॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 58-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം — 58-ാം സർഗ്ഗം

നീലൻ പ്രഹസ്തനെ വധിക്കുന്നു

രാമന്റെ ചോദ്യം, വിഭീഷണൻ പ്രഹസ്തനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, ഘോരയുദ്ധം, സചിവന്മാരുടെ വധം, രണനദി, നീലനും പ്രഹസ്തനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, പ്രഹസ്തന്റെ വധം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ശോകം

रणाय उद्यतं निर्गच्छन्तं प्रहस्तं दृष्ट्वा रामः सस्मितं विभीषणं पृच्छति — ‘कः एषः महाकायः महावेगः?’ विभीषणः वदति — ‘एषः रावणस्य सेनापतिः प्रहस्तः, लङ्कायाः त्रिभागबलेन संवृतः, अस्त्रवित् शूरः च।’ ततः वानरसेना गर्जन्ती प्रहस्तम् अभिधावति; खड्गशक्तिशूलादीनि राक्षसानां, पादपशिलाः च वानराणाम् आयुधानि। उभयपक्षे बहवः हताः — केचित् शूलैः, केचित् परश्वधैः, केचित् वृक्षैः शिलाभिः मुष्टिभिः च। प्रहस्तस्य चत्वारः सचिवाः — नरान्तकः द्विविदेन, समुन्नतः दुर्मुखेन, महानादः जाम्बवता, कुम्भहनुः तारेण — हताः। क्रुद्धः प्रहस्तः शरौघैः वानरान् अर्दयति; रणभूमिः शवपर्वतैः रुधिरनद्या च भीषणा भवति। नीलः प्रहस्तेन सह युध्यते — प्रहस्तस्य बाणवर्षं निमीलिताक्षः सहते, हयान् हन्ति, धनुः भनक्ति; प्रहस्तः मुसलेन नीलस्य ललाटं प्रहरति; अन्ते नीलः महाशिलां प्रहस्तस्य मूर्ध्नि पातयति, सः छिन्नमूलः द्रुमः इव पतति। हताधिपाः राक्षसाः रावणगृहं गत्वा ध्यानमूकाः शोकार्णवे मग्नाः भवन्ति; विजयी नीलः रामलक्ष्मणाभ्यां समेत्य हृष्टः भवति।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१रामस्य प्रश्नः, विभीषणेन प्रहस्तस्य परिचयः

१ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम्।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः॥

२क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः।
आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः॥

३आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः॥

४एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः।
वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः॥

യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ കണ്ട് ശത്രുനാശകനായ രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാവേഗത്തോടെ വരുന്ന ഈ അതികായൻ ആരാണ്? ഇവന്റെ രൂപവും ബലവും പൗരുഷവും എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? മഹാബാഹോ, വീര്യവാനായ ഈ നിശാചരനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇവൻ രാവണന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ എന്ന രാക്ഷസനാണ്. ലങ്കയിലെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊരു ഭാഗത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും വീര്യവാനും അസ്ത്രജ്ഞനും ശൂരനും പരാക്രമത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധനുമാണ് ഇവൻ.’ രാമന്റെ പുഞ്ചിരി അവന്റെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു — മഹാശത്രു വരുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ശാന്തനാണ്. ലങ്കയിലെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും അറിയുന്നതുകൊണ്ടാണ് അവൻ വിഭീഷണനോടു ചോദിക്കുന്നത്; വിഭീഷണന്റെ ഈ ഉപയോഗം യുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. ‘ത്രിഭാഗബലസംവൃതഃ’ എന്നതിന് — ലങ്കയിലെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് പ്രഹസ്തനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു എന്ന് — ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ‘തതഃ പ്രഹസ്തം നിര്യാന്തം ഭീമം ഭീമപരാക്രമമ്’ എന്ന അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തോടെയാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; വിഭീഷണന്റെ പരിചയവാക്യം മുഴുവനും അത് ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഈ സംഭാഷണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ വരുമ്പോൾ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു കാണാം; അവിടെ വിഭീഷണൻ രാക്ഷസവീരന്മാരെ ഓരോരുത്തരെയായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു.

