സർഗ്ഗം
നീലൻ പ്രഹസ്തനെ വധിക്കുന്നു
രാമന്റെ ചോദ്യം, വിഭീഷണൻ പ്രഹസ്തനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, ഘോരയുദ്ധം, സചിവന്മാരുടെ വധം, രണനദി, നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, പ്രഹസ്തന്റെ വധം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ശോകം
യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ കണ്ട് ശത്രുനാശകനായ രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാവേഗത്തോടെ വരുന്ന ഈ അതികായൻ ആരാണ്? ഇവന്റെ രൂപവും ബലവും പൗരുഷവും എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? മഹാബാഹോ, വീര്യവാനായ ഈ നിശാചരനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇവൻ രാവണന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ എന്ന രാക്ഷസനാണ്. ലങ്കയിലെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊരു ഭാഗത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും വീര്യവാനും അസ്ത്രജ്ഞനും ശൂരനും പരാക്രമത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധനുമാണ് ഇവൻ.’ രാമന്റെ പുഞ്ചിരി അവന്റെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു — മഹാശത്രു വരുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ശാന്തനാണ്. ലങ്കയിലെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും അറിയുന്നതുകൊണ്ടാണ് അവൻ വിഭീഷണനോടു ചോദിക്കുന്നത്; വിഭീഷണന്റെ ഈ ഉപയോഗം യുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. ‘ത്രിഭാഗബലസംവൃതഃ’ എന്നതിന് — ലങ്കയിലെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് പ്രഹസ്തനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു എന്ന് — ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ‘തതഃ പ്രഹസ്തം നിര്യാന്തം ഭീമം ഭീമപരാക്രമമ്’ എന്ന അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തോടെയാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; വിഭീഷണന്റെ പരിചയവാക്യം മുഴുവനും അത് ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഈ സംഭാഷണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ വരുമ്പോൾ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു കാണാം; അവിടെ വിഭീഷണൻ രാക്ഷസവീരന്മാരെ ഓരോരുത്തരെയായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു.
പിന്നെ ഭീമനും ഭീമപരാക്രമനും ഗർജിക്കുന്നവനും അതികായനും രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനുമായി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ ബലശാലികളായ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം കണ്ടു. ആ വാനരന്മാരുടെ ഘോഷം ഉയർന്നു; അവർ പ്രഹസ്തനു നേരേ ഗർജിച്ചു. വിജയം കൊതിച്ച് വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ കൈകളിൽ വാളുകൾ, ശക്തികൾ, ഋഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ, ബാണങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, പലതരം മഴുക്കൾ, വിചിത്രമായ വില്ലുകൾ എന്നിവ ഏന്തിയിരുന്നത് ശോഭിച്ചു. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാരും പൂത്ത മരങ്ങളും മലകളും വലിയ നീണ്ട പാറകളും കൈയിലെടുത്തു. അവർ അന്യോന്യം ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ അതിമഹത്തായ സംഗ്രാമം നടന്നു — ചിലർ കല്ലുമഴയും മറ്റു ചിലർ ശരമഴയും പെയ്യിച്ചു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ രണ്ടുതരം പട്ടിക നൽകിയിരിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടേത് നിർമിച്ച ലോഹായുധങ്ങൾ, വാനരന്മാരുടേതാകട്ടെ പ്രകൃതി നൽകിയ മരങ്ങളും പാറകളും. ഇരുകൂട്ടരുടെയും വർഷണം ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — കല്ലുമഴയും ശരമഴയും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പെയ്യുന്നു. ‘പുഷ്പിതാൻ’ (പൂത്ത) എന്ന പദം രസകരമാണ് — യുദ്ധത്തിലും കാടിന്റെ സൗന്ദര്യം കവി മറക്കുന്നില്ല; പൂത്ത മരങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വാനരന്മാർ പ്രഹരിക്കുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിസംജാതരോഷാണാമ്’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘അഭിസംജാതഘോഷാണാമ്’ — ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ക്രോധത്തിനു പകരം ഘോഷമാണു പറയുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പുഷ്പിതാന് വാനരര്ഷഭാഃ’ എന്നും ഇവിടെ ‘പുഷ്പിതാംസ്തു ഗിരീംസ്തഥാ’ എന്നും. പ്രഹസ്തന്റെ പേരോ പ്രഭാവമോ കണക്കാക്കാതെ വാനരന്മാർ അവനു നേരേ ഗർജിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകമ്പനൻ എന്നിവരുടെ വധത്താൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം സമതുലിതമാണ് — ഇരുപക്ഷവും ഒരേ ഉത്സാഹത്തോടെ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അരാജന്ത’ (ശോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയ അവ സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങിയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധാരംഭത്തിലെ സൈന്യവൈഭവം വേഗം നശിക്കുമെങ്കിലും കവി അതിനെ അവഗണിക്കുന്നില്ല.
യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാർ അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും അനേകം വാനരന്മാർ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. ചിലർ ശൂലങ്ങളാൽ ചതഞ്ഞു, ചിലർ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളാൽ, ചിലർ പരിഘങ്ങളുടെ അടിയേറ്റു, ചിലർ മഴുക്കളാൽ മുറിഞ്ഞു. ചിലർ ശ്വാസമറ്റ് നിലത്തു വീണു; ചിലർ ബാണങ്ങൾ തൊടുത്ത് എയ്തതിനാൽ ഹൃദയം പിളർന്നവരായി. ചിലർ വാളുകളാൽ രണ്ടായി മുറിഞ്ഞ് പിടഞ്ഞുകൊണ്ടു നിലത്തു വീണു; ശൂരരായ രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ പിളർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസക്കൂട്ടങ്ങളെ നാലുപാടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും മലമുടികൾകൊണ്ടും നിലത്തിട്ടു ചതച്ചു. വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാലും മുഷ്ടികളാലും കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിച്ചു; അവരുടെ പല്ലുകളും കണ്ണുകളും തകർന്നു. ആർത്തനാദം മുഴക്കുന്നവരും സിംഹനാദം ഗർജിക്കുന്നവരുമായ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ തുമുലശബ്ദം ഉയർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വീരമാർഗം പിന്തുടർന്ന്, വായ് പിളർന്ന് ക്രൂരരായി, ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ കർമങ്ങൾ ചെയ്തു. ഇവിടെ ‘ബഹവഃ… ബഹൂൻ… ബഹവഃ… ബഹൂൻ’ (അനേകർ… അനേകരെ… അനേകർ… അനേകരെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സമതുലിതാവസ്ഥയും വ്യാപ്തിയും കാണിക്കുന്നു — ഒരു പക്ഷം മാത്രമല്ല ജയിക്കുന്നത്. മരണത്തിന്റെ പലവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ശൂലം, പരിഘം, മഴു, ബാണം, വാൾ, മരം, പാറ, മുഷ്ടി എന്നിവയാൽ. ഇതിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു. ‘വീരമാർഗമനുവ്രതാഃ’ (വീരമാർഗം പിന്തുടർന്നവർ) — ഓടിപ്പോകാതെയുള്ള മരണമാണ് വീരന്മാരുടെ മാർഗം; ഇരുപക്ഷവും അതുതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ശബ്ദത്തിനും രണ്ടു തരമുണ്ട് — പ്രഹരമേറ്റവരുടെ ആർത്തനാദവും വിജയികളുടെ സിംഹനാദവും. വാനരന്മാരുടെ മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾ ‘വജ്രസ്പർശതലൈഃ’ (വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാൽ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു — അവരുടെ കൈകൾതന്നെയാണ് ആയുധങ്ങൾ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഇഷുസംതാനസംദിതാഃ’ എന്നു പാഠം, ഇവിടെ ‘ഇഷുസംധാനസാധിതാഃ’; അവിടെ ‘ധരണീതലേ’, ഇവിടെ ‘ജഗതീതലേ’. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം തീരുമാനമാകാതെതന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും നഷ്ടം തുല്യമാണെന്ന് കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാരും വീരന്മാരാണ്, വെറും ഭീരുക്കളല്ല. എന്നാൽ വാനരപക്ഷത്ത് രാമന്റെ ധർമമുണ്ട്; അതിനാൽ ഒടുവിൽ അവരുടെ വിജയം നിശ്ചിതമാണ്.
നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ എന്നീ പ്രഹസ്തസചിവന്മാരെല്ലാം വനവാസികളെ കൊന്നൊടുക്കി. അവർ വേഗം പാഞ്ഞുവന്ന് വാനരന്മാരെ കൊല്ലുമ്പോൾ ദ്വിവിദൻ ഒരു മലമുടികൊണ്ട് നരാന്തകനെ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നു. ദുർമുഖൻ എന്ന കപി വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്, ഒരു വലിയ മരം കൈയിലെടുത്ത്, കൈവേഗമുള്ള സമുന്നതൻ എന്ന രാക്ഷസനെ അടിച്ചുവീഴ്ത്തി. തേജസ്വിയായ ജാംബവാൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ പാറ എടുത്ത് മഹാനാദന്റെ മാറിൽ വീഴ്ത്തി. പിന്നെ വീര്യവാനായ കുംഭഹനുവിനെ താരൻ അവിടെ നേരിട്ട് ഒരു വലിയ മരംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ പ്രാണൻ വെടിയിച്ചു. ആ കർമം സഹിക്കാനാവാതെ രഥത്തിലിരുന്ന പ്രഹസ്തൻ വില്ലേന്തി വനവാസികളുടെ ഘോരമായ കൂട്ടക്കൊല നടത്തി. അപ്പോൾ ഇരുസൈന്യങ്ങളിലും ഒരു ചുഴിപോലെ ഉണ്ടായി; ഇളകിമറിയുന്ന അളവറ്റ സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശബ്ദം ഉയർന്നു. യുദ്ധത്തിൽ മദിക്കുന്ന രാക്ഷസനായ പ്രഹസ്തൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി മഹാശരവർഷത്താൽ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു. നാലു സചിവന്മാർ നാലു വാനരവീരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഓരോ രാക്ഷസനും വെവ്വേറെ എതിരാളി; അതിലൂടെ വാനരസേനയിലെ വീരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വിവിദൻ മലമുടികൊണ്ടും, ദുർമുഖൻ മരംകൊണ്ടും, ജാംബവാൻ പാറകൊണ്ടും, താരൻ വൃക്ഷംകൊണ്ടും — ആയുധങ്ങളും വിവിധമാണ്. ഇവിടെ സചിവന്മാരുടെ വധമാണ് പ്രഹസ്തന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണം; തന്റെ സഹായികളുടെ നാശം കണ്ട് അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നു. ‘ആവർത്ത ഇവ’ (ചുഴിപോലെ) എന്ന ഉപമ സൈന്യങ്ങളുടെ ചുറ്റിത്തിരിയലും കൂടിക്കലരലും കാണിക്കുന്നു — വെള്ളത്തിലെ ചുഴി എല്ലാറ്റിനെയും തന്നിലേക്കു വലിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുംഭഹനുവിന്റെ വധം ‘വൃക്ഷേണാഭിഹതോ മൂര്ധ്നി പ്രാണാംസ്തത്യാജ രാക്ഷസഃ’ (മരംകൊണ്ടു തലയ്ക്കടിയേറ്റ് ആ രാക്ഷസൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു) എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘വൃക്ഷേണ മഹതാ സദ്യഃ പ്രാണാന്സംത്യാജയദ്രണേ’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠം. അതുപോലെ ‘മഹതാ ഹി ശരൌഘേണ പ്രഹസ്തോ യുദ്ധകോവിദഃ’ എന്ന് അവിടെ; ഇവിടെ ‘രാക്ഷസോ രണദുര്മദഃ’. രഥത്തിൽനിന്നുള്ള പ്രഹസ്തന്റെ ശരവർഷം രഥിക്കുള്ള മേന്മ കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ കാലാളുകളാണ്, അവൻ ദൂരെനിന്നു പ്രഹരിക്കുന്നു. സചിവന്മാരുടെ വധം ഓരോ ശ്ലോകത്തിലായി ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഓരോ വാനരവീരന്റെയും പരാക്രമം പ്രത്യേകം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ദുർമുഖനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘പുനരുത്ഥായ’ (വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്) എന്ന പദം അവൻ മുമ്പു വീണുപോയിരുന്നുവെന്നും എങ്കിലും വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുവിനെ കൊന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന് ഉദാഹരണം.
വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ഘോരശരീരങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു, മലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെയായി. രക്തപ്രവാഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ ഭൂമി മാധവമാസത്തിൽ — വസന്തത്തിൽ — പൂത്ത പലാശങ്ങളാൽ (ചമതകളാൽ) മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു. പിന്നെ കവി യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു നദിയായി വർണിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ട വീരന്മാരുടെ കൂമ്പാരങ്ങളാണ് അതിന്റെ കരകൾ, തകർന്ന ആയുധങ്ങളാണ് വൻമരങ്ങൾ, രക്തപ്രവാഹമാണ് അതിലെ മഹാജലം; അത് യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. കരളും പ്ലീഹയുമാണ് അതിലെ ചെളി, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുടലുകളാണ് പായൽ, മുറിഞ്ഞ ശരീരങ്ങളും തലകളുമാണ് മത്സ്യങ്ങൾ, അവയവങ്ങളും തലമുടിയുമാണ് പുൽപ്പരപ്പ്. കഴുകന്മാർ ഹംസങ്ങളെപ്പോലെയും കങ്കപ്പക്ഷികൾ സാരസങ്ങളെപ്പോലെയും അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നു; മേദസ്സാണ് പത, ആർത്തരുടെ ഞരക്കമാണ് അതിന്റെ ഒഴുക്കിന്റെ ശബ്ദം. ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, യുദ്ധഭൂമിമയമായ ആ നദിയെ — വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്ന നദിയെന്നപോലെ — രാക്ഷസന്മാരും കപിമുഖ്യന്മാരും കടന്നു; ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നേതാക്കൾ താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ കലങ്ങിയ താമരപ്പൊയ്ക കടക്കുന്നതുപോലെ. ഈ രൂപകം രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനകളിൽ ഒന്നാണ് — ഭീഷണമായ ദൃശ്യം സുന്ദരമായ നദിയുടെ ഉപമാനങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ബീഭത്സരസം അദ്ഭുതരസവുമായി കലരുന്നു. വസന്തത്തിൽ പൂത്ത പലാശങ്ങളുടെ ഉപമ ചുവപ്പുനിറത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കാപുരുഷദുസ്താരാം’ (ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാനാവാത്തത്) — ഭീരുക്കൾക്ക് ഇതു കടക്കാൻ കഴിയില്ല; വീരന്മാരാകട്ടെ ആനകൾ താമരപ്പൊയ്കയെന്നപോലെ ലീലയായി കടക്കുന്നു. നദിയുടെ ഓരോ അവയവവും — കരകൾ, മരങ്ങൾ, ജലം, ചെളി, പായൽ, മത്സ്യങ്ങൾ, പുല്ല്, പക്ഷികൾ, പത, ശബ്ദം — യുദ്ധത്തിലെ ഏതെങ്കിലും വസ്തുവാകുന്നു; ഇങ്ങനെ രൂപകം സമ്പൂർണമാണ്. ‘യമസാഗരഗാമിനീ’ (യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നവൾ) — നദി സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ ഈ രക്തനദി മരിച്ചവരുടെ പ്രാണനുകളെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് യമലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗൃധ്രഹംസഗണാകീര്ണാമ്’ എന്നും ഇവിടെ ‘ഗൃധ്രഹംസവരാകീര്ണാമ്’ എന്നും. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒറ്റ വാക്യമാണ് — ‘താം നദീം … തേരുഃ’ (ആ നദിയെ … കടന്നു). ഈ വർണനയിൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ സൗന്ദര്യംകൊണ്ടു പൊതിയുന്നു, മറയ്ക്കുന്നില്ല — വായനക്കാരൻ ഭയവും വിസ്മയവും രണ്ടും ഒരേസമയം അനുഭവിക്കുന്നു. വീരന്മാർക്ക് യുദ്ധം ഒരു നദി കടക്കുന്നതുപോലെ സാധാരണമായ കർമമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വർഷിക്കുകയും വാനരന്മാരെ ചിതറിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രഹസ്തനെ നീലൻ വേഗത്തിൽ കണ്ടു. ആകാശത്തിൽ കാറ്റ് വലിയ മേഘക്കൂട്ടത്തെ ബലമായി പറത്തിക്കളയുന്നതുപോലെ നീലൻ രാക്ഷസസേനയെ ചിതറിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ സൂര്യവർണമുള്ള രഥത്തിൽ നീലന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വില്ലു വലിച്ച് നീലന്റെ നേർക്കു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ആ ബാണങ്ങൾ നീലനിൽ തറച്ച് അവനെ തുളച്ചുകടന്ന്, ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ മഹാവേഗത്തോടെ ഭൂമിയിൽ ചെന്നുതറച്ചു. അഗ്നിപോലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളേറ്റ മഹാകപിയായ നീലൻ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന പരമദുർധർഷനായ പ്രഹസ്തനെ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് അടിച്ചു. അതിന്റെ അടിയേറ്റ് ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വാനരസേനാപതിയുടെമേൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ദുരാത്മാവായ ആ രാക്ഷസന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ തടുക്കാൻ കഴിയാതെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് അവയെ ഏറ്റുവാങ്ങി — പെട്ടെന്നു വന്നെത്തിയ ശരത്കാലമഴയെ ഒരു കാള സഹിക്കുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെതന്നെ പ്രഹസ്തന്റെ ദുസ്സഹമായ ശരവർഷങ്ങളെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് പെട്ടെന്നു സഹിച്ചു. ശരവർഷത്താൽ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലനായ നീലൻ ഒരു വലിയ സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ കുതിരകളെ അടിച്ചുകൊന്നു. പിന്നെ രോഷം നിറഞ്ഞ നീലൻ ആ ദുരാത്മാവിന്റെ വില്ല് വേഗത്തിൽ ഒടിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അവനാൽ വില്ലില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ട സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ ഘോരമായ ഒരു മുസലം കൈയിലെടുത്ത് രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി. ഇവിടെ നീലന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — ആദ്യം അവൻ ശരവർഷം സഹിക്കുന്നു, പിന്നെ കുതിരകളെ കൊന്ന് രഥത്തെ നിശ്ചലമാക്കുന്നു, പിന്നെ വില്ലൊടിച്ച് പ്രഹസ്തനെ നിലത്തിറങ്ങി പൊരുതാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ മേന്മകളും ക്രമത്തിൽ നശിക്കുന്നു. കാളയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ശരത്കാലമഴയിൽ കാള കണ്ണടച്ച് അനങ്ങാതെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ ബാണവർഷത്തിൽ നീലൻ നിൽക്കുന്നു. നീലൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ സഹനശക്തി അദ്ഭുതകരമാണ്. 35–38 ശ്ലോകങ്ങളും (കാറ്റിന്റെ ഉപമ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥത്തിലുള്ള ആക്രമണം, ശരമോക്ഷം) 44-ാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; 41-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘തസ്യ ബാണഗണാനേവ…’ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘നിമീലിതാക്ഷഃ’ (കണ്ണടച്ചവൻ) എന്ന പദം സഹനത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കാൻ രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങുന്നത് പ്രഹസ്തന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും കാലാളുകളായി തുല്യരാണ്. പ്രഹസ്തന്റെ പക്ഷത്തും ഗുണങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — അവൻ വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, അവന്റെ രഥം സൂര്യവർണമാണ്, അവന്റെ ശരങ്ങൾ അഗ്നിപോലെയും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കവി നീലന്റെ വിജയത്തെ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തുന്നത്. നീലന്റെ ആദ്യപ്രഹരം മരംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ ശരീരത്തിൽ, രണ്ടാമത്തേത് സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് കുതിരകളിൽ, മൂന്നാമത്തേത് വില്ലിൽ — ഓരോ പ്രഹരവും ശത്രുവിന്റെ ഓരോ ഉപാധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനഃ പുനഃ നനാദ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു) എന്നത് നീലന്റെ ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — വില്ലൊടിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു. നീലൻ ബാണങ്ങളെ ‘പ്രത്യഗൃഹ്ണാത്’ — സ്വശരീരംകൊണ്ട് ഏറ്റുവാങ്ങി — എന്നത് അവന്റെ സാഹസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ബാണങ്ങളെ തടുക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല, സഹിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു. ധൈര്യപൂർവമായ ഈ കാത്തിരിപ്പുതന്നെയാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ മൂലം; യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തേക്കാൾ ധൈര്യമാണ് ഫലം നൽകുന്നത് എന്നതാണ് ഉപദേശം.
