- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘नस्तातमध्यमः’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- तातस्य (पितुः भ्रातृषु) मध्यमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘तातमध्यमः’)
യുദ്ധകാണ്ഡം — 69-ാം സർഗ്ഗം
രാവണപുത്രന്മാരുടെ പുറപ്പാടും നരാന്തകവധവും
ത്രിശിരസ്സിന്റെ സാന്ത്വനം, ആറു വീരന്മാരുടെ പുറപ്പാട്, അവരുടെ വാഹനങ്ങളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും വർണന, ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും യുദ്ധം, നരാന്തകന്റെ പരാക്രമം, അംഗദൻ നരാന്തകനെ വധിക്കുന്നു
विलपन्तं रावणं त्रिशिराः आश्वासयति — ‘सत्पुरुषाः एवं न विलपन्ति; तव ब्रह्मदत्ता शक्तिः, कवचं, धनुः, सहस्रखरयुक्तः रथः च सन्ति; अथवा अहं स्वयं गत्वा रामं निपातयिष्यामि।’ तत् श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकातिकायाः अपि युद्धाय उत्सहन्ते। रावणः तान् परिष्वज्य भूषयित्वा आशीर्भिः प्रेषयति, रक्षणार्थं महोदरमहापार्श्वौ च। षट् वीराः — महोदरः सुदर्शनगजे, त्रिशिराः अतिकायः च रथयोः, नरान्तकः उच्चैःश्रवःसदृशे अश्वे, देवान्तकः परिघधरः, महापार्श्वः गदापाणिः — निर्गच्छन्ति। सेनयोः घोरः संग्रामः भवति; भूमिः शोणितोक्षिता दुर्गमा च जायते। नरान्तकः प्रासेन सप्त शतानि वानराणां विनिर्भिनत्ति। सुग्रीवस्य आज्ञया निरायुधः अङ्गदः तम् आह्वयति; नरान्तकस्य प्रासः अङ्गदस्य वक्षसि भग्नः, अङ्गदः तलेन अश्वं हन्ति, नरान्तकस्य मुष्टिना मूर्च्छितः अपि पुनः मुष्टिना तस्य वक्षः भित्त्वा तं पातयति। देवाः वानराः च हृष्यन्ति, रामस्य मनः प्रहृष्यति, अङ्गदः स्वयम् अपि विस्मितः पुनः युद्धाय हर्षितः भवति।
१त्रिशिरसः आश्वासनं प्रतिज्ञा च
१एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्॥
२एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः।
न तु सत्पुरुषा राजन्विलपन्ति यथा भवान्॥
३नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो।
स कस्मात्प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्॥
४ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः॥
५त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि॥
६कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून्गरुडः पन्नगानिव॥
७शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः॥
८श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः॥
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, ശോകാഭിഭൂതനായ ദുരാത്മാവ് രാവണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ത്രിശിരസ്സ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, മഹാവീര്യവാനായ ഞങ്ങളുടെ ഇളയച്ഛൻ ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ സത്പുരുഷന്മാർ അങ്ങയെപ്പോലെ വിലപിക്കാറില്ല. പ്രഭോ, തീർച്ചയായും അങ്ങു മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും മതിയായവനാണ്; അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ സ്വയം ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത്? ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ ശക്തിയായുധവും കവചവും സായകവും വില്ലും ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥവും അങ്ങേക്കുണ്ട്. അങ്ങു പലതവണ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്; എല്ലാ ആയുധങ്ങളുമുള്ള അങ്ങേക്കു രാഘവനെ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. അല്ലെങ്കിൽ, മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ഇവിടെ നിന്നാലും; ഞാൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടും; ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ ഞാൻ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. ദേവരാജൻ ശംബരനെയും വിഷ്ണു നരകനെയും എന്നപോലെ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വീഴ്ത്തിയ രാമൻ നിലത്തു കിടക്കും.’ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി. ‘താതമധ്യമഃ’ എന്നാൽ അച്ഛന്റെ ഇടത്തെ സഹോദരൻ — കുംഭകർണൻ രാവണനും വിഭീഷണനും ഇടയിൽ ജനിച്ചവനാണ്; ‘ഇടത്തെ ഇളയച്ഛൻ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഉപാലംഭം (സത്പുരുഷന്മാർ വിലപിക്കാറില്ല), ഓർമപ്പെടുത്തൽ (അങ്ങയുടെ ആയുധങ്ങളും പരാക്രമവും), പ്രതിജ്ഞ (ഞാൻതന്നെ പോകും). ‘ബ്രഹ്മദത്താ ശക്തിഃ’ എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ ലഭിച്ച ദിവ്യായുധം. ‘സഹസ്രഖരസംയുക്തഃ രഥഃ’ എന്നാൽ ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം — രാക്ഷസരുടെ രഥങ്ങളിൽ കഴുതകളെയാണു പൂട്ടുന്നത്. ഇവിടെ പറയുന്ന നരകൻ വിപ്രചിത്തിയുടെയും സിംഹികയുടെയും പുത്രനാണ്, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ കൃഷ്ണൻ കൊന്ന ഭൂമിപുത്രനല്ല എന്ന് അച്ചടിയുടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘കാലചോദിതഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഉത്സാഹം വിവേകത്തിൽനിന്നല്ല, മൃത്യുവിന്റെ പ്രേരണയിൽനിന്നാണ്. ത്രിശിരസ്സ് രാവണന്റെ പുത്രനാണ്, മൂന്നു തലയുള്ളവൻ — പിന്നീട് അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ അച്ഛനെ ‘പ്രാകൃതഃ ഇവ’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന് ഉപാലംഭിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ അംഗദൻ വാനരന്മാരെ ‘പ്രാകൃതാഃ ഹരയഃ ഇവ’ (സാധാരണ വാനരന്മാരെപ്പോലെ) എന്നു പറഞ്ഞതുപോലെ — ഇരുപക്ഷത്തെയും നായകന്മാർ ഒരേ യുക്തികൊണ്ടു സ്വന്തക്കാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനർജാതം ഇവ ആത്മാനം മന്യതേ’ (താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി) — രാവണന്റെ മനംമാറ്റം വേഗത്തിലാണ്; ഒരു നിമിഷംമുമ്പ് അവൻ ‘ഇദാനീം നാസ്മി’ (ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി) എന്നു പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ പുത്രന്റെ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും ജീവൻ വെച്ചതുപോലെ. ‘ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചതാണ്; ഇവിടെ ത്രിശിരസ്സ് അതുതന്നെ തന്നെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഇളയച്ഛന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ശാസ്തും അർഹസി’ എന്നാൽ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ് — അച്ഛന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ.
As the wicked Rāvaṇa lamented, overcome with grief, his son Triśiras heard him and said: "King, our mighty uncle, the middle one of our father's brothers, has indeed been killed" — for Kumbhakarṇa was born between Rāvaṇa and Vibhīṣaṇa — "but good men do not lament as you are lamenting. Surely, my lord, you alone are a match for the three worlds; why then do you grieve over yourself like a common man? You have the spear given by Brahmā, your armour, your arrows and bow, and your chariot yoked to a thousand donkeys that rumbles like a cloud. Again and again you have cut down gods and dānavas with your weapon; armed with every weapon, you are well able to punish Rāghava. Or, if you wish, great king, stay here, and I will go out to battle and pluck out your enemies as Garuḍa plucks up serpents. As Śambara was felled by the king of the gods and Naraka by Viṣṇu, so today Rāma, felled by me in battle, will lie on the ground." His speech had three parts: a reproach — good men do not lament; a reminder — of his father's weapons and prowess; and a pledge — to go himself. He chided his father for grieving "like a common man", just as Aṅgada had chided the monkeys for fleeing "like common monkeys"; the leaders on both sides spurred on their own people with the same argument. And he took for himself the image of Garuḍa and the serpents that had been used for Kumbhakarṇa, as if to step into his uncle's place. Hearing Triśiras, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, driven by Time, felt as if he had been born again. A moment before he had said "now I am nothing"; now his son's words brought him back to life. But the poet's "driven by Time" shows that his new spirit came not from good judgement but from the pull of death. Triśiras, "three-headed", was Rāvaṇa's son, and his three crowns will soon be described.