When Rāma, subduer of his enemies, saw Prahasta coming out bent on battle, he turned to Vibhīṣaṇa with a smile — a great enemy was approaching, and he was entirely calm — and asked: "Who is this, so huge of body, coming on at such speed with a great army round him? What are his form, his strength and his manhood like? Tell me about this valiant night-roamer." He asked Vibhīṣaṇa because Vibhīṣaṇa knew every hero in Laṅkā, and this is the use he is put to again and again in the war. Hearing Rāghava's question, Vibhīṣaṇa answered: "That is Rāvaṇa's commander, the rākṣasa called Prahasta. He comes with a third of all the forces the rākṣasa king has in Laṅkā. He is valiant, skilled with missiles, a hero whose prowess is well known." The same exchange will return at greater length when Rāvaṇa himself comes out, and Vibhīṣaṇa names the rākṣasa heroes one by one.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२सेनयोः सम्मुखीभावः, आयुधानि

५ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्॥

६ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्।
अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्॥

७खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः॥

८धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्।
प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम्॥

९जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः॥

१०तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम्॥

പിന്നെ ഭീമനും ഭീമപരാക്രമനും ഗർജിക്കുന്നവനും അതികായനും രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനുമായി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ ബലശാലികളായ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം കണ്ടു. ആ വാനരന്മാരുടെ ഘോഷം ഉയർന്നു; അവർ പ്രഹസ്തനു നേരേ ഗർജിച്ചു. വിജയം കൊതിച്ച് വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ കൈകളിൽ വാളുകൾ, ശക്തികൾ, ഋഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ, ബാണങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, പലതരം മഴുക്കൾ, വിചിത്രമായ വില്ലുകൾ എന്നിവ ഏന്തിയിരുന്നത് ശോഭിച്ചു. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാരും പൂത്ത മരങ്ങളും മലകളും വലിയ നീണ്ട പാറകളും കൈയിലെടുത്തു. അവർ അന്യോന്യം ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ അതിമഹത്തായ സംഗ്രാമം നടന്നു — ചിലർ കല്ലുമഴയും മറ്റു ചിലർ ശരമഴയും പെയ്യിച്ചു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ രണ്ടുതരം പട്ടിക നൽകിയിരിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടേത് നിർമിച്ച ലോഹായുധങ്ങൾ, വാനരന്മാരുടേതാകട്ടെ പ്രകൃതി നൽകിയ മരങ്ങളും പാറകളും. ഇരുകൂട്ടരുടെയും വർഷണം ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — കല്ലുമഴയും ശരമഴയും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പെയ്യുന്നു. ‘പുഷ്പിതാൻ’ (പൂത്ത) എന്ന പദം രസകരമാണ് — യുദ്ധത്തിലും കാടിന്റെ സൗന്ദര്യം കവി മറക്കുന്നില്ല; പൂത്ത മരങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വാനരന്മാർ പ്രഹരിക്കുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിസംജാതരോഷാണാമ്’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘അഭിസംജാതഘോഷാണാമ്’ — ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ക്രോധത്തിനു പകരം ഘോഷമാണു പറയുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പുഷ്പിതാന് വാനരര്ഷഭാഃ’ എന്നും ഇവിടെ ‘പുഷ്പിതാംസ്തു ഗിരീംസ്തഥാ’ എന്നും. പ്രഹസ്തന്റെ പേരോ പ്രഭാവമോ കണക്കാക്കാതെ വാനരന്മാർ അവനു നേരേ ഗർജിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകമ്പനൻ എന്നിവരുടെ വധത്താൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം സമതുലിതമാണ് — ഇരുപക്ഷവും ഒരേ ഉത്സാഹത്തോടെ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അരാജന്ത’ (ശോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയ അവ സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങിയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധാരംഭത്തിലെ സൈന്യവൈഭവം വേഗം നശിക്കുമെങ്കിലും കവി അതിനെ അവഗണിക്കുന്നില്ല.

Then the great army of mighty monkeys saw Prahasta coming out — terrible, of terrible prowess, huge of body, roaring and surrounded by rākṣasas — and a clamour went up among them as they roared back at him. They cared nothing for his name or his power; the deaths of Dhūmrākṣa, Vajradaṃṣṭra and Akampana had raised their spirits. The weapons in the hands of the rākṣasas, as they charged the monkeys eager for victory, flashed in the sun: swords, spears, double-edged blades, tridents, arrows and pestles, maces, iron bars and darts, axes of many kinds, and bows of every sort. The monkeys, eager to fight, took up flowering trees — even in battle the poet does not forget the beauty of the forest — and hills and great long slabs of rock. The rākṣasas' weapons were forged of iron, the monkeys' were given by nature. As the two sides closed a great battle began, one side raining stones and the other arrows, like clouds pouring down rain. Both came on with equal zeal, and the poet does not neglect the splendour of the armies at the start, though it would soon be gone.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३उभयपक्षे वधः, तुमुलः शब्दः