സേനാമുഖ്യന്മാരും വൈരം മുളച്ചവരും വേഗശാലികളുമായ അവർ ഇരുവരും രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരങ്ങളോടെ മദംപൊട്ടിയ രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ നിന്നു. അതിമൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകൾകൊണ്ട് പരസ്പരം മാന്തിക്കീറുന്ന അവർ സിംഹത്തെയും പുലിയെയും പോലെയുള്ളവരും സിംഹത്തിന്റെയും പുലിയുടെയും ചേഷ്ടകളുള്ളവരുമായിരുന്നു. പരാക്രമംകൊണ്ടു വിജയം നേടിയവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ആ വീരന്മാർ വൃത്രനെയും ഇന്ദ്രനെയുംപോലെ യശസ്സ് നേടാൻ കൊതിച്ചു. അപ്പോൾ പരമപ്രയത്നത്തോടെ പ്രഹസ്തൻ മുസലംകൊണ്ട് നീലന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു; അതിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകി. പിന്നെ രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ മഹാകപി ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ മരം എടുത്ത് പ്രഹസ്തന്റെ മാറിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ അവൻ വലിയ മുസലം കൈയിലെടുത്ത് ബലവാനായ വാനരൻ നീലന്റെ നേർക്കു ശക്തിയോടെ പാഞ്ഞു. ഉഗ്രവേഗത്തോടെ ക്രോധാവേശത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് മഹാവേഗമുള്ള മഹാകപി ഒരു മഹാശില കൈയിലെടുത്തു. യുദ്ധത്തിൽ മുസലംകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന പ്രഹസ്തന്റെ തലയിൽ നീലൻ വേഗം ആ ശില വീഴ്ത്തി. കപിമുഖ്യനായ നീലൻ എറിഞ്ഞ ആ ഘോരമായ മഹാശില പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിനെ പല കഷണങ്ങളായി പിളർന്നു. പ്രാണൻ പോയവനും ശോഭ പോയവനും ബലം പോയവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോയവനുമായി അവൻ വേരറ്റ മരംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. തല പിളർന്ന അവന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും, മലയിൽനിന്ന് അരുവിയെന്നപോലെ, ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി. ഇവിടെ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ തീവ്രമാകുന്നു — മദംപൊട്ടിയ ആനകൾ, സിംഹവും പുലിയും, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും; യുദ്ധം മൃഗതലത്തിൽനിന്ന് ദേവതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വൃത്രനെ കൊന്നതിനാൽ വൃത്രേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉപമ നീലന്റെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗതാസുഃ ഗതശ്രീകഃ ഗതസത്ത്വഃ ഗതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന നാലു ‘ഗത’ (പോയ) പദങ്ങളാൽ മരണത്തിന്റെ പൂർണത വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രാണനും ശോഭയും ബലവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എല്ലാം പോയി. മുസലത്തിനു മറുപടി ശിലകൊണ്ട് — അവസാനപ്രഹരം തലയിൽ, അകമ്പനന്റേതുപോലെതന്നെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സാ തേന കപിമുഖ്യേന’ എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘നീലേന കപിമുഖ്യേന’ എന്ന് പേരെടുത്തുപറയുന്നു; അവിടെ ‘ക്ഷതജദിഗ്ധാങ്ഗൌ’, ഇവിടെ ‘ക്ഷതജസിക്താങ്ഗൌ’; അവിടെ ‘പരമായസ്തസ്തസ്യ സുസ്രാവ’, ഇവിടെ ‘പരമായത്തസ്തതഃ സുസ്രാവ’. നീലന്റെ നെറ്റിയിൽനിന്നു രക്തസ്രാവം, പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും രക്തപ്രവാഹം — ഇരുവർക്കും തലയിലാണു പ്രഹരം; എന്നാൽ ഒരാൾ ജീവിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ മരിക്കുന്നു. അരുവിയുടെ ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ പർവതാകാരമായ ശരീരത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധം അവസാനനിമിഷത്തിൽ അതിവേഗം തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രഹസ്തൻ മുസലവുമായി പായുന്നു, നീലൻ ശില എടുക്കുന്നു, ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നു. ‘പരമായത്തഃ’ (പരമപ്രയത്നത്തോടെ) എന്ന പദം പ്രഹസ്തന്റെ പൂർണപ്രയത്നം കാണിക്കുന്നു — സർവശക്തിയോടെ അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു, എന്നാൽ നീലൻ സഹിക്കുന്നു. ‘തമചിന്ത്യപ്രഹാരം’ (ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ) എന്നതിൽ പ്രഹസ്തന്റെയും ധൈര്യം സൂചിതമാണ് — മരത്തിന്റെ പ്രഹരം അവൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഇരുവീരന്മാരുടെയും സഹനശക്തി തുല്യമാണ്; വ്യത്യാസം ഭാഗ്യത്തിലും ധർമത്തിലും മാത്രം. നെറ്റിയിൽനിന്നുള്ള രക്തസ്രാവവും നീലനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നില്ല; രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ അവൻ കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായി പ്രഹരിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ശരമേറ്റ ഹനുമാനെപ്പോലെ. വേരറ്റ മരത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — വേരറ്റ വൃക്ഷം പെട്ടെന്നു വീഴുന്നതുപോലെ രാവണസേനയുടെ മൂലസ്തംഭമായ പ്രഹസ്തൻ വീണു.
നീലൻ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നപ്പോൾ, ഇളക്കാനാവാത്തതായിരുന്ന ആ മഹാസൈന്യം — സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം — ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങി. സേനാപതി കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, തകർന്ന ചിറയിലെത്തിയ വെള്ളം നിൽക്കാത്തതുപോലെ, അവർക്ക് ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ സേനാമുഖ്യൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ഉത്സാഹമറ്റ രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസപതിയായ രാവണന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി ചിന്തയിലാണ്ട് മൂകരായി; തീവ്രമായ ശോകസമുദ്രത്തിൽ വീണ അവർ ബോധംകെട്ടവരെപ്പോലെയായി. പിന്നെ താൻ നന്നായി ചെയ്ത കർമത്താൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട, വിജയിയും മഹാബലനുമായ യൂഥപതി നീലൻ ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാമനെ ചെന്നുകണ്ട് അത്യന്തം ആഹ്ലാദഭരിതനായി. ചിറയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ചിറ വെള്ളത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു, ചിറ തകർന്നാൽ വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; അതുപോലെ സേനാപതിയാണ് സൈന്യത്തെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തുന്നത്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം ചിതറുന്നു. ‘ധ്യാനമൂകത്വം’ (ചിന്തയാലുള്ള മൂകത) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ മനോനില നന്നായി വർണിക്കുന്നു — ചിന്തയാൽ അവർ മൂകരാണ്, സംസാരിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. അറുപതാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ്; അത് മുൻശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; നീലന്റെ മഹത്ത്വത്തോടെ അതു സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ പ്രധാനസേനാപതിയായിരുന്നു; അവന്റെ വധത്തോടെ രാവണസേനയുടെ തൂണുതന്നെ തകർന്നു — അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയാണ് അവന്റെ പുരസ്കാരം — സ്വാമിമാരുടെ പ്രശംസതന്നെയാണ് സേവകന്റെ പരമഫലം. ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യവും അവസാനത്തിൽ രാമനുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയുംകൊണ്ട് സർഗം വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