२कुमाराणाम् उत्साहः, तेषां गुणाः
९श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः॥
१०ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः॥
११अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः॥
१२सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः॥
१३देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा॥
१४स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः।
रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः॥
ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും തേജസ്വിയായ അതികായനും യുദ്ധോത്സാഹത്താൽ ആഹ്ലാദിച്ചു. പിന്നെ ‘ഞാൻ, ഞാൻ’ എന്നു ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠരായ രാവണന്റെ വീരപുത്രന്മാർ സജ്ജരായി. എല്ലാവരും ആകാശസഞ്ചാരികൾ, എല്ലാവരും മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ, എല്ലാവരും ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ, എല്ലാവരും യുദ്ധമദം പൂണ്ടവർ; എല്ലാവരും നല്ല ബലമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വിപുലമായ കീർത്തിയുള്ളവർ; യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയാൽ ഗന്ധർവന്മാരോടും കിന്നരന്മാരോടും മഹാനാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർപോലും അവരെ ജയിച്ചതായി കേട്ടിട്ടില്ല. എല്ലാവരും അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്ന വീരന്മാർ, എല്ലാവരും യുദ്ധവിശാരദന്മാർ, എല്ലാവരും ഉത്തമജ്ഞാനമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വരം ലഭിച്ചവർ. സൂര്യനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ശത്രുക്കളുടെ ബലത്തെയും ശ്രീയെയും മർദിക്കുന്ന ആ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് രാവണൻ, മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്ന പദത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആവർത്തനം — ഈ അനുപ്രാസം കുമാരന്മാരുടെ തുല്യമായ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുപോലെ എന്നപോലെ. ‘അഹം അഹം ഇതി’ (ഞാൻ, ഞാൻ എന്ന്) എന്ന ആവർത്തനം മത്സരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരും ആദ്യം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘ദേവൈരപി സഗന്ധർവൈഃ…’ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടു ചേർന്നാണ് അന്വയിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ അർധമില്ല. പതിനാലാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. പുത്രന്മാരാൽ രാവണന്റെ ശോഭ ദേവന്മാരാൽ ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ — എന്നാൽ ‘മഹാദാനവദർപനാശനൈഃ’ (മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ) എന്ന ദേവന്മാരുടെ വിശേഷണം ഒരു വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ രാവണന്റെതന്നെ ദർപ്പനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ നാലു കുമാരന്മാരിൽ അതികായൻ ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രനും മറ്റു മൂന്നുപേർ മണ്ഡോദരിയുടെ പുത്രന്മാരുമാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ക്രമത്തിൽ അവരുടെ വധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്തരിക്ഷഗതാഃ’ (ആകാശസഞ്ചാരികൾ), ‘മായാവിശാരദാഃ’ (മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ) എന്നിവ രാക്ഷസർക്കു സഹജമായ രണ്ടു ശക്തികളാണ്. ‘ന ശ്രൂയന്തേ സ്മ നിർജിതാഃ’ (ജയിക്കപ്പെട്ടതായി കേട്ടിട്ടില്ല) എന്നത് മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽ അവർ തോൽക്കാത്തതിന്റെ പ്രസിദ്ധിയാണ്; ‘ലബ്ധവരാഃ’ എന്നാൽ തപസ്സുകൊണ്ടു വരം നേടിയവർ — ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം പിന്നീട് അവരുടെ വധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശക്രതുല്യപരാക്രമാഃ’ (ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവർ) — ഇന്ദ്രതുല്യർ എന്ന വിശേഷണം ഈ സർഗത്തിൽ അംഗദനെക്കുറിച്ചും (81) പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് എതിരാളികളുടെ തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമരദുർമദാഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ അടക്കാനാവാത്ത മദമുള്ളവർ.
Hearing Triśiras's words, Devāntaka and Narāntaka and the brilliant Atikāya were thrilled at the prospect of battle. Then Rāvaṇa's heroic sons, bulls among the rākṣasas and equal to Indra in prowess, roared "I will go! I will go!", each vying to be first. All of them could range the sky and all were masters of illusion, the powers that belong to rākṣasas; all had humbled the pride of the gods and all were wild for battle. All were endowed with great strength and all were widely famed; none of them, on any battlefield, had ever been heard of as beaten, even by the gods with the gandharvas, kinnaras and great serpents. All were heroes learned in weapons, all skilled in war, all of the highest knowledge, and all had won boons by penance. The repeated "all" gives each prince equal weight, and all these merits will make their deaths the greater. By tradition Atikāya was the son of Dhānyamālinī and the other three were Mandodarī's; their deaths are told one by one in the sargas that follow. Surrounded by those sons, bright as the sun, destroyers of the might and fortune of their enemies, the king shone like Indra surrounded by the gods who destroy the pride of the great dānavas — though that very epithet seems, ironically, to foretell the humbling of Rāvaṇa's own pride.
३रावणस्य आशीर्वादः, षण्णां वीराणां प्रस्थानम्
१५स पुत्रान्सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे॥
१६युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे॥
१७तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे॥
१८सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः॥
१९त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः॥
അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആഭരണങ്ങൾ അണിയിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ ആശീർവാദങ്ങളോടെ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും രാവണൻ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. ആ മഹാകായന്മാർ ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാവണനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വെച്ച് പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ദേഹത്തു തൊടുവിച്ച്, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന മഹാബലരായ ആറു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ പുറപ്പെട്ടു — ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ എന്നിവർ കാലത്താൽ പ്രേരിതരായി പുറപ്പെട്ടു. ‘യുദ്ധോന്മത്തഃ’, ‘മത്തഃ’ എന്നിവ മഹാപാർശ്വന്റെയും മഹോദരന്റെയും മറ്റു പേരുകളാണ്; ‘യുദ്ധോന്മത്തൻ (മഹാപാർശ്വൻ), മത്തൻ (മഹോദരൻ)’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘മഹോദരമഹാപാർശ്വൗ’ എന്നു നേരിട്ടു പേരുകൾതന്നെ. ‘സർവൗഷധീഭിഃ സമാലഭ്യ’ (എല്ലാ ഔഷധികളും തൊടുവിച്ച്) എന്നത് യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് മംഗളത്തിനായി ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും സ്പർശിക്കൽ, ഒരു രക്ഷാവിധി. പ്രദക്ഷിണം, അഭിവാദ്യം, ആശീർവാദം — ഇവയെല്ലാം മംഗളാചാരങ്ങളാണ്; എന്നാൽ ‘കാലചോദിതാഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ വിധി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം (ആറുപേരുടെ നാമാവലി) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അത് പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഷഡേതേ’ (ഈ ആറുപേർ) എന്ന പദത്തിന്റെ വിവരണംപോലെയാണ്. രാവണന്റെ പിതൃസ്നേഹം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, സ്വയം ആഭരണങ്ങൾ അണിയിക്കുന്നു — അതിന്റെ പ്രതിഫലം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ശോകം മാത്രം. ‘ലോകരാവണം’ എന്നതു രാവണൻ എന്ന പേരിന്റെ നിർവചനമാണ് — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ. ‘രക്ഷണാർഥം കുമാരാണാം’ (കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി) — ഇളയച്ഛന്മാർ കുമാരന്മാരുടെ പാലകരാണ്; പുത്രന്മാരുടെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ഈ ചിന്ത അവന്റെ പിതൃഹൃദയം കാണിക്കുന്നു. ‘ഷഡേതേ’ എന്നാൽ ഈ ആറുപേർ — എണ്ണം കവിതന്നെ പറയുന്നു.
He embraced his sons, adorned them with ornaments with his own hands, and sent them to battle with auspicious blessings; a father's love is plain here, and its return in the sargas to come will be only grief. To protect the young princes, Rāvaṇa also sent out his two brothers, Yuddhonmatta and Matta — "mad for battle" and "the mad one", Mahāpārśva and Mahodara — as their guardians. The huge warriors saluted the great Rāvaṇa, who makes the worlds wail — the very meaning of his name — walked round him in reverence, and set out. Anointed with all the healing herbs and with perfumes, as a charm before battle, the six best of the rākṣasas, mighty and eager to fight — Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka, Mahodara and Mahāpārśva — went out, driven by Time. Salutation, circling, blessing: all the auspicious rites were done, yet the poet's "driven by Time" tells their fate in advance.
४वाहनानाम् आयुधानां च वर्णनम्, सेनायाः निर्गमः
२०ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम्।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः॥
२१सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि॥
२२हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः॥
२३त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः॥
२४त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः॥
२५अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥
२६सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम्॥
२७स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन्॥
२८स रराज रथे तस्मिन्राजसूनुर्महाबलः।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः॥
२९हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम्।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः॥
३०गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा॥
३१देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम्।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन्॥
३२महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान्।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे॥
३३ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव।
तान्गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः॥
३४अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः॥
३५किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे।
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता॥
३६शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्॥
പിന്നെ മഹോദരൻ കാർമേഘംപോലെയുള്ള, ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സുദർശനൻ എന്ന ആനയുടെ പുറത്തു കയറി; എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച്, ആവനാഴികളാൽ അലങ്കൃതനായ അവൻ ആനപ്പുറത്തിരുന്ന് അസ്തപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാവണപുത്രനായ ത്രിശിരസ്സ് ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിൽ കയറി; രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ധനുർധരനായ അവൻ മിന്നലും കൊള്ളിമീനും ജ്വാലയും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു; മൂന്നു കിരീടങ്ങളോടെ അവൻ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ള പർവതരാജനായ ഹിമവാനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അതിതേജസ്വിയും എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ അതികായൻ നല്ല ചക്രങ്ങളും അച്ചുതണ്ടുമുള്ള, നന്നായി കൂട്ടിയിണക്കിയ, നല്ല അനുകർഷവും കൂബരവുമുള്ള, ആവനാഴികളും വില്ലുകളുംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന, പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും പരിഘങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി; സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത കിരീടവും ആഭരണങ്ങളുംകൊണ്ട് പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞ് അവൻ മേരുപോലെ ശോഭിച്ചു; രാക്ഷസശാർദൂലന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വജ്രപാണിയെപ്പോലെ വിളങ്ങി. നരാന്തകൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനെപ്പോലെയുള്ള, വെളുത്ത, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, മനോവേഗമുള്ള, വലിയ ദേഹമുള്ള കുതിരയുടെ പുറത്തു കയറി; കൊള്ളിമീൻപോലെ തിളങ്ങുന്ന പ്രാസം കയ്യിലെടുത്ത അവൻ മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന ഗുഹനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ദേവാന്തകൻ സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള പരിഘം കയ്യിലെടുത്ത്, രണ്ടു കൈകളിലും ഗിരിയെ (മന്ദരത്തെ) പിടിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം അനുകരിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ മഹാപാർശ്വൻ ഗദയെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ കുബേരനെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു; ആനകളിലും കുതിരകളിലും മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥങ്ങളിലുമായി ഉത്തമായുധങ്ങളേന്തിയ രാക്ഷസന്മാർ അവരെ പിന്തുടർന്നു. കിരീടമണിഞ്ഞ, ശ്രീ നിറഞ്ഞ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ആ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവർ കയ്യിലേന്തിയ വെളുത്ത ആയുധങ്ങളുടെ നിര ശരത്കാലമേഘംപോലെ, ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ ശോഭിച്ചു. ആറു വീരന്മാർക്ക് ഏഴ് ഉപമകൾ — അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യൻ, ഇന്ദ്രധനുസ്സുള്ള മേഘം, മൂന്നു ശൃംഗമുള്ള ഹിമവാൻ, മേരു, മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന സ്കന്ദൻ, മന്ദരം ധരിച്ച വിഷ്ണു, കുബേരൻ. ‘അനുകർഷഃ’, ‘കൂബരഃ’ എന്നീ രഥാംഗങ്ങൾക്ക് അടിക്കുറിപ്പിൽ വിവരണമുണ്ട് — അനുകർഷം രഥത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ഘടിപ്പിച്ച തടി; കൂബരം നുകം ബന്ധിക്കുന്ന തണ്ട്; ‘വണ്ടിയുടെ തണ്ടുകൾ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ (32-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം പാദമായ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോ ബലൈരപ്രതിമൈർവൃതാഃ’ — അതുല്യമായ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാക്കൾ പുറപ്പെട്ടു — എന്നതും മൂന്നാം പാദമായ ‘സുരാ ഇവാമരാവത്യാം…’ എന്നതും) വൾഗേറ്റിൽ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോഽമരാവത്യാഃ സുരാ ഇവ’ (ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു) എന്ന ഒരൊറ്റ അർധത്തിലേക്കു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഈ ദീർഘമായ വർണനയിൽ കവി ഓരോ വീരനെയും വെവ്വേറെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — വാഹനം, ആയുധം, അലങ്കാരം, ഉപമ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം. മഹോദരന്റെ ആന സുദർശനൻ ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ ആനയുടെ വംശജൻ; അവന്റെ ഉപമ അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യനാണ് — അസ്തമലയുടെ മുകളിൽ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ — ഇവിടെ ഒരു വിരോധാഭാസമുണ്ട്, കാരണം ‘അസ്തം’ പതനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ത്രിശിരസ്സിന്റെ ഉപമ മിന്നലും കൊള്ളിമീനുമുള്ള മേഘം; അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ ഹിമവാന്റെ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങൾപോലെ. അതികായൻ ‘ശ്രേഷ്ഠഃ സർവധനുഷ്മതാം’ (എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ) ആണ് — പിന്നീട് ലക്ഷ്മണനുമായി അവന്റെ ദീർഘമായ യുദ്ധമുണ്ടാകും; ഇവിടെ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മവർണന — ചക്രം, അച്ചുതണ്ട്, അനുകർഷം, കൂബരം — അവന്റെ മഹത്ത്വം മുൻകൂട്ടി സ്ഥാപിക്കുന്നു. നരാന്തകന്റെ കുതിര ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — പാലാഴിമഥനത്തിൽ ജനിച്ച ഇന്ദ്രന്റെ വെള്ളക്കുതിര. പാലാഴിമഥനത്തിൽ വിഷ്ണു മന്ദരം ധരിച്ചതുപോലെ ദേവാന്തകൻ പരിഘം പിടിക്കുന്നു — ‘വിഡംബയൻ’ എന്നാൽ അനുകരിക്കുന്നവനായി. മഹാപാർശ്വൻ ഗദയേന്തിയ കുബേരനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ ആറു വീരന്മാരും ദേവന്മാരോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ, സ്കന്ദൻ, വിഷ്ണു, കുബേരൻ — അവരുടെ ശത്രുക്കളായ ദേവന്മാരോട്; കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധാഭാസമാണിത്. ഒടുവിൽ ‘അരയന്നനിരപോലെ ആയുധനിര’ എന്ന ശരത്കാലീനമായ ഉപമ — വെളുത്ത ആയുധങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധയാത്രയുടെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അമരാവത്യാഃ സുരാഃ ഇവ’ (അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — രാക്ഷസരുടെ ലങ്ക ദേവന്മാരുടെ അമരാവതിപോലെ വൈഭവപൂർണം; അവരുടെ പുറപ്പാട് ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധയാത്രപോലെ. ‘ഗ്രഹാഃ ദീപ്താഃ ഇവ അംബരേ’ — കിരീടമണിഞ്ഞ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തു പ്രകാശിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ കവി രാക്ഷസരുടെപോലും സൗന്ദര്യവും വൈഭവവും ന്യായമായി വർണിക്കുന്നു; രാമായണത്തിലെ ശത്രുവർണന ഏകപക്ഷീയമല്ല. ‘സുചക്രാക്ഷം സുസംയുക്തം സ്വനുകർഷം സുകൂബരം’ എന്നിങ്ങനെ ‘സു’ (നല്ല) എന്നു തുടങ്ങുന്ന നാലു പദങ്ങൾകൊണ്ട് രഥത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും മേന്മ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അനുപ്രാസത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദാഹരണം. ‘പ്രാസാസിപരിഘാകുലം’ — രഥം ഒരു ആയുധപ്പുരപോലെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘സവിതേവാസ്തമൂർധനി’ എന്നിടത്ത് ‘സവിതാ + ഇവ’ ഗുണസന്ധിയും ‘ഇവ + അസ്ത’ സവർണദീർഘസന്ധിയും. ‘നൈർഋതശാർദൂലൈഃ വൃതഃ വജ്രപാണിഃ ഇവ അമരൈഃ’ — അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ അതികായൻ ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ.
Then Mahodara mounted the elephant Sudarśana, dark as a rain cloud, born in the line of Airāvata, Indra's own elephant. Armed with every weapon and hung with quivers, seated on the elephant, he shone like the sun on the peak of the western mountain — the sun at its setting, an irony, for setting means falling. Triśiras, son of Rāvaṇa, mounted a splendid chariot yoked to the finest horses and filled with every kind of weapon; standing in it, bow in hand, he shone like a storm cloud with lightning, meteors, flames and a rainbow, and with his three crowns he looked like Himavat, king of mountains, with three golden peaks. Atikāya, the most brilliant son of the lord of the rākṣasas and the best of all bowmen — who will later fight Lakṣmaṇa at length — mounted a splendid chariot with fine wheels and axle, well yoked, with a fine pole-frame and yoke-beam, blazing with quivers, arrows and bows and crowded with darts, swords and iron bars, a whole armoury on wheels. With his wonderful golden crown and his ornaments he shone like Meru lighting up everything with its radiance, and surrounded by tigers among the rākṣasas he looked like Indra with the thunderbolt among the gods. Narāntaka mounted a horse like Uccaiḥśravas, Indra's white horse born of the churning of the ocean — white, adorned with gold, swift as thought and huge of body — and taking up a dart bright as a meteor he shone like Skanda seated on his peacock, spear in hand. Devāntaka took up an iron bar adorned with gold and looked as if he were mimicking Viṣṇu holding Mount Mandara in his arms at the churning. Mighty and valiant Mahāpārśva, mace in hand, shone on the battlefield like Kubera. Each hero is painted separately — mount, weapon, ornaments and image — and six heroes are given six images: the setting sun, a cloud with a rainbow, three-peaked Himavat, Meru, Skanda on his peacock, Viṣṇu holding Mandara, and Kubera. Nearly all of them are gods — Indra, Skanda, Viṣṇu, Kubera — the very enemies of the rākṣasas, a subtle irony of the poet's. Those great warriors set out as the gods set out from Amarāvatī — Laṅkā as splendid as the city of the gods — and behind them followed the great rākṣasas with the finest weapons, on elephants and horses and in chariots rumbling like clouds. The crowned princes, glorious and bright as the sun, shone like blazing planets in the sky, and the row of white weapons in their hands shone like a line of swans across the sky, like autumn clouds. The poet describes the beauty and the terror of the march together; the Rāmāyaṇa's picture of its enemies is never one-sided.
५सेनयोः परस्परदर्शनं नादश्च
३७इति कृत्वा मतिं वीराः संजग्मुः संयुगार्थिनः।
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान्॥
३८जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः।
क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी॥
३९रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम्।
तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः॥
४०ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्।
हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम्॥
४१हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्।
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम्॥
४२दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम्।
तद्दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः॥
४३समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः॥
४४ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम्।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं प्रणेदुः॥
४५ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा॥
४६केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद्द्रुमशिलायुधाः॥
४७द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान्गृह्य वानरपुङ्गवाः।
तद्युद्धमभवद्घोरं रक्षोवानरसंकुलम्॥
‘ശത്രുക്കളുടെ പരാജയം, അല്ലെങ്കിൽ മരണം’ എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ആ വീരന്മാർ ഒത്തുചേർന്നു; അവർ ഗർജിച്ചു, ആർത്തുവിളിച്ചു, സായകങ്ങൾ എറിഞ്ഞു, പിടിച്ചെടുത്തു. പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന യുദ്ധമദം പൂണ്ട അവരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാലും കൈത്തട്ടലുകളാലും ഭൂമി കുലുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി; രാക്ഷസരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാൽ ആകാശം പൊട്ടിത്തകർന്നതുപോലെയും. ആ മഹാബലരായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ പുറത്തുവന്ന്, പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, കാർമേഘംപോലെയുള്ള, മഹായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയുംപോലെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസസൈന്യത്തെ കണ്ടു. ആ സൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട്, പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തുവിളിച്ചു; രാക്ഷസരെ സഹിക്കാനാവാതെ വാനരന്മാർ മറുഗർജനം മുഴക്കി. വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ഉയർന്ന ആരവം കേട്ട്, ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാനാവാതെ മഹാബലരായ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉഗ്രവും ഭീകരവുമായി ഗർജിച്ചു. ആ വാനരയൂഥപന്മാർ ഘോരമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ കടന്ന്, ഉയർത്തിയ ശൈലങ്ങളോടെ, ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ചില വാനരന്മാർ ആകാശത്തിൽ കയറിയും ചിലർ ഭൂമിയിൽനിന്നും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി രാക്ഷസസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു; ചിലർ മരങ്ങളും പാറകളും ആയുധമാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ വിശാലമായ തടിയുള്ള മരങ്ങൾ പിടിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്തു; രാക്ഷസരും വാനരരും ഇടകലർന്ന ആ യുദ്ധം ഘോരമായിത്തീർന്നു. ‘ക്ഷ്വേഡിതം’ എന്നാൽ സിംഹനാദം; ‘ആസ്ഫോടിതം’ എന്നാൽ കൈത്തണ്ടയിൽ അടിച്ചു ശബ്ദമുണ്ടാക്കൽ — ‘കൈ തട്ടൽ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ. നാദത്തിനു പ്രതിനാദം — രാക്ഷസന്മാർ ഗർജിക്കുന്നു, വാനരന്മാർ മറുഗർജനം നടത്തുന്നു, വീണ്ടും രാക്ഷസന്മാർ കൂടുതൽ ഭീകരമായി ഗർജിക്കുന്നു — ഈ ശബ്ദയുദ്ധം ശസ്ത്രയുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരംഗമാണ്. ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നാൽ പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയവർ. ‘നഗാഃ ശിഖരിണഃ ഇവ’ — ശൈലങ്ങൾ ധരിച്ച വാനരന്മാർ ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങൾപോലെ. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ഇരുസൈന്യങ്ങളും പരസ്പരം കാണുന്നു — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ വാനരസൈന്യത്തെ കാണുന്നു, പിന്നെ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികൾ, കാർമേഘവർണം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ; വാനരസൈന്യത്തിന്റേതാകട്ടെ സംക്ഷിപ്തം — ‘സമുദ്യതശിലാനഗം’ (പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചത്) — പാറകളും മരങ്ങളും മാത്രമാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ. ഇതിലൂടെ ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും വൈഷമ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തു വൈഭവം, മറ്റിടത്തു പ്രകൃതിസിദ്ധമായ ബലം. ‘മരണം വാപി നിശ്ചിത്യ ശത്രൂണാം വാ പരാജയം’ (മരണമോ ശത്രുക്കളുടെ പരാജയമോ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്) — രാക്ഷസർക്കും വാനരരെപ്പോലെ നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധിയുണ്ട്; മുൻസർഗത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘മരണേ കൃതനിശ്ചയാഃ’ (മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവർ) ആയിരുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തും വീരത്വം ഒന്നുപോലെ. ‘പ്രതിനർദന്ത’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ രൂപമാണ് — ആത്മനേപദത്തിലെ ലങ്ങ്; ‘പ്രതിനദന്ത’ (മറുഗർജനം മുഴക്കി) എന്നർഥം. ‘പരഹർഷം അമൃഷ്യമാണാഃ’ — ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാൻ രാക്ഷസർക്കു കഴിയുന്നില്ല — ഈ അസൂയയും യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രേരണയാണ്. ‘കേചിത് ആകാശം ആവിശ്യ, കേചിത് ഉർവ്യാം’ (ചിലർ ആകാശത്തിൽ കയറി, ചിലർ ഭൂമിയിൽ) — വാനരരുടെ ഇരട്ടഗതി: ആകാശഗാമികളും ഭൂചരന്മാരും. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ‘സമുദ്യതമഹാശൈലാഃ’ എന്നാൽ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു — പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവരുടെ സജ്ജത. ‘പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവസരം കിട്ടി’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വാക്കുകളുടെ യുദ്ധമാണ് ആദ്യം, പിന്നെ ശസ്ത്രങ്ങളുടേത്. ‘കിങ്കിണീശതനാദിതം’ എന്നാൽ രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കെട്ടിയ നൂറുകണക്കിനു ചെറുമണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്നത്.
Resolved either to die or to defeat their enemies — the same fixed resolve the monkeys had shown before, so that both sides were equally brave — the heroes went out eager for battle. They roared and shouted, loosed arrows and took them up again, those great warriors mad for battle, and with their war-cries and the slapping of their arms the earth seemed to shake, and with the lion-roars of the rākṣasas the sky seemed to split. Going out in high spirits, the mighty rākṣasa lords saw the monkey army with rocks and trees raised; and the great monkeys in turn saw the rākṣasa army, crowded with elephants, horses and chariots, jingling with hundreds of little bells, dark as a rain cloud, its great weapons raised, surrounded on every side by rākṣasas blazing like fire and the sun. The rākṣasa army is described at length, the monkey army in a phrase — rocks and trees were all their weapons — so the contrast is between splendour on one side and nature's own strength on the other. Seeing that army coming on, the monkeys, their chance to strike at hand, lifted great rocks and roared again and again; unable to bear the rākṣasas, they roared back at them. Hearing the loud cries of the monkey leaders and unable to bear their enemies' joy, the mighty rākṣasa hosts roared more terribly still. So the battle of voices came first, before the battle of weapons. The monkey leaders plunged into the terrible rākṣasa army and ranged through it with their rocks raised, like mountains with their peaks. Some monkeys took to the sky and some kept to the ground, and in their fury, armed with trees and rocks, they ranged among the rākṣasa ranks. The monkey champions seized trees with broad trunks and fought, and the battle, thronged with rākṣasas and monkeys, grew terrible.
६तुमुलः संग्रामः, रणभूमेः वर्णनम्
४८ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः॥
४९सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान्प्लवङ्गमाः॥
५०निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्।
केचिद्रथगतान्वीरान्गजवाजिगतानपि॥
५१निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान्प्लवङ्गमाः।
शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः॥
५२चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः।
राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान्॥
५३शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः।
अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः॥
५४रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः।
ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः॥
५५मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता।
विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः।
आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः॥
५६आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम्॥
५७वानरान्वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः।
राक्षसान्राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि॥
५८आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः॥
५९निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम्।
सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः॥
६०छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः॥
६१रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम्।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे॥
६२क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपाञ्छिलाः॥
६३विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत्॥
६४ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः संग्राममासाद्य भयं विमुच्य।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः॥
६५तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः॥
രാക്ഷസരുടെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ടിട്ടും ഭീമപരാക്രമികളായ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളും ശൈലങ്ങളുംകൊണ്ട് അനുപമമായ വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരും വാനരരും സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി; വാനരന്മാർ പാറകൾകൊണ്ടു യാതുധാനന്മാരെ പൊടിച്ചു; ക്രുദ്ധരായ അവർ കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞവരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നൊടുക്കി. ചിലർ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണ് രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും ഇരുന്ന വീരരായ യാതുധാനന്മാരെപ്പോലും കൊന്നു. ശൈലശൃംഗങ്ങളേറ്റ ശരീരങ്ങളോടെ, മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ കണ്ണുകൾ പുറത്തുചാടി, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആടിയുലഞ്ഞു, വീണു, നിലവിളിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരും മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ പിളർന്നു; ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളുംകൊണ്ടു കൊന്നു. പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ശത്രുരക്തം പുരണ്ട ദേഹങ്ങളോടെ വാനരരും രാക്ഷസരും അന്യോന്യം വീഴ്ത്തി. വാനരരും രാക്ഷസരും എറിഞ്ഞ ശൈലങ്ങളാലും വാളുകളാലും നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞു; യുദ്ധമദം പൂണ്ട്, മർദിക്കപ്പെട്ട്, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു (അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്). എറിയപ്പെട്ടും വീണ്ടും എറിയപ്പെട്ടുകൊണ്ടും ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ അടുത്തുചെന്ന് അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ഭുതകരമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു; വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു. രാക്ഷസന്മാർ പാറകളും ശൈലങ്ങളും പിടിച്ചുവാങ്ങി എറിഞ്ഞുകൊന്നു; വാനരന്മാർ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ തട്ടിപ്പറിച്ച് രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. അവർ പരസ്പരം ശൈലശൃംഗങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചുവീഴ്ത്തി, പിളർത്തി, സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി. കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞ്, വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ, മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, രക്തമൊഴുക്കി. ചില വാനരന്മാർ രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെയും ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെയും കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെയും അടിച്ചുതകർത്തു. രാക്ഷസന്മാർ ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, അർധചന്ദ്രങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ എന്നീ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ മരങ്ങളും പാറകളും പിളർന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതങ്ങളാലും മുറിഞ്ഞ മരങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരരാലും രാക്ഷസരാലും ഭൂമി കടന്നുപോകാനാവാത്തതായി. ഗർവും ആഹ്ലാദവും നിറഞ്ഞ ചേഷ്ടകളോടെ, തളരാത്ത മനസ്സോടെ ആ വാനരന്മാർ ഭയം വിട്ട്, യുദ്ധത്തിലിറങ്ങി, പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി രാക്ഷസന്മാരോടു പൊരുതി (ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല). ആ ഘോരമായ മർദനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുകയും രാക്ഷസന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ മഹർഷിമാരും ദേവഗണങ്ങളും ആർത്തുവിളിച്ചു. ‘വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ, രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ’ — ശത്രുവിനെത്തന്നെ ആയുധമാക്കിയുള്ള പ്രഹരം — യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയുടെ പരകോടി. ‘രസസാരം ഇവ ദ്രുമാഃ’ എന്നാൽ മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ; ‘പശ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ക്ഷുരപ്രം’, ‘ഭല്ലം’, ‘അർധചന്ദ്രം’ എന്നിവ ബാണങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങളാണ്. ഈ ഖണ്ഡം കൂട്ടയുദ്ധത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — ഒരു നായകന്റെയും പേരില്ല, ‘വാനരന്മാർ’, ‘രാക്ഷസന്മാർ’ എന്നു മാത്രം. കവി യുദ്ധത്തിന്റെ വിവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം ദൂരെനിന്നുള്ള പ്രഹരം (ബാണങ്ങൾ, പാറകൾ), പിന്നെ അടുത്തുനിന്ന് (മുഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ), പിന്നെ ആയുധമില്ലാത്തവരുടെ അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം, ഒടുവിൽ ശത്രുക്കളുടെതന്നെ ദേഹങ്ങളും ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം. ‘ആക്ഷിപ്താഃ ക്ഷിപ്യമാണാഃ ഭഗ്നശൈലാഃ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് വാനരരുടെ അവസ്ഥ — അവർ എറിയപ്പെട്ടു, വീണ്ടും എറിയപ്പെടുന്നു, അവരുടെ ശൈലങ്ങൾ തകർന്നു — എന്നിട്ടും അവർ പിന്തിരിയുന്നില്ല. ‘രഥേന രഥം, വാരണേന വാരണം, ഹയേന ഹയം’ (രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെ, ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെ, കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെ) — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരുടെ വാഹനങ്ങൾതന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്തു പ്രഹരിക്കുന്നു — അദ്ഭുതകരമായ അതിശയോക്തിചിത്രം. ‘ദുർഗമാ വസുധാ’ എന്നാൽ രണഭൂമി ശവങ്ങളാലും പാറകളാലും മരങ്ങളാലും അങ്ങനെ നിറഞ്ഞു, അവിടെ നടക്കുന്നതുപോലും പ്രയാസമായി; ‘നടക്കാനും നീങ്ങാനും പ്രയാസമായി’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഒടുവിൽ മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും ആർത്തുവിളിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ ദിവ്യരായ കാണികൾ, വാനരരുടെ വിജയത്തിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നവർ. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അറുപത്തിനാലും അറുപത്തിയഞ്ചും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘ഛിന്നവർമതനുത്രാണാഃ’ എന്നാൽ കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞവർ; ‘തനുത്രാണം’ എന്നാൽ ദേഹം രക്ഷിക്കുന്ന ഉടുപ്പ്. ‘പരസ്പരജയൈഷിണഃ’ — ഇരുപക്ഷത്തിനും വിജയേച്ഛ ഒന്നുപോലെ. ‘രിപുശോണിതദിഗ്ധാംഗാഃ’ എന്നാൽ ശത്രുക്കളുടെ രക്തം പുരണ്ടവർ — സ്വന്തം രക്തവും അതിൽ കലർന്നിട്ടുണ്ട് എന്നു ഭാവം. ‘യുദ്ധമദാന്വിതൈഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധമദത്താൽ ഉന്മത്തരായവർ — മദ്യത്താലെന്നപോലെ യുദ്ധത്താൽ മത്തർ. കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധം ഭീകരമാണ്, എന്നാൽ നിഷ്പക്ഷവുമാണ് — ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വീരത്വവും നഷ്ടവും ഒരുപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാക്ഷസാൻ രാക്ഷസൈഃ ഏവ’ — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരെ പിടിച്ചെടുത്ത് മറ്റു രാക്ഷസരെ അടിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ദേഹംതന്നെ ആയുധം; ‘രാക്ഷസരെക്കൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസരെ കൊന്നുകൊണ്ടിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘പുനഃ അംഗൈഃ’ — ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ കൈകാലുകൾകൊണ്ടുതന്നെ പൊരുതുന്നു — ആയുധമില്ലാതായിട്ടും യുദ്ധത്തിന് ഇടവേളയില്ല. ‘കവചാഭരണാവൃതാൻ’ — കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ രാക്ഷസന്മാർപോലും പാറകളാൽ പൊടിക്കപ്പെട്ടു — കവചം രക്ഷിക്കുന്നില്ല.
Held back by floods of the rākṣasas' arrows, the monkeys of terrible valour poured down a matchless rain of trees, rocks and mountains. Rākṣasas and monkeys roared lion-roars on the field. The monkeys crushed the rākṣasas with rocks; in their fury they killed warriors clad in armour and ornaments — armour did not save them — and some leapt suddenly on rākṣasa heroes mounted on chariots, elephants and horses and killed them. Their limbs buried under mountain peaks, their eyes forced out by fists, the rākṣasa champions reeled, fell and cried out. The rākṣasas in turn pierced the elephant-like monkeys with sharp arrows and struck them with spears, clubs and swords, darts and lances. Eager each to conquer the other, monkeys and rākṣasas felled one another, their limbs smeared with their enemies' blood. With the rocks and swords hurled by monkeys and rākṣasas, the earth was covered in a moment and drenched in blood, and filled with the scattered bodies of mountain-like rākṣasas crushed while drunk with battle. Flung aside and flung again, their rocks broken, the monkeys closed in and fought a wondrous battle with their bare limbs. The rākṣasa champions killed monkeys with monkeys, and the monkeys killed rākṣasas with rākṣasas, seizing one enemy to strike down another — the height of the battle's savagery. The rākṣasas snatched up rocks and boulders and struck with them, while the monkeys wrenched away their weapons and killed them with those. They struck each other down and pierced each other with mountain peaks, and roared their lion-roars. Their armour and body-guards cut away, the rākṣasas killed by the monkeys streamed blood as trees stream sap. Some monkeys struck chariot with chariot, elephant with elephant and horse with horse, lifting the enemy's own mounts as weapons. The rākṣasas split the monkey chiefs' trees and rocks with sharp razor-headed, crescent-headed and broad-headed arrows. With scattered mountains, broken trees and the bodies of monkeys and rākṣasas, the field became impassable. Yet the monkeys, proud and glad in their bearing, cast off fear and, undaunted in spirit, fought the rākṣasas with every kind of weapon. As the tumultuous clash went on, the monkeys rejoicing and the rākṣasas being cut down, the great sages and the hosts of gods, watching from above, cried out. No single hero is named in this passage; it is the battle as a whole, moving from blows at a distance with arrows and rocks, to close fighting with fists and spears, to bare limbs, and finally to enemies used as weapons. The poet is fair: both sides were brave, both suffered alike.
७नरान्तकस्य पराक्रमः
६६ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं महार्णवं मीन इवाविवेश॥
६७स वानरान्सप्त शतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम्॥
६८ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः॥
६९स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः॥
७०यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः॥
७१ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामाग्रे नरान्तकः।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः॥
७२यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षाञ्छैलान्वनौकसः।
तावत्प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः॥
७३दिक्षु सर्वासु बलवान्विचचार नरान्तकः।
प्रमृद्नन्सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः॥
७४न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात्।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान्विव्याध वीर्यवान्॥
७५एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले॥
७६वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम्।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम्॥
७७पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव॥
७८ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे॥
७९प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम्।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः॥
८०विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम्।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्॥
പിന്നെ നരാന്തകൻ കാറ്റിനൊത്ത വേഗമുള്ള കുതിരപ്പുറത്തു കയറി, മൂർച്ചയേറിയ ശക്തിയായുധം കയ്യിലെടുത്ത്, മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തിൽ കടന്നു. ആ വീരൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ കുത്തിപ്പിളർന്നു; ഇന്ദ്രശത്രുവായ ആ മഹാത്മാവ് ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ കൊന്നൊടുക്കി. കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവിനെ വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും കണ്ടു. അവന്റെ വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായി, വീണുകിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടതായി കാണപ്പെട്ടു. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പരാക്രമം കാട്ടാൻ മനസ്സുവെക്കുമ്പോഴേക്കും നരാന്തകൻ അവരെ കടന്നുചെന്നു കുത്തിപ്പിളർന്നിരുന്നു. യുദ്ധമുഖത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ഉയർത്തി അവൻ, അഗ്നി കാടുകളെയെന്നപോലെ, വാനരസൈന്യങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. വനവാസികൾ മരങ്ങളും ശൈലങ്ങളും പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും പ്രാസമേറ്റ്, വജ്രംകൊണ്ടു മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ബലവാനായ നരാന്തകൻ, വർഷകാലത്തെ കാറ്റുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായിടത്തും മർദിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. വീരന്മാർക്കു ഭയത്താൽ ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; വീര്യവാനായ അവൻ ചാടുന്നവനെയും നിൽക്കുന്നവനെയും പോകുന്നവനെയും — എല്ലാവരെയും — കുത്തി. അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഒരൊറ്റ പ്രാസത്താൽ തകർക്കപ്പെട്ട വാനരസൈന്യങ്ങൾ നിലംപതിച്ചു. വജ്രപ്രഹരംപോലെയുള്ള ആ പ്രാസത്തിന്റെ വീഴ്ച സഹിക്കാൻ വാനരന്മാർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല; അവർ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. വീഴുന്ന വാനരവീരന്മാരുടെ രൂപങ്ങൾ വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്നു വീഴുന്ന ശൈലങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയിരുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ച് സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലെത്തി. നോക്കിനിന്ന ആ സുഗ്രീവൻ നരാന്തകനെ ഭയന്ന് അവിടെയുമിവിടെയും ചിതറിയോടുന്ന വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു; ചിതറിയോടുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട അദ്ദേഹം കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു പ്രാസവുമേന്തി വരുന്ന നരാന്തകനെ കണ്ടു. ‘മഹാർണവം മീനഃ ഇവ’ (മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — മത്സ്യം തടസ്സമില്ലാതെ സമുദ്രത്തിൽ നീന്തുന്നതുപോലെ അവൻ സൈന്യത്തിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘യാവത്… താവത്’ (…മ്പോഴേക്കും) എന്നതു രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയേക്കാളും വേഗമേറിയതാണ്. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ (ചാടുന്നവനെ, നിൽക്കുന്നവനെ, പോകുന്നവനെ) — മൂന്നുവിധം ഗതി; എല്ലാവരും ഒരുപോലെ കുത്തേറ്റു. കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയവർ ‘സ്വസ്ഥാഃ’ (സുഖം പ്രാപിച്ചവർ) ആയി — അതിനാൽ മുൻസർഗത്തിൽ വീണവരെല്ലാം മരിച്ചില്ല, ചിലർ ബോധംകെട്ടിരുന്നതേയുള്ളൂ എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. നരാന്തകന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നു — മനുഷ്യരുടെ അന്തകൻ. അവൻ കുതിരപ്പുറത്താണ്, പ്രാസധാരിയാണ് — അതിനാൽ വേഗമാണ് അവന്റെ മുഖ്യബലം. കവി വേഗത്തിന്റെ പല ചിത്രങ്ങൾ നൽകുന്നു — സമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യം, കാട്ടിൽ അഗ്നി, വർഷകാലത്തു കാറ്റ്, പർവതങ്ങളിൽ വജ്രം. ‘ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ’ എന്ന സംഖ്യ അവന്റെ വേഗവും കാണിക്കുന്നു. വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ കാണുന്നു — വീണ്ടും ദിവ്യരായ കാണികൾ. ‘മാർഗഃ മാംസശോണിതകർദമഃ’ (വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളി) എന്നത് അവന്റെ സഞ്ചാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ് — അവൻ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം ചെളി. വാനരരുടെ ഭയം മൂന്നുവിധമാണ് — അവർക്ക് ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിയുന്നില്ല — തളർവാതം പിടിച്ചതുപോലെ. ഈ ആപത്തിൽ, മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയ വാനരന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ചു സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലേക്കു വരുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ പുനരുത്ഥാനം, വരാനിരിക്കുന്ന പ്രതികാരത്തിന്റെ ഭൂമിക. ‘വജ്രഭിന്നാഗ്രകൂടാനാം ശൈലാനാം’ (വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്ന ശൈലങ്ങളുടെ) എന്ന ഉപമ — വീഴുന്ന വാനരന്മാർ വജ്രത്താൽ ശിഖരം പിളർന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ; വാനരരുടെ പർവതാകാരം മുമ്പും പലതവണ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പ്രാവൃട്കാലേ യഥാ അനിലഃ’ — വർഷകാലത്തെ കൊടുങ്കാറ്റ് മരങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരന്മാരെ. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ — മൂന്നു കൃദന്തങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ അവസ്ഥകളെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; ആരും രക്ഷപ്പെട്ടില്ല. ‘അന്തകകല്പേന ആദിത്യതേജസാ പ്രാസേന’ (അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള പ്രാസംകൊണ്ട്) — അവന്റെ ആയുധത്തിനു രണ്ട് ഉപമകൾ — മൃത്യുവും സൂര്യനും, വിനാശകവും ദീപ്തിമത്തും. ‘യാവത്… താവത്’ എന്ന രചനയിലൂടെ നരാന്തകന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയുടെ വേഗത്തേക്കാളും കൂടുതലാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; അവർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ, മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റേതുപോലെ, അവന്റെ പരാക്രമം വാനരരുടെ ധൈര്യം വീണ്ടും തകർക്കുന്നു. ‘വിദ്യാധരമഹർഷയഃ’ എന്ന സമാസം — വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും; അവർ ആകാശത്തുനിന്ന് യുദ്ധം കാണുന്നു.
Then Narāntaka, "the destroyer of men", as his name declares, mounted his horse, swift as the wind, and, taking up a sharp lance, plunged into the fierce monkey army like a fish into the great ocean, moving through it as freely as a fish through the sea. With his blazing dart the hero pierced seven hundred monkeys; single-handed, in a moment, the great enemy of Indra cut down the army of monkey champions. The vidyādharas and great sages, looking on from the sky, saw that great warrior on horseback ranging through the monkey ranks. His path could be traced as a mire of flesh and blood, strewn with fallen monkeys as big as mountains. Before the monkey champions could make up their minds to act, Narāntaka was already past them, piercing them; his speed was quicker than their thoughts. Raising his blazing dart at the front of the battle, he burned up the monkey armies as fire burns forests. Even as the forest-dwellers were tearing up trees and rocks, they fell, struck by the dart, like mountains shattered by the thunderbolt. Mighty Narāntaka ranged through every quarter, crushing everything in the battle like the storm wind of the rains that breaks the trees. The monkeys could neither run nor stand nor stir for fear, as if paralysed, and the valiant rākṣasa pierced them all, whether leaping, standing or moving — none escaped. Broken by that single dart, like Death and bright as the sun, the monkey armies fell to the ground. They could not bear the fall of that dart, like the crushing blow of the thunderbolt, and they cried out loudly. The falling monkey heroes looked like mountains falling with their peaks split by the thunderbolt. As with Kumbhakarṇa before, his prowess broke the monkeys' courage. But the great monkeys who had earlier been felled by Kumbhakarṇa — not all of them had died; some had only fainted — now recovered and came to Sugrīva, and the army began to rise again. Looking about him, Sugrīva saw the monkey army running this way and that in terror of Narāntaka, and seeing it in flight he saw Narāntaka coming on, dart in hand, on his horse.
८सुग्रीवस्य आज्ञा, अङ्गदनरान्तकयोः सम्मुखीकरणम्
८१दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम्॥
८२गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय॥
८३स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिव वीर्यवान्॥
८४शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः॥
८५निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान्।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः॥
८६तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि।
अस्मिन्वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि॥
८७अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः।
संदश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजंगवत्।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः॥
മഹാതേജസ്വിയായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള വീരനായ കുമാരൻ അംഗദനെ കണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യത്തെ കലക്കുന്ന ആ വീരനായ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുക; വേഗം അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക.’ സ്വാമിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീര്യവാനായ അംഗദൻ, മേഘക്കൂട്ടത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ, മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു. ശൈലസമൂഹംപോലെയുള്ള, വാനരരിൽ ഉത്തമനായ അംഗദൻ തോൾവളകളണിഞ്ഞ്, ധാതുക്കളോടുകൂടിയ പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ആയുധമില്ലാതെ, നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും മാത്രമുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ വാലിപുത്രൻ നരാന്തകന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘നിൽക്ക്; ഈ സാധാരണ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? വജ്രത്തിനൊത്ത സ്പർശമുള്ള ആ പ്രാസം എന്റെ ഈ മാറിലേക്കെറിയൂ.’ അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നരാന്തകൻ അത്യന്തം കോപിച്ചു; പല്ലുകൊണ്ടു ചുണ്ടു കടിച്ച്, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റി, ക്രുദ്ധനായ അവൻ വാലിപുത്രനായ അംഗദന്റെ അടുത്തുചെന്നു നിന്നു. ‘അംഗദസംനദ്ധഃ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — അംഗദൻ (പേര്) അംഗദങ്ങൾ (തോൾവളകൾ) അണിഞ്ഞവൻ; ‘കൈകളിൽ തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞ്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘സധാതുഃ പർവതഃ ഇവ’ എന്നാൽ സ്വർണം മുതലായ ധാതുക്കളുള്ള ഗിരിപോലെ. ‘നിരായുധഃ’ (ആയുധമില്ലാത്തവൻ) എന്നത് അംഗദന്റെ സാഹസത്തിന്റെ തെളിവാണ് — ആയുധമില്ലാതെതന്നെ അദ്ദേഹം ആയുധധാരിയും അശ്വാരൂഢനുമായ ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ‘പ്രാകൃതൈഃ കിം കരിഷ്യസി’ (സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും) എന്ന വാക്യം മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — പുത്രൻ ഇളയച്ഛന്റെ രീതി പിന്തുടരുന്നു. എൺപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. സുഗ്രീവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, അംഗദനെ അയയ്ക്കുന്നു — യുവരാജന്റെ യോഗ്യതയുടെ പരീക്ഷണവും മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ പരാജിതനായ അദ്ദേഹത്തിന് വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠ നേടാനുള്ള അവസരവും. ‘മേഘസങ്കാശാത് അനീകാത് അംശുമാൻ ഇവ’ (മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഇരുണ്ട വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽനിന്നു സ്വർണത്തോൾവളയണിഞ്ഞ അംഗദൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പുറത്തുവരുന്നു. ‘നഖദംഷ്ട്രവാൻ’ — വാനരന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആയുധങ്ങൾ — നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും. അംഗദന്റെ വെല്ലുവിളി ‘അസ്മിൻ മമ ഉരസി പ്രാസം ക്ഷിപ’ (എന്റെ ഈ മാറിലേക്കു പ്രാസം എറിയൂ) എന്നാണ് — സ്വന്തം മാറിടംതന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കിക്കൊടുത്തുകൊണ്ട് — സാഹസത്തിന്റെ പരകോടി. നരാന്തകന്റെ ക്രോധത്തിനു മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ — ചുണ്ടു കടിക്കൽ, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റൽ, അടുത്തുചെല്ലൽ. ‘ക്ഷിപ്രം പ്രാണൈഃ വിയോജയ’ (വേഗം പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും നിർണായകവുമാണ് — രാജാവിന്റെ വാക്ക്. ‘ശൈലസംഘാതസങ്കാശഃ’ എന്നാൽ ശൈലങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെ വിശാലനും ദൃഢനും.
Seeing him, the glorious Sugrīva, lord of the monkeys, spoke to the heroic Prince Aṅgada, equal to Indra in prowess — the same epithet given to Rāvaṇa's sons, marking the rivals as equals: "Go after that heroic rākṣasa on the horse who is throwing the monkey army into turmoil, and part him from his life at once." His order was brief and decisive, a king's voice. Sugrīva did not go himself; he sent Aṅgada, a test of the prince and a chance for him to restore his name after Kumbhakarṇa had beaten him. Hearing his master's words, valiant Aṅgada sprang out of that dark, cloud-like host like the rayed sun, golden among the dark monkeys. Like a mass of rocks, Aṅgada, best of monkeys, shone with his armlets on — the poet plays on his name, for aṅgada means "armlet" — like a mountain veined with gold and ores. Without any weapon, armed only with the nails and teeth nature gives a monkey, the glorious son of Vāli went up to Narāntaka — unarmed, challenging an armed rider — and said: "Stop! What will you do with these common monkeys? Hurl that dart, hard as the thunderbolt, at this chest of mine." His challenge echoed Sugrīva's words to Kumbhakarṇa: the nephew followed his uncle's way. To offer his own chest as the target was the height of daring. Hearing Aṅgada, Narāntaka flew into a rage; biting his lip with his teeth and hissing like a serpent, the angry rākṣasa went up to Aṅgada and stood before him.
९अङ्गदेन नरान्तकवधः
८८स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ॥
८९तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि॥
९०निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा॥
९१नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम्॥
९२अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम्।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च॥
९३अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम्।
निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः॥
९४स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा ज्वाला वमञ्छोणितदिग्धगात्रः।
नरान्तको भूमितले पपात यथाचलो वज्रनिपातभग्नः॥
९५तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः।
बभूव तस्मिन्निहतेऽग्र्यवीर्ये नरान्तके वालिसुतेन संख्ये॥
९६अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तं कृतवान्हि विक्रमम्।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः॥
അവൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ചുഴറ്റി അപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് അംഗദന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; വാലിപുത്രന്റെ വജ്രംപോലെയുള്ള മാറിൽ തട്ടി അത് ഒടിഞ്ഞു നിലത്തു വീണു. ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പത്തിന്റെ ഉടൽപോലെ ഒടിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ആ പ്രാസം കണ്ട് വാലിപുത്രൻ കൈത്തലം ഉയർത്തി കുതിരയുടെ തലയിൽ അടിച്ചു. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് കാലുകൾ നിലത്താണ്ട്, കണ്ണുകൾ പൊട്ടിത്തെറിച്ച്, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി, പർവതംപോലെയുള്ള അവന്റെ കുതിര നിലത്തു വീണു. കൊല്ലപ്പെട്ട കുതിര വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് നരാന്തകൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി; മഹാപ്രഭാവനായ അവൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രന്റെ തലയിൽ ഇടിച്ചു. അപ്പോൾ മുഷ്ടിയുടെ ഇടിയേറ്റു തല പൊട്ടിയ അംഗദൻ അത്യന്തം ചൂടുള്ള തീവ്രമായ രക്തം ഒഴുക്കി; വീണ്ടും വീണ്ടും വേദനയാൽ എരിഞ്ഞു, ബോധംകെട്ടു; ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ വിസ്മയിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ മഹാത്മാവായ വാലിപുത്രൻ അംഗദൻ മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ള, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. മുഷ്ടിയേറ്റു മാറിടം പിളർന്ന് ഉള്ളിലേക്കു താണ്, ജ്വാലകൾ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, രക്തം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ നരാന്തകൻ വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണു. അഗ്രഗണ്യമായ വീര്യമുള്ള ആ നരാന്തകൻ യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ആകാശത്തു ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വനവാസികളുടെയും മഹാനാദം ഉയർന്നു. ഇങ്ങനെ അംഗദൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന, അതിദുഷ്കരമായ ആ വിക്രമം ചെയ്തു; ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും വിസ്മയിച്ചു; വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ആഹ്ലാദഭരിതനായി. എൺപത്തിയെട്ടു മുതൽ തൊണ്ണൂറ്റിയാറു വരെയുള്ളവയെല്ലാം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുമാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അതിന്റെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘അതുകണ്ട് ശ്രീരാമചന്ദ്രനുപോലും വലിയ വിസ്മയമുണ്ടായി’ എന്ന്, ‘വിസിസ്മിയേ സഃ’ (അദ്ദേഹം വിസ്മയിച്ചു) എന്നതിന്റെ കർത്താവ് രാമനാണെന്നു കരുതുന്നു; മൂലത്തിൽ ‘സോഽപ്യഥ ഭീമകർമാ’ (ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും) എന്നായതിനാൽ അത് അംഗദൻതന്നെ എന്ന അന്വയവും സാധ്യമാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സുന്ദരമാണ് — പ്രാസം ഒടിയുന്നു, കുതിര കൊല്ലപ്പെടുന്നു, അംഗദൻ ബോധംകെടുന്നു, ഒടുവിൽ നരാന്തകൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു — നാലു പ്രഹരങ്ങൾ, ഓരോരുത്തർക്കും രണ്ടുവീതം. ആയുധമില്ലാത്ത അംഗദൻ ആയുധധാരിയായ രാവണപുത്രനെ കൊല്ലുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ അപമാനിതനായ അംഗദന്റെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠ. നരാന്തകന്റെ പ്രാസം അംഗദന്റെ മാറിൽ തട്ടി ഒടിയുന്നു — ‘വജ്രകല്പേ’ (വജ്രംപോലെയുള്ള) എന്നതിലൂടെ അംഗദന്റെ മാറിടം വജ്രംപോലെ കഠിനമാണെന്നു പറയുന്നു. ‘സുപർണകൃത്തോരഗഭോഗകല്പം’ — ഒടിഞ്ഞ പ്രാസം ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പംപോലെ നിലത്തു വീണു. കുതിരയുടെ മരണം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — കാലുകൾ നിലത്താണ്ടു, കണ്ണുകൾ പൊട്ടി, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി — അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരത്തിന്റെ ബലം. നരാന്തകന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ അംഗദനും മുറിവേൽക്കുന്നു — രക്തമൊഴുകുന്നു, അദ്ദേഹം ‘വിജജ്വാല’ — വേദനയാൽ എരിയുന്നതുപോലെ — ബോധംകെടുന്നു; എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അദ്ദേഹം ‘വിസിസ്മിയേ’ — ശത്രുവിന്റെ ബലത്തിൽ വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമമുഷ്ടി ‘മൃത്യുസമാനവേഗഃ ഗിരിശൃംഗകല്പഃ’ (മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളത്, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ളത്). നരാന്തകന്റെ വീഴ്ച ‘വജ്രനിപാതഭഗ്നഃ അചലഃ യഥാ’ (വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ) — ഈ സർഗത്തിൽ വജ്രത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ആകാശത്തു ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വാനരരുടെയും ഹർഷനാദം — രണ്ടു ലോകങ്ങളിലും ആനന്ദം. തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദന്റെ വിക്രമം ‘രാമമനഃപ്രഹർഷണഃ’ ആണ് — രാമന്റെ മനസ്സിന് ആഹ്ലാദം നൽകുന്നത്; യുദ്ധത്തിലെ എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും പരമമായ അളവുകോൽ രാമന്റെ പ്രസാദംതന്നെ. രാവണപുത്രന്മാരിൽ ആദ്യം കൊല്ലപ്പെട്ടതു നരാന്തകനാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവരുടെ ഊഴം ആരംഭിക്കുന്നു.
Whirling his blazing dart, he suddenly hurled it at Aṅgada; but it broke against the son of Vāli's chest, hard as the thunderbolt, and fell to the ground. Seeing that dart lying broken, like a serpent's body cut through by Garuḍa, the son of Vāli raised his palm and struck the horse on the head. Under that slap the horse's feet sank into the ground, its eyeballs burst, its tongue hung out, its head was shattered, and that mountain of a horse fell to the earth. Seeing his horse killed and fallen, Narāntaka was overcome with rage; raising his fist, the mighty rākṣasa struck the son of Vāli on the head. His head split by the blow, Aṅgada poured out hot, fierce blood; again and again he burned with pain and swooned, and when he came to himself he was astonished at his enemy's strength. Then the great-hearted Aṅgada, son of Vāli, clenched a fist like a mountain peak, swift as death, and brought it down on Narāntaka's chest. His chest split open and caved in by the fist, spewing flames, his body smeared with blood, Narāntaka fell to the ground like a mountain shattered by a thunderbolt — the thunderbolt image that runs all through this sarga. The fight had a fine shape: four blows, two for each — the dart broken, the horse killed, Aṅgada stunned, Narāntaka slain. An unarmed Aṅgada had killed an armed son of Rāvaṇa, and the prince humbled by Kumbhakarṇa had won back his honour. When Narāntaka of foremost valour was killed in battle by Vāli's son, a great shout went up from the best of the gods in the sky and from the forest-dwellers on the earth, joy in both worlds. Aṅgada had done a deed of valour very hard to do, one that gladdened Rāma's heart — and Rāma's pleasure is the final measure of every deed in this war. The doer of terrible deeds was himself astonished at what he had done, and was eager once more for battle. Narāntaka was the first of Rāvaṇa's sons to fall; in the next sarga the turn of the others begins.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- परि + आप्त → पर्याप्त — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + आप्’ धातोः क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पर्याप्तः’)
- सन्धिः
- सम् + युक्त → संयुक्त — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सहस्रेण खरैः संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्विगुगर्भम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + शस्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + शस्’ धातोः क्त
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘विशस्ताः’)
- सन्धिः
- उत् + हरिष्यामि → उद्धरिष्यामि — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह → द्ध)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत् + हृ’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कालचोदितः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रिदशानां दर्पं घ्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘त्रिदशदर्पघ्नाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘लब्धवरास्तथा’
- समासः
- लब्धाः वराः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लब्धवराः’)
- सन्धिः
- श्रिया + अर्दन → श्रियार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- शत्रूणां बलं श्रियं च अर्दयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शत्रुबलश्रियार्दनैः’)
- सन्धिः
- युद्ध + उन्मत्त → युद्धोन्मत्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- युद्धे उन्मत्तः — सप्तमीतत्पुरुषः; अत्र संज्ञा (महापार्श्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘युद्धोन्मत्तम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकान् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लोकरावणम्’)
- सन्धिः
- सम् + आलभ्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + लभ्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- पदे ‘सविता + इव + अस्तमूर्धनि’ → ‘सवितेवास्तमूर्धनि’ इति गुणसवर्णदीर्घसन्धी
- समासः
- अस्तस्य (पर्वतस्य) मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अस्तमूर्धनि’)
- सन्धिः
- सविद्युत् + उल्क → सविद्युदुल्क — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- विद्युता उल्काभिः च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सविद्युदुल्कः’)
- सन्धिः
- सु + अनुकर्ष → स्वनुकर्ष — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- शोभनः अनुकर्षः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वनुकर्षम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उच्चैःश्रवसा प्रख्या यस्य तम् — बहुव्रीहिः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘उच्चैःश्रवःप्रख्यम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिखिनं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शिखिगतः’)
- सन्धिः
- वि + डम्बयन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + डम्ब्’ धातोः णिजन्तात् शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हंस + आवलि → हंसावलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हंसानाम् आवलिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हंसावलिः’)
- सन्धिः
- क्ष्वेडित + आस्फोटित → क्ष्वेडितास्फोटित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- क्ष्वेडितानि आस्फोटितानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘क्ष्वेडितास्फोटितानाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किङ्किणीनां शतैः नादितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘किङ्किणीशतनादितम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वान्ते (निर्गते) लोचने येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वान्तलोचनाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रसस्य सारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रससारम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षुरः इव प्रकृष्टः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘क्षुरप्रैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गर्विताः हृष्टाः च चेष्टाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘गर्वितहृष्टचेष्टाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मांसशोणितयोः कर्दमः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मांसशोणितकर्दमः’, ‘मार्गः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पदे ‘रराज + अङ्गद’ → ‘रराजाङ्गद’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) — बाह्यसन्धिः एव पदस्य दुर्बोधताम् आवहति
- समासः
- अङ्गदैः (केयूरैः) संनद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अङ्गदसंनद्धः’)
- सन्धिः
- कृत्त + उरग → कृत्तोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुपर्णेन कृत्तस्य उरगस्य भोगः इव — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्’)
- सन्धिः
- स्फुटित + अक्षि → स्फुटिताक्षि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्फुटिते अक्षितारे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘स्फुटिताक्षितारः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य मनः प्रहर्षयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राममनःप्रहर्षणम्’, ‘विक्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)