११बहवो राक्षसा युद्धे बहून्वानरपुङ्गवान्।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्॥

१२शूलैः प्रमथिताः केचित्केचित्तु परमायुधैः।
परिघैराहताः केचित्केचिच्छिन्नाः परश्वधैः॥

१३निरुच्छ्वासाः पुनः केचित्पतिता जगतीतले।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः॥

१४केचिद्द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि।
वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः॥

१५वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले॥

१६वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्।
वमञ्छोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः॥

१७आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि॥

१८वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः।
विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्॥

യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാർ അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും അനേകം വാനരന്മാർ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. ചിലർ ശൂലങ്ങളാൽ ചതഞ്ഞു, ചിലർ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളാൽ, ചിലർ പരിഘങ്ങളുടെ അടിയേറ്റു, ചിലർ മഴുക്കളാൽ മുറിഞ്ഞു. ചിലർ ശ്വാസമറ്റ് നിലത്തു വീണു; ചിലർ ബാണങ്ങൾ തൊടുത്ത് എയ്തതിനാൽ ഹൃദയം പിളർന്നവരായി. ചിലർ വാളുകളാൽ രണ്ടായി മുറിഞ്ഞ് പിടഞ്ഞുകൊണ്ടു നിലത്തു വീണു; ശൂരരായ രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ പിളർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസക്കൂട്ടങ്ങളെ നാലുപാടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും മലമുടികൾകൊണ്ടും നിലത്തിട്ടു ചതച്ചു. വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാലും മുഷ്ടികളാലും കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിച്ചു; അവരുടെ പല്ലുകളും കണ്ണുകളും തകർന്നു. ആർത്തനാദം മുഴക്കുന്നവരും സിംഹനാദം ഗർജിക്കുന്നവരുമായ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ തുമുലശബ്ദം ഉയർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വീരമാർഗം പിന്തുടർന്ന്, വായ് പിളർന്ന് ക്രൂരരായി, ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ കർമങ്ങൾ ചെയ്തു. ഇവിടെ ‘ബഹവഃ… ബഹൂൻ… ബഹവഃ… ബഹൂൻ’ (അനേകർ… അനേകരെ… അനേകർ… അനേകരെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സമതുലിതാവസ്ഥയും വ്യാപ്തിയും കാണിക്കുന്നു — ഒരു പക്ഷം മാത്രമല്ല ജയിക്കുന്നത്. മരണത്തിന്റെ പലവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ശൂലം, പരിഘം, മഴു, ബാണം, വാൾ, മരം, പാറ, മുഷ്ടി എന്നിവയാൽ. ഇതിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു. ‘വീരമാർഗമനുവ്രതാഃ’ (വീരമാർഗം പിന്തുടർന്നവർ) — ഓടിപ്പോകാതെയുള്ള മരണമാണ് വീരന്മാരുടെ മാർഗം; ഇരുപക്ഷവും അതുതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ശബ്ദത്തിനും രണ്ടു തരമുണ്ട് — പ്രഹരമേറ്റവരുടെ ആർത്തനാദവും വിജയികളുടെ സിംഹനാദവും. വാനരന്മാരുടെ മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾ ‘വജ്രസ്പർശതലൈഃ’ (വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാൽ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു — അവരുടെ കൈകൾതന്നെയാണ് ആയുധങ്ങൾ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഇഷുസംതാനസംദിതാഃ’ എന്നു പാഠം, ഇവിടെ ‘ഇഷുസംധാനസാധിതാഃ’; അവിടെ ‘ധരണീതലേ’, ഇവിടെ ‘ജഗതീതലേ’. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം തീരുമാനമാകാതെതന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും നഷ്ടം തുല്യമാണെന്ന് കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാരും വീരന്മാരാണ്, വെറും ഭീരുക്കളല്ല. എന്നാൽ വാനരപക്ഷത്ത് രാമന്റെ ധർമമുണ്ട്; അതിനാൽ ഒടുവിൽ അവരുടെ വിജയം നിശ്ചിതമാണ്.

In that fight many rākṣasas killed many monkey champions, and many monkeys killed many rākṣasas; the repetition shows how even and how widespread the slaughter was, with neither side yet winning. The poet lists the ways men died, one after another, to set the horror before our eyes. Some were crushed by tridents and some by other fine weapons; some were struck down with iron bars, some hacked apart with axes. Some fell lifeless on the ground; some, struck by well-aimed arrows, had their hearts split open. Some were cut in two by swords and fell writhing on the earth; heroic rākṣasas ripped monkeys open at the flanks. And the furious monkeys, on every side, pounded hosts of rākṣasas into the ground with trees and mountain peaks. Struck hard by palms that fell like thunderbolts and by fists — the monkeys' hands were their weapons — the rākṣasas vomited blood, their teeth and eyes smashed. The wounded crying out in pain and the victors roaring like lions, the din of monkeys and rākṣasas was tremendous. Enraged monkeys and rākṣasas, mouths agape and cruel, followed the path of heroes, which is to die rather than flee, and fought as if they knew no fear. The poet is fair to both sides and the losses were equal — the rākṣasas were heroes too, not cowards — but on the monkeys' side stood Rāma's dharma, and so their final victory was sure. For now the first stage of the battle was undecided.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४प्रहस्तसचिवानां वधः, प्रहस्तस्य क्रोधः

१९नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः॥

२०तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान्।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम्॥

२१दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम्।
राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत्॥

२२जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि॥

२३अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान्।
वृक्षेण महता सद्यः प्राणान्संत्याजयद्रणे॥

२४अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम्॥

२५आवर्त इव संजज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः॥

२६महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः।
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान्परमाहवे॥

നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ എന്നീ പ്രഹസ്തസചിവന്മാരെല്ലാം വനവാസികളെ കൊന്നൊടുക്കി. അവർ വേഗം പാഞ്ഞുവന്ന് വാനരന്മാരെ കൊല്ലുമ്പോൾ ദ്വിവിദൻ ഒരു മലമുടികൊണ്ട് നരാന്തകനെ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നു. ദുർമുഖൻ എന്ന കപി വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്, ഒരു വലിയ മരം കൈയിലെടുത്ത്, കൈവേഗമുള്ള സമുന്നതൻ എന്ന രാക്ഷസനെ അടിച്ചുവീഴ്ത്തി. തേജസ്വിയായ ജാംബവാൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ പാറ എടുത്ത് മഹാനാദന്റെ മാറിൽ വീഴ്ത്തി. പിന്നെ വീര്യവാനായ കുംഭഹനുവിനെ താരൻ അവിടെ നേരിട്ട് ഒരു വലിയ മരംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ പ്രാണൻ വെടിയിച്ചു. ആ കർമം സഹിക്കാനാവാതെ രഥത്തിലിരുന്ന പ്രഹസ്തൻ വില്ലേന്തി വനവാസികളുടെ ഘോരമായ കൂട്ടക്കൊല നടത്തി. അപ്പോൾ ഇരുസൈന്യങ്ങളിലും ഒരു ചുഴിപോലെ ഉണ്ടായി; ഇളകിമറിയുന്ന അളവറ്റ സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശബ്ദം ഉയർന്നു. യുദ്ധത്തിൽ മദിക്കുന്ന രാക്ഷസനായ പ്രഹസ്തൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി മഹാശരവർഷത്താൽ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു. നാലു സചിവന്മാർ നാലു വാനരവീരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഓരോ രാക്ഷസനും വെവ്വേറെ എതിരാളി; അതിലൂടെ വാനരസേനയിലെ വീരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വിവിദൻ മലമുടികൊണ്ടും, ദുർമുഖൻ മരംകൊണ്ടും, ജാംബവാൻ പാറകൊണ്ടും, താരൻ വൃക്ഷംകൊണ്ടും — ആയുധങ്ങളും വിവിധമാണ്. ഇവിടെ സചിവന്മാരുടെ വധമാണ് പ്രഹസ്തന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണം; തന്റെ സഹായികളുടെ നാശം കണ്ട് അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നു. ‘ആവർത്ത ഇവ’ (ചുഴിപോലെ) എന്ന ഉപമ സൈന്യങ്ങളുടെ ചുറ്റിത്തിരിയലും കൂടിക്കലരലും കാണിക്കുന്നു — വെള്ളത്തിലെ ചുഴി എല്ലാറ്റിനെയും തന്നിലേക്കു വലിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുംഭഹനുവിന്റെ വധം ‘വൃക്ഷേണാഭിഹതോ മൂര്ധ്നി പ്രാണാംസ്തത്യാജ രാക്ഷസഃ’ (മരംകൊണ്ടു തലയ്ക്കടിയേറ്റ് ആ രാക്ഷസൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു) എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘വൃക്ഷേണ മഹതാ സദ്യഃ പ്രാണാന്സംത്യാജയദ്രണേ’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠം. അതുപോലെ ‘മഹതാ ഹി ശരൌഘേണ പ്രഹസ്തോ യുദ്ധകോവിദഃ’ എന്ന് അവിടെ; ഇവിടെ ‘രാക്ഷസോ രണദുര്മദഃ’. രഥത്തിൽനിന്നുള്ള പ്രഹസ്തന്റെ ശരവർഷം രഥിക്കുള്ള മേന്മ കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ കാലാളുകളാണ്, അവൻ ദൂരെനിന്നു പ്രഹരിക്കുന്നു. സചിവന്മാരുടെ വധം ഓരോ ശ്ലോകത്തിലായി ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഓരോ വാനരവീരന്റെയും പരാക്രമം പ്രത്യേകം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ദുർമുഖനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘പുനരുത്ഥായ’ (വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്) എന്ന പദം അവൻ മുമ്പു വീണുപോയിരുന്നുവെന്നും എങ്കിലും വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുവിനെ കൊന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന് ഉദാഹരണം.

Prahasta's four ministers, Narāntaka, Kumbhahanu, Mahānāda and Samunnata, all struck down forest-dwellers. As they swooped down on the monkeys and killed them, each met his own monkey champion, each killed with a different weapon, so that every monkey hero's deed is remembered on its own. Dvivida killed Narāntaka with a mountain peak. The monkey Durmukha, who had fallen, sprang up again with a huge tree and crushed the quick-handed rākṣasa Samunnata — an example of the monkeys' grit. The mighty Jāmbavān, in a towering rage, seized a huge rock and brought it down on Mahānāda's chest. And valiant Kumbhahanu, closing with Tāra, was made to give up his life on the spot by a great tree. Unable to bear the loss of his companions, Prahasta entered the fight himself: standing in his chariot, bow in hand, he made terrible slaughter among the forest-dwellers, with the advantage of a mounted archer striking at monkeys on foot from afar. Something like a whirlpool arose between the two armies, drawing everything into itself, and the roar was like that of the boundless ocean in turmoil. The rākṣasa, wild in battle and in a fury, tormented the monkeys in that great fight with a flood of arrows.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

५रणभूमेः वर्णनं — रुधिरनदी

२७वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी।
बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता॥

२८सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते।
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः॥

२९हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम्।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम्॥

३०यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम्।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम्॥

३१गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम्।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम्॥

३२तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम्॥

३३राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः॥

വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ഘോരശരീരങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു, മലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെയായി. രക്തപ്രവാഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ ഭൂമി മാധവമാസത്തിൽ — വസന്തത്തിൽ — പൂത്ത പലാശങ്ങളാൽ (ചമതകളാൽ) മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു. പിന്നെ കവി യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു നദിയായി വർണിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ട വീരന്മാരുടെ കൂമ്പാരങ്ങളാണ് അതിന്റെ കരകൾ, തകർന്ന ആയുധങ്ങളാണ് വൻമരങ്ങൾ, രക്തപ്രവാഹമാണ് അതിലെ മഹാജലം; അത് യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. കരളും പ്ലീഹയുമാണ് അതിലെ ചെളി, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുടലുകളാണ് പായൽ, മുറിഞ്ഞ ശരീരങ്ങളും തലകളുമാണ് മത്സ്യങ്ങൾ, അവയവങ്ങളും തലമുടിയുമാണ് പുൽപ്പരപ്പ്. കഴുകന്മാർ ഹംസങ്ങളെപ്പോലെയും കങ്കപ്പക്ഷികൾ സാരസങ്ങളെപ്പോലെയും അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നു; മേദസ്സാണ് പത, ആർത്തരുടെ ഞരക്കമാണ് അതിന്റെ ഒഴുക്കിന്റെ ശബ്ദം. ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, യുദ്ധഭൂമിമയമായ ആ നദിയെ — വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്ന നദിയെന്നപോലെ — രാക്ഷസന്മാരും കപിമുഖ്യന്മാരും കടന്നു; ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നേതാക്കൾ താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ കലങ്ങിയ താമരപ്പൊയ്ക കടക്കുന്നതുപോലെ. ഈ രൂപകം രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനകളിൽ ഒന്നാണ് — ഭീഷണമായ ദൃശ്യം സുന്ദരമായ നദിയുടെ ഉപമാനങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ബീഭത്സരസം അദ്ഭുതