനീതിജ്ഞനുമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അശ്വപൃഷ്ഠേ രഥേ നാഗേ’ എന്നാണു പാഠം. വജ്രത്തെ സ്തംഭിപ്പിച്ചതും വരുണപാശത്തെ തടുത്തതും — രണ്ടു ലോകപാലന്മാർ അവനാൽ പരാജയപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അവൻ ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനാണ്. ‘പുരാ… ക്ഷയം നയതി’ എന്നതിൽ ‘പുരാ’ എന്ന പദം ഭാവിയുടെ അർഥത്തിൽ ‘ഇതുവരെ ചെയ്യാത്തപ്പോൾ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്: അവൻ വാനരസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ യത്നിക്കുക. 28-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൃദ്ധസേവീ’ — മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവൻ, വിനീതൻ; ‘ശ്രുതിധരഃ’ — വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവൻ. രാക്ഷസകുലത്തിലും വിദ്യാസമ്പന്നനും വിനീതനുമായ ഒരു പുത്രൻ — ഇത് രാവണകുലത്തിന്റെ വിനാശത്തെ കൂടുതൽ കരുണാർദ്രമാക്കുന്നു. 33-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷിതാനി ച രക്ഷാംസി’ — അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ രക്ഷകനുമാണ്.
പിന്നെ ബലവാനായ അതികായൻ വാനരസേനയിലേക്കു പ്രവേശിച്ച് വില്ലു കുലച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭീമാകാരനും രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനും രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അവനെ കണ്ട് പ്രധാനികളും മഹാത്മാക്കളുമായ വനവാസികൾ അവന്റെ നേരെ കുതിച്ചു — കുമുദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ, നീലൻ, ശരഭൻ എന്നിവർ മരങ്ങളും ഗിരിശൃംഗങ്ങളുമായി ഒരേസമയം പാഞ്ഞടുത്തു. അസ്ത്രവിദ്യക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാതേജസ്വിയായ അതികായൻ സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ അവരുടെ മരങ്ങളും പാറകളും മുറിച്ചു. ഭീമകായനും ബലവാനുമായ ആ നിശാചരൻ മുഴുവനും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ശരങ്ങളാൽ തന്റെ നേരെ വന്ന ആ വാനരന്മാരെയെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ എയ്തു. ബാണവർഷത്താൽ പീഡിതരും മുറിവേറ്റ ശരീരമുള്ളവരും പരാജിതരുമായ അവർക്ക് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അതികായനോടു തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. യൗവനദർപ്പമുള്ള കുപിതനായ സിംഹം മാൻകൂട്ടത്തെയെന്നപോലെ ആ രാക്ഷസൻ വാനരവീരന്മാരുടെ ആ സൈന്യത്തെ ഭയപ്പെടുത്തി. യുദ്ധധർമം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വാനരക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാത്ത ഒരാളെയും വധിച്ചില്ല. പിന്നെ വില്ലും ആവനാഴിയുമേന്തിയ അവൻ കുതിച്ചുചാടി രാമന്റെ അടുത്തെത്തി ഗർവോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശരവും ചാപവും കൈയിലേന്തി ഞാൻ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; ഏതെങ്കിലും സാധാരണക്കാരനോടു ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല. ദൃഢനിശ്ചയത്തോടുകൂടിയ ശക്തി ആർക്കുണ്ടോ, അവൻ ഇന്നിവിടെ വേഗം എനിക്കു യുദ്ധം തരട്ടെ.’ അതികായന്റെ സ്വഭാവം ഇവിടെ രണ്ടുവിധം പ്രകാശിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവൻ ഗർവിഷ്ഠൻ, മറുവശത്ത് യുദ്ധധർമം അറിയുന്നവൻ. യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവനെ അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല, സാധാരണ യോദ്ധാവിനോടു പൊരുതുന്നില്ല; തനിക്കു തുല്യനായ പ്രതിയോദ്ധാവിനെ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ ‘വൃദ്ധസേവീ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥവത്തായി കാണാം. 44-ഉം 45-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; വെല്ലുവിളിയുടെ ഗൗരവം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കുമുദൻ മുതലായ അഞ്ചു യൂഥപന്മാർ ‘യുഗപത്’ (ഒരേസമയം) പാഞ്ഞടുക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരായല്ല, എല്ലാവരും ചേർന്ന്; എന്നിട്ടും അതികായൻ ഒറ്റയ്ക്ക് എല്ലാവരുടെയും മരങ്ങളും പാറകളും മുറിക്കുന്നു. ‘കനകഭൂഷണൈഃ ശരൈഃ’, ‘സർവായസൈഃ ശരൈഃ’ — അവന്റെ ബാണങ്ങൾ സ്വർണാലംകൃതവും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളവയുമാണ്. ‘ഹരിർയൗവനദർപിതഃ’ — ഇവിടെ ‘ഹരി’ എന്ന പദം സിംഹത്തെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വാനരനെയല്ല; വാനരന്മാർ മാനുകളെപ്പോലെ, അതികായൻ സിംഹത്തെപ്പോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹരിർയൗവനമാസ്ഥിതഃ’ എന്നാണു പാഠം. രാമനോടുള്ള വെല്ലുവിളി ‘സഗർവിതം’ ആണ് — എന്നാൽ രാമൻ സ്വയം എഴുന്നേൽക്കുന്നില്ല; മുമ്പ് കുംഭകർണൻ മുതലായവരോടുള്ള യുദ്ധങ്ങളിലെന്നപോലെ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ മുന്നോട്ടുവരുന്നു. 41-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭീമകായോ നിശാചരഃ’ — അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലുപ്പം വീണ്ടും പറയുന്നു. 42-ൽ വാനരന്മാർ ‘പ്രതികർതും ന ശേകുഃ’ — തിരിച്ചാക്രമിക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല.
അങ്ങനെ പറയുന്ന അവന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ശത്രുഹന്താവായ സൗമിത്രി കോപിച്ചു. അതു സഹിക്കാതെ അവൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വില്ലെടുത്തു. കുപിതനായ സൗമിത്രി മുന്നോട്ടു കുതിച്ച് ആവനാഴിയിൽനിന്ന് ഒരു ബാണം വലിച്ചെടുത്ത് അതികായന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ വലിയ വില്ലു വലിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉഗ്രമായ ഞാണൊലി ഭൂമി മുഴുവനും ആകാശവും സമുദ്രവും ദിക്കുകളും നിറച്ചുകൊണ്ട് നിശാചരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി. സൗമിത്രിയുടെ ഭയജനകമായ ആ ചാപഘോഷം കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ വിസ്മയിച്ചു. അപ്പോൾ കുപിതനായ അതികായൻ ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റതു കണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ബാണമെടുത്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, നീ ബാലനാണ്, പരാക്രമത്തിൽ പരിചയമില്ലാത്തവൻ. പോകൂ; കാലനു സമനായ എന്നോടു നീ എന്തിനു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? എന്റെ കൈകളിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ബാണങ്ങളുടെ വേഗം സഹിക്കാൻ ഹിമവാനോ അന്തരീക്ഷമോ ഭൂമിയോപോലും ശക്തമല്ല. സുഖമായി ഉറങ്ങുന്ന കാലാഗ്നിയെ ഉണർത്താനാണ് നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വില്ലു താഴെവെച്ച് മടങ്ങിപ്പോകൂ; എന്നെ നേരിട്ട് പ്രാണൻ കളയരുത്. അല്ലെങ്കിൽ, ദുർവാശിക്കാരനായ നീ മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിൽക്കൂ — പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് നീ യമലോകത്തേക്കു പോകും. ശത്രുക്കളുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവയും ഈശ്വരന്റെ ആയുധത്തിനു തുല്യവും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവയുമായ എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾ കാണുക. സർപ്പംപോലെയുള്ള ഈ ബാണം, കുപിതനായ മൃഗരാജൻ ഗജരാജന്റെ രക്തമെന്നപോലെ, നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം കുപിതനായ അവൻ വില്ലിൽ ശരം തൊടുത്തു. ലക്ഷ്മണൻ ‘സ്മയിത്വാ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) വില്ലെടുത്തു — അവന്റെ കോപവും ധൈര്യത്തോടുകൂടിയതാണ്. അതികായന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — പരിഹാസം (‘നീ ബാലനാണ്’), കരുണയെന്നപോലെ ഒന്ന് (‘മടങ്ങിപ്പോകൂ’), ഭീഷണി (‘യമലോകത്തേക്കു പോകും’). ലക്ഷ്മണനെ തനിക്കു തുല്യനായ പ്രതിയോദ്ധാവായി അവൻ കരുതുന്നില്ല, അതാണ് അവന്റെ ദർപ്പം. 56-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ് — ഉപമ (‘മൃഗരാജ ഇവ…’) വാക്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ‘ഇത്യേവമുക്ത്വാ…’ എന്ന അർധവുമായി ചേർക്കുന്നു; ആ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. 46-ാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ഞാണൊലി ‘മഹീം സർവാമാകാശം സാഗരം ദിശഃ’ — ഭൂമിയെ മുഴുവനും ആകാശത്തെയും സമുദ്രത്തെയും ദിക്കുകളെയും — നിറയ്ക്കുന്നു; മുമ്പ് അതികായന്റെ ഞാണൊലി വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി, ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഞാണൊലി രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു. അതു കേട്ട് അതികായൻ ‘വിസിസ്മിയേ’ (വിസ്മയിച്ചു) — ആദ്യമായി അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ബലം അറിയുന്നു. എന്നിട്ടും അവന്റെ ദർപ്പം ശമിക്കുന്നില്ല. ‘കാലസങ്കാശം മാം’ (കാലനു സമനായ എന്നെ), ‘സുഖപ്രസുപ്തം കാലാഗ്നിം’ (സുഖമായുറങ്ങുന്ന കാലാഗ്നിയെ) എന്നിങ്ങനെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ കാലനോടും പ്രളയാഗ്നിയോടും ഉപമിക്കുന്നു. ‘പ്രാണാന്ന ജഹി മദ്ഗതഃ’ — എന്നെ നേരിട്ട് പ്രാണൻ കളയരുത്; ഇത് ഉപദേശരൂപത്തിലുള്ള ഭീഷണിയാണ്. ‘പ്രതിസ്തബ്ധഃ’ — ശാഠ്യക്കാരൻ, ദുർവാശിക്കാരൻ. ‘ഈശ്വരായുധസങ്കാശാൻ’ — ശിവന്റെ ത്രിശൂലത്തിനു തുല്യമായവ, ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘മൃഗരാജ ഇവ ക്രുദ്ധോ നാഗരാജസ്യ ശോണിതം’ — സിംഹം ആനയുടെ രക്തം കുടിക്കുന്നതുപോലെ എന്റെ ബാണം നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും. ഈ ഉപമയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആനയും അതികായൻ സിംഹവുമാണ്; എന്നാൽ പിന്നീട് നേരെ വിപരീതമാണ് സംഭവിക്കുക. 47-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തൂണാദാക്ഷിപ്യ സായകം’ — ആവനാഴിയിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ബാണം വലിച്ചെടുത്ത്; ലക്ഷ്മണന്റെ ത്വര ഇവിടെ കാണാം.
യുദ്ധത്തിൽ അതികായന്റെ രോഷവും ഗർവും നിറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് അതിബലനും മനസ്വിയുമായ രാജകുമാരൻ ലക്ഷ്മണൻ ഏറെ കോപിച്ചു, എന്നിട്ട് അർഥഗംഭീരമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം നീ പ്രധാനിയാവുകയില്ല; വീമ്പുപറച്ചിൽകൊണ്ട് സത്പുരുഷന്മാരാവുകയില്ല. ദുരാത്മാവേ, വില്ലാളിയായ ഞാൻ ബാണം കൈയിലേന്തി നിൽക്കുമ്പോൾ നിന്റെ ബലം കാണിക്കുക. കർമംകൊണ്ട് നിന്നെത്തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുക; വീമ്പുപറയുന്നത് നിനക്കു ചേർന്നതല്ല. പൗരുഷമുള്ളവനെയാണ് ശൂരൻ എന്നു പറയുന്നത്. എല്ലാ ആയുധങ്ങളോടുംകൂടി വില്ലാളിയായ നീ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; ശരങ്ങൾകൊണ്ടോ അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടോ നിന്റെ പരാക്രമം കാണിക്കുക. പിന്നെ, കാറ്റ് കാലംകൊണ്ടു പഴുത്ത പനമ്പഴം ഞെട്ടിൽനിന്നു വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ നിന്റെ തല വീഴ്ത്തും. ഇന്ന് ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച എന്റെ ബാണങ്ങൾ, ബാണങ്ങളുടെ മുനകൾ തുളച്ച മുറിവുകളിൽനിന്നു പൊങ്ങുന്ന നിന്റെ രക്തം നിന്റെ ദേഹത്തുനിന്നു കുടിക്കും. “ഇവൻ ബാലനാണ്” എന്നു കരുതി എന്നെ അവഗണിക്കരുത്; ബാലനോ വൃദ്ധനോ ആകട്ടെ, യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ മൃത്യുവായി അറിയുക. ബാലനായ വിഷ്ണു മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അളന്നുവല്ലോ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തിയുക്തവും പരമാർഥപൂർണവുമായ വാക്കു കേട്ട് അതികായൻ അത്യന്തം കോപിച്ചു, ഉത്തമമായ ഒരു ബാണം എടുക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ഒരു പൊതുതത്ത്വം (‘കർമണാ സൂചയാത്മാനം’ — കർമംകൊണ്ട് നിന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുക; ‘പൗരുഷമുള്ളവനാണ് ശൂരൻ’), പിന്നെ ഒരു വിശേഷദൃഷ്ടാന്തം (‘ബാലേന വിഷ്ണുനാ…’). വാമനൻ ബാലനായിരുന്നിട്ടും മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ആക്രമിച്ചു — അതിനാൽ പ്രായം ബലത്തിന്റെ അളവുകോലല്ല. മുമ്പ് വാനരന്മാർ അതികായനെ ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപത്തോട് ഉപമിച്ചു; ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ അതേ ദൃഷ്ടാന്തം തന്റെ പക്ഷത്തേക്കു ചേർക്കുന്നു. 64-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധം (വാമനദൃഷ്ടാന്തം) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. 57-ഉം 58-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അതികായൻ പറഞ്ഞ ‘ബാലഃ’ എന്ന പദം ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നുതവണ തിരിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നു — ‘ബാലോഽയം’, ‘ബാലോ വാ’, ‘ബാലേന വിഷ്ണുനാ’. 61-ാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ — ‘മാരുതഃ കാലസമ്പക്വം വൃന്താത് താലഫലം യഥാ’ — പഴുത്ത പഴം കാറ്റിൽ അനായാസം വീഴുന്നു; അതുപോലെ കാലംകൊണ്ടു പരിപക്വനായ അതികായനും വീഴും എന്നാണു ഭാവം. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ‘ഹേതുമത്’ (യുക്തിയുക്തം), ‘പരമാർഥവത്’ (പരമാർഥപൂർണം) എന്നു കവിതന്നെ പ്രശംസിക്കുന്നു. 58-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നിദർശയസ്വാത്മബലം’ — കർമംകൊണ്ട് ബലം കാണിക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; ‘ദുരാത്മൻ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവനും തിരിച്ചടിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ വിദ്യാധരന്മാരും ഭൂതങ്ങളും ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും മഹർഷിമാരും മഹാത്മാക്കളായ ഗുഹ്യകന്മാരും ആ യുദ്ധം കാണാൻ എത്തി. പിന്നെ കുപിതനായ അതികായൻ വില്ലിൽ ഒരു ബാണം തൊടുത്ത് ആകാശത്തെ ചുരുക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ പാഞ്ഞുവരുന്ന, വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ള ആ മൂർച്ചയുള്ള ശരത്തെ ഒരു അർധചന്ദ്രബാണംകൊണ്ട് മുറിച്ചു. ഫണം മുറിഞ്ഞ സർപ്പംപോലെ മുറിഞ്ഞുവീണ ആ ശരം കണ്ട് അത്യന്തം കുപിതനായ അതികായൻ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ തൊടുത്തു. ആ നിശാചരൻ അവ ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ഭരതാനുജൻ അവ തന്റെ അടുത്തെത്തുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് മുറിച്ചു. ശത്രുവീരഹന്താവായ ലക്ഷ്മണൻ അവ മുറിച്ചിട്ട് തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ബാണം എടുത്തു. അത് തന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ തൊടുത്ത് വേഗത്തിൽ വലിച്ച് ആ ബാണം വിട്ടു. പൂർണമായി വലിച്ചുവിട്ട, നന്നായി ചേർത്ത മുട്ടുകളുള്ള ആ ശരംകൊണ്ട് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്റെ നെറ്റിയിൽ പ്രഹരിച്ചു. ആ ഭീകരരാക്ഷസന്റെ നെറ്റിയിൽ തറച്ച്, രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ആ ശരം പർവതത്തിലെ സർപ്പരാജനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണമേറ്റു പീഡിതനായ ആ രാക്ഷസൻ രുദ്രബാണമേറ്റ ഘോരമായ ത്രിപുരഗോപുരംപോലെ വിറച്ചു. മഹാബലനായ അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ആലോചിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘നന്നായി! ബാണം പതിപ്പിക്കുന്നതിൽ നീ എനിക്കു പ്രശംസനീയനായ ശത്രുതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വായ പിളർന്ന്, മഹാഭുജങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അവൻ രഥത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഒന്ന്, മൂന്ന്, അഞ്ച്, ഏഴ് എന്ന ക്രമത്തിൽ ബാണങ്ങൾ എടുത്തു, തൊടുത്തു, വലിച്ചു, വിട്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, കാലനു സമമായ, സ്വർണപ്പുംഖങ്ങളുള്ള, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയാക്കി. രാഘവാനുജൻ പരിഭ്രമിക്കാതെ രാക്ഷസൻ വിട്ട ആ ശരക്കൂട്ടങ്ങളെ ധാരാളം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ആ ശരങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ രാവണപുത്രൻ കോപിച്ച് മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ശരം എടുത്തു. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ആ ബാണം തൊടുത്ത് പെട്ടെന്നു വിട്ടു; അതുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടുവരുന്ന സൗമിത്രിയെ മാറിടത്തിന്റെ നടുവിൽ പ്രഹരിച്ചു. അതികായന്റെ സ്വഭാവം വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു — നെറ്റിയിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും അവൻ ശത്രുവിനെ ‘ശ്ലാഘനീയൻ’ എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു; വീരൻ വീരനെ മാനിക്കുന്നു. 65-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഒരുപോലെ യുദ്ധം കാണാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു — അതിനാൽ ഈ യുദ്ധം ലോകോത്തരമാണ്. ത്രിപുരഗോപുരത്തിന്റെ ഉപമ — രുദ്രൻ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ത്രിപുരം ദഹിപ്പിച്ചു; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രുദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും അതികായൻ ത്രിപുരത്തിന്റെ ഗോപുരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തുമാണ്. 77-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഏവം ത്രീൻപഞ്ച സപ്തേതി’ എന്ന സംഖ്യാക്രമം ശരങ്ങളുടെ വർധിക്കുന്ന എണ്ണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 74-ഉം 75-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ വാക്യത്തെ നടുവിൽ വിഭജിക്കുന്നു — ‘ചിന്തയാമാസ…’ എന്നതാണ് 75-ന്റെ ആരംഭം. 65-ാം ശ്ലോകത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ കാഴ്ചക്കാരെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വിദ്യാധരന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, മഹർഷിമാർ, ഗുഹ്യകന്മാർ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദൃശുസ്തദാ’ (അപ്പോൾ കണ്ടു) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ദ്രഷ്ടുമാഗമൻ’ (കാണാൻ എത്തി) എന്നുമാണ്. ഇരുപക്ഷത്തുമുള്ള കാഴ്ചക്കാർ — ദേവന്മാർ ലക്ഷ്മണന്റെ പക്ഷത്തും ദൈത്യന്മാർ അതികായന്റെ പക്ഷത്തും — യുദ്ധം കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. അതികായന്റെ ആദ്യശരം ‘അംബരം സംക്ഷിപന്നിവ’ — ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ ‘അർധചന്ദ്രേണ’ മുറിക്കുന്നു — അർധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള മുനയോടുകൂടിയ ബാണംകൊണ്ട്. പിന്നെ അഞ്ച്, പിന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒന്ന് — ലക്ഷ്മണന്റെ ആദ്യപ്രഹരംതന്നെ ശത്രുവിന്റെ നെറ്റി തുളയ്ക്കുന്നു. ‘പൂർണായതവിസൃഷ്ടേന’ — ചെവിവരെ പൂർണമായി വലിച്ച വില്ലിൽനിന്നു വിട്ടത്. ‘നതപർവണാ’ — നന്നായി ചേർത്ത മുട്ടുകളുള്ളത്. ‘പന്നഗേന്ദ്ര ഇവാചലേ’ — നെറ്റിയിൽ തറച്ച രക്തംപുരണ്ട ശരം പർവതത്തിലെ സർപ്പംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഇവാഹവേ’ (യുദ്ധത്തിൽ എന്നപോലെ) എന്നാണു പാഠം. അവൻ ‘പ്രചകമ്പേ’ (വിറച്ചു) — ആദ്യമായി അവൻ വിറയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ‘സാധു’ (നന്നായി) എന്നു പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ കൗശലം പ്രശംസിക്കുന്നു. പിന്നെ വായ പിളർന്ന്, ഭുജങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിചാര്യൈവം വിനമ്യാസ്യം’ എന്നു വ്യത്യസ്തമായ പാഠമാണ്. ഒന്നു മുതലുള്ള ക്രമത്തിൽ ശരങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂട്ടുന്നത് അവന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റയെടുപ്പിൽത്തന്നെ ഏഴു ശരങ്ങൾ. ആ ബാണങ്ങൾ ‘ചക്രുർദീപ്തമിവാംബരം’ — ആകാശംതന്നെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയാക്കി. ലക്ഷ്മണൻ ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ — പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ. 81-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അതികായന്റെ ശരം ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടത്തിന്റെ നടുവിൽ തുളഞ്ഞുകയറുന്നു — യുദ്ധം തുല്യബലത്തിലാണെന്നു തോന്നുന്നു. 68-ാം ശ്ലോകത്തിൽ മുറിഞ്ഞ ശരം ‘കൃത്തഭോഗമിവോരഗം’ — ഫണം മുറിഞ്ഞ സർപ്പംപോലെ നിഷ്പ്രഭം. 69-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശരങ്ങളെ ‘അപ്രാപ്താൻ’ — അടുത്തെത്തുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ — മുറിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെയും കൈയുടെയും വേഗം കാണിക്കുന്നു. 74-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലക്ഷ്മണേഷു’ എന്ന പദം ‘ലക്ഷ്മണന്റെ ഇഷു (ബാണം)’ എന്ന സമാസമാണ് — ‘ലക്ഷ്മണ + ഇഷു’ എന്ന ഗുണസന്ധി. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ലാഘവം (അടുത്തെത്താത്ത ശരങ്ങളെ മുറിക്കൽ), ലക്ഷ്യവേധം (നെറ്റിയിലെ പ്രഹരം), ധൈര്യം (അസംഭ്രാന്തത). അതികായനും മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ — വേഗം, അനേകം ശരങ്ങൾ ഒന്നിച്ചയക്കൽ, ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കൽ.
യുദ്ധത്തിൽ അതികായനാൽ മാറിടത്തിൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട സൗമിത്രി, മദിച്ച ആന മദജലമെന്നപോലെ, ധാരാളം രക്തം ഒഴുക്കി. സമർഥനായ അവൻ പെട്ടെന്ന് ശരം വലിച്ചൂരി തന്നെത്തന്നെ ശല്യമുക്തനാക്കി; ഒരു തീക്ഷ്ണശരമെടുത്ത് അതിൽ ഒരു അസ്ത്രവും ചേർത്തു. ആഗ്നേയാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവൻ ആ ബാണത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വില്ലിൽ ആ ബാണം ജ്വലിച്ചു. അതിതേജസ്വിയായ അതികായൻ രൗദ്രാസ്ത്രമെടുത്ത്, അതുകൊണ്ട് സർപ്പംപോലെയുള്ള സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ഒരു ബാണം യോജിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ, അന്തകൻ കാലദണ്ഡമെന്നപോലെ, തൊടുത്തുവെച്ച ജ്വലിക്കുന്ന ആ ഘോരമായ അസ്ത്രശരം അതികായന്റെ നേരെ എയ്തു. ആഗ്നേയാസ്ത്രം ചേർത്ത ബാണം കണ്ട് ആ നിശാചരൻ സൂര്യാസ്ത്രം ചേർത്ത രൗദ്രമായ ബാണം വിട്ടു. ആ രണ്ടു ബാണങ്ങളും ആകാശത്തിൽ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന തലകളുള്ള കുപിതരായ രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. അവ പരസ്പരം ദഹിപ്പിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. ജ്വാലയറ്റ്, ഭസ്മമായിത്തീർന്ന ആ ഉത്തമശരങ്ങൾ മുമ്പ് ജ്വലിച്ചിരുന്നവയാണെങ്കിലും ഭൂമിയിൽ ഇപ്പോൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അത്യന്തം കുപിതനായ അതികായൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ ഐഷീകാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; വീര്യവാനായ സൗമിത്രി ഐന്ദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ മുറിച്ചു. ഐഷീകം നശിച്ചതു കണ്ട് രാവണപുത്രനായ ആ കുമാരൻ ഏറെ കോപിച്ച് യാമ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഒരു ബാണം യോജിപ്പിച്ചു. ആ നിശാചരൻ ആ അസ്ത്രം ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ലക്ഷ്മണൻ വായവ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ നശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അത്യന്തം കുപിതനായ ലക്ഷ്മണൻ, മേഘം ജലധാരകളെന്നപോലെ, ശരധാരകൾകൊണ്ട് രാവണപുത്രന്റെ മേൽ വർഷിച്ചു. ആ ബാണങ്ങൾ വജ്രം പതിച്ച കവചത്തിൽ അതികായനെ ചെന്നുതട്ടി, മുനകളും ഫലകങ്ങളും ഒടിഞ്ഞ് പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. അവ വ്യർഥമായതു കണ്ട് ശത്രുവീരഹന്താവും മഹായശസ്വിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ ആയിരം ബാണങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വർഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചമുള്ള മഹാബലനായ രാക്ഷസൻ അതികായൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒട്ടും വ്യഥിതനായില്ല. ഈ ഭാഗം അസ്ത്രവിദ്യയുടെ പ്രദർശനമാണ് — ഓരോ അസ്ത്രത്തിനും ഒരു പ്രത്യസ്ത്രം: ആഗ്നേയത്തിനു സൗര്യം, ഐഷീകത്തിന് ഐന്ദ്രം, യാമ്യത്തിനു വായവ്യം. ഇരുവരും തുല്യബലരാണ്, അതിനാൽ ആരും ജയിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണൻ മുമ്പു പറഞ്ഞ ദിവ്യകവചം ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സാധാരണശരങ്ങളെയെല്ലാം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. 89-ാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘താവന്യോന്യം വിനിർദഹ്യ പേതതുഃ പൃഥിവീതലേ’. 90-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം (‘താവുഭൗ ദീപ്യമാനൗ സ്മ…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ആ അർധംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വൾഗേറ്റിന്റെ വിഭജനം വീണ്ടും ഒപ്പമാക്കിയിരിക്കുന്നത്. ഹിന്ദിഭാഷ്യം 88–89 ഒരുമിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ‘മത്തനായ ആന മദജലമെന്നപോലെ’ രക്തം ഒഴുക്കുന്നു — ആനയുടെ മദം അതിന്റെ ബലം കുറയ്ക്കുകയല്ല, കൂട്ടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്; ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യവും അങ്ങനെതന്നെ. ‘വിശല്യം ചകാര’ — സ്വയം ശരം വലിച്ചൂരി; ‘വിഭുഃ’ (സമർഥൻ) എന്ന പദം അവന്റെ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ മന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ആവാഹിക്കപ്പെടുന്നു, ബാണങ്ങളിൽ യോജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അസ്ത്രേണാപി സമാദധേ’, ‘ആഗ്നേയേന തദാസ്ത്രേണ യോജയാമാസ സായകം’. ബാണം ശരീരം, അസ്ത്രം അതിന്റെ ശക്തി. ആഗ്നേയാസ്ത്രം രൗദ്ര-സൗര്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ടു — അഗ്നിയും സൂര്യനും ഇരുവരും തേജോരൂപരാണ്, അതിനാൽ ‘അന്യോന്യം വിനിർദഹ്യ’ (പരസ്പരം ദഹിപ്പിച്ച്) രണ്ടും ഭസ്മമായി. ‘ത്വാഷ്ട്രമൈഷീകം’ — ത്വഷ്ടാവ് ദേവതയായ ഇഷീകാസ്ത്രം; അതിന്റെ പ്രതിവിധി ഐന്ദ്രമാണ് — ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനെ കൊന്നവനാണ് ഇന്ദ്രൻ എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം ത്വാഷ്ട്രാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ പ്രതിവിധിയാണ്. യാമ്യത്തിന് — മൃത്യുദേവന്റെ അസ്ത്രത്തിന് — വായവ്യമാണ് പ്രതിവിധി; പിന്നീട് വായുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേഷ്ടാവാകുന്നത്. എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും സാധാരണശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു — ആദ്യം ധാരകളായി, പിന്നെ ആയിരമായി. എന്നാൽ ‘വജ്രഭൂഷിതേ കവചേ’ (വജ്രം പതിച്ച കവചത്തിൽ) അവ തകരുന്നു. ‘അവധ്യകവചഃ’ എന്ന് 97-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും പറയുന്നു — അതിനാൽ ഇപ്പോൾ വ്യക്തമാണ്, സാധാരണ അസ്ത്രംകൊണ്ട് ഇവനെ വധിക്കാനാവില്ല; ഒരു പുതിയ ഉപായം വേണം. 87-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ബാണം രൗദ്രം സൂര്യാസ്ത്രയോജിതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ബാണം ദീപ്തം സൂര്യാസ്ത്രയോജിതം’ എന്നുമാണു പാഠം. 90-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നിരർചിഷൗ ഭസ്മകൃതൗ’ — ജ്വാലയറ്റവ, ഭസ്മമായവ; ‘ന ഭ്രാജേതേ’ (ശോഭിക്കുന്നില്ല) എന്ന വർത്തമാനകാലപ്രയോഗം ദൃശ്യത്തിനു ജീവൻ നൽകുന്നു. 94-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശരധാരാഭിർധാരാഭിരിവ തോയദഃ’ — ‘ധാരാ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ — ശരങ്ങളുടെ ധാരകളും ജലത്തിന്റെ ധാരകളും. 83-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘തീഷ്ണം’ എന്ന ലേഖനപ്പിശകുണ്ട് (‘തീക്ഷ്ണം’ എന്നാണു വേണ്ടത്); അച്ചടിയിൽ ‘തീക്ഷ്ണം’ എന്നു വ്യക്തമാണ്, ‘സമാദധേ’ എന്നത് രണ്ടിടത്തും ഒന്നുതന്നെ. എന്നാൽ 68-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സമാദധേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സമാദദേ’ എന്നും ഭേദമുണ്ട്. 85-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അതികായൻ ‘അതിതേജസ്വീ’ — പേരിലും ‘അതി’, വിശേഷണത്തിലും ‘അതി’.
അതികായൻ വിഷസർപ്പത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള ഒരു ശരം ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ആ ശരമേറ്റ സൗമിത്രി മർമസ്ഥാനത്തു പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമറ്റവനായി. പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മഹാബലനും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ നാല് ഉത്തമശരങ്ങൾകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും കൊന്നു, ശരവർഷംകൊണ്ട് കൊടിയും തകർത്തു. പരിഭ്രമമില്ലാതെ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാക്ഷസന്റെ വധത്തിനായി ലക്ഷ്യം വെച്ച ആ ബാണങ്ങൾ വിട്ടു. എന്നിട്ടും ആ നരോത്തമന് യുദ്ധത്തിൽ അവന് ഒരു വേദനപോലും ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ വായു അവന്റെ അടുത്തുവന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയവനാണ്, ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചം ധരിച്ചവനുമാണ്. ഇവനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ടു പിളർക്കുക; മറ്റൊരുവിധത്തിലും ഇവൻ വധ്യനല്ല. കവചധാരിയും ബലവാനുമായ ഇവൻ മറ്റ് അസ്ത്രങ്ങൾക്ക് അവധ്യനാണ്.’ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനു സമം വീര്യമുള്ള സൗമിത്രി വായുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഉഗ്രവേഗമുള്ള ഒരു ബാണമെടുത്ത് അതിൽ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പെട്ടെന്നു യോജിപ്പിച്ചു തൊടുത്തു. മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠബാണത്തിൽ സൗമിത്രി ആ ഉത്തമാസ്ത്രം യോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ ദിക്കുകളും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരും മഹാഗ്രഹങ്ങളും ആകാശവും നടുങ്ങി, ഭൂമി അലറി. സൗമിത്രി ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് യമദൂതനെപ്പോലെയുള്ള, പുംഖത്തോടുകൂടിയ ശരം വില്ലിൽ യോജിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ പുത്രനായ അവന്റെ നേരെ വജ്രംപോലെയുള്ള ആ ബാണം വിട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ വിട്ടതുകൊണ്ട് വേഗം വർധിച്ചതും കൊടുങ്കാറ്റിന്റെ ഉഗ്രവേഗമുള്ളതും ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളും വജ്രങ്ങളുംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ഉത്തമപുംഖമുള്ളതുമായ ആ ബാണം പാഞ്ഞുവരുന്നത് അതികായൻ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടു. അതു നോക്കിക്കൊണ്ട് അതികായൻ പെട്ടെന്ന് അനേകം മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പ്രഹരിച്ചു; എന്നിട്ടും ഗരുഡവേഗമുള്ള ആ ബാണം അതിവേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുത്തെത്തി. ജ്വലിക്കുന്ന അന്തകനെയും കാലനെയുംപോലെയുള്ള ആ ബാണം വന്നതു കണ്ട് ചേഷ്ടകൾ തളരാതെ അതികായൻ ശക്തികൾ, ഋഷ്ടികൾ, ഗദകൾ, മഴുക്കൾ, ശൂലങ്ങൾ, ശരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അതിനെ പ്രഹരിച്ചു. 98 മുതൽ 101 വരെയുള്ള എട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ലക്ഷ്മണന്റെ മൂർച്ഛ, കുതിരകളുടെയും സാരഥിയുടെയും കൊടിയുടെയും നാശം, ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ള ബാണമോക്ഷം — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; 103-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂന്നാം അർധവും (‘അവധ്യ ഏഷ ഹ്യന്യേഷാമസ്ത്രാണാം കവചീ ബലീ’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വായു ലക്ഷ്മണന്റെ സഹായിയാണ് — മുമ്പ് ഹനുമാന്റെ പിതാവ്, ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേഷ്ടാവ്. 104 മുതൽ 109 വരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 105-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സൃഷ്ടിയുടെ കമ്പനം — ദിക്കുകൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, ആകാശം, ഭൂമി — അസ്ത്രത്തിന്റെ ലോകോത്തരമായ ബലം കാണിക്കുന്നു. 99-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘മുഹൂർത്തമാത്രം നിഃസംജ്ഞൻ’ — ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായി ലക്ഷ്മണൻ ആപത്തിൽ പെടുന്നു; എന്നാൽ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ശത്രുവിന്റെ രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും കൊടിയും നശിപ്പിക്കുന്നു. രഥമില്ലാതായിട്ടും അതികായൻ ‘അവിപന്നചേഷ്ടൻ’ (ചേഷ്ടകൾ തളരാത്തവൻ) ആയി പൊരുതുന്നു. വായുവിന്റെ ഉപദേശം ഗൂഢമെങ്കിലും ലളിതമാണ് — ‘ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ വരം ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ഭേദിക്കാം’. രക്ഷിക്കുന്ന വരം ഏതോ, അതിന്റെ ദാതാവുതന്നെ വിനാശകനാകുന്നു. വായു അദൃശ്യനായിത്തന്നെ വരുന്നു — ‘അഭ്യുപാഗമ്യ’. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം യോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ സൃഷ്ടി കമ്പിക്കുന്നു; ‘തത്രാസ രരാസ ചോർവീ’ — ആകാശം നടുങ്ങി, ഭൂമി അലറി. ബാണം ‘യമദൂതകൽപം’, ‘വജ്രകൽപം’, ‘സുപർണവേഗം’ — മൃത്യു, ഇന്ദ്രൻ, ഗരുഡൻ എന്നീ മൂവരുടെയും ശക്തികൾ അതിൽ ഒന്നിച്ചു ചേരുന്നു. അതികായൻ എല്ലാ ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ട് അതിനെ തടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ കഴിയുന്നില്ല. 101-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘അഭിലക്ഷിതാൻ’ ബാണങ്ങൾ — നന്നായി ലക്ഷ്യം വെച്ചവ — വിടുന്നു, എന്നാൽ അവയും ഫലിക്കുന്നില്ല. 107-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാണത്തിന്റെ പുംഖം ‘സുപർണവജ്രോത്തമചിത്രം’ — ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളും വജ്രങ്ങളുംകൊണ്ട് ചിത്രിതം. 98-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ആശീവിഷാകാരം ശരം’ — സർപ്പാകൃതിയിലുള്ള ബാണം; അതുകൊണ്ട് ‘മർമദേശേ’ (മർമസ്ഥാനത്ത്) മുറിവേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. മർമസ്ഥാനത്തെ പ്രഹരം അതികായന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു.
അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ ശരം അദ്ഭുതാകൃതിയുള്ള ആ ആയുധങ്ങളെയെല്ലാം വ്യർഥമാക്കി, കിരീടമണിഞ്ഞ അവന്റെ ശിരസ്സിനെ പിടിച്ചെടുത്ത് അപ്പോൾ അതികായന്റെ തല അറുത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണത്താൽ തകർക്കപ്പെട്ട, ശിരസ്ത്രാണത്തോടുകൂടിയ ആ തല ഹിമവാന്റെ ശൃംഗംപോലെ പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ചിതറി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി. വിഷണ്ണമുഖരും ദീനരും പ്രഹരങ്ങളേറ്റു തളർന്നവരുമായ അവരിൽ അനേകർ പെട്ടെന്ന് വികൃതസ്വരത്തിൽ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. നായകൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആരെയും ആശ്രയിക്കാനില്ലാതെ ഭയന്ന നിശാചരന്മാർ നഗരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി. ഭീമബലനും നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമായ ശത്രു വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഹർഷഭരിതരും വിടർന്ന താമരപോലെയുള്ള മുഖങ്ങളുള്ളവരുമായ അനേകം വാനരന്മാർ ആഗ്രഹസാഫല്യം നേടിയ ലക്ഷ്മണനെ പൂജിച്ചു. അതിബലനും മേഘംപോലെയുള്ളവനുമായ അതികായനെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തി, സന്തുഷ്ടനായ ആ ലക്ഷ്മണൻ വാനരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട് വേഗം രാമന്റെ അരികിലേക്കു ചെന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും ഭാവങ്ങളിലെ വൈപരീത്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവരുടെ മുഖങ്ങൾ വിഷണ്ണം, ഇവരുടെ മുഖങ്ങൾ വിടർന്ന താമരപോലെ; അവർ വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിക്കുന്നു, ഇവർ ലക്ഷ്മണനെ പൂജിക്കുന്നു. 112 മുതൽ 114 വരെയുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ (രാക്ഷസന്മാരുടെ വിലാപവും പലായനവും) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 115-ാമത്തേത് വംശസ്ഥത്തിലും 116-ാമത്തേത് പുഷ്പിതാഗ്രയിലും; അവസാനത്തേത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. വിജയം നേടിയശേഷം ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം രാമന്റെ അരികിലേക്കു ചെല്ലുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും രാമനുവേണ്ടിയാണ്. ‘ശൃംഗം ഹിമവതോ യഥാ’ — മുമ്പ് രാമൻ അതികായനെ ‘ഹിമവാൻ എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠനെപ്പോലെ’ എന്നു വർണിച്ചു (23); ഇപ്പോൾ അവന്റെ തല ഹിമവാന്റെ ശൃംഗംപോലെ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ ആദിയിലും അന്തത്തിലും ചേർന്നുവരുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ ‘നിരപേക്ഷാഃ’ — നായകനില്ലാതെ ആരെയും പ്രതീക്ഷിക്കാതെ, ഓടിപ്പോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. 111-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സശിരസ്ത്രാണം’ — ശിരസ്ത്രാണത്തോടുകൂടി; അതും കവചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, എന്നിട്ടും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ ഭേദിക്കപ്പെട്ടു. ‘ലക്ഷ്മണേഷുപ്രമർദിതം’ — ലക്ഷ്മണന്റെ ഇഷുവാൽ (ബാണത്താൽ) തകർക്കപ്പെട്ടത്; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ അസ്ത്രത്താൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെട്ടു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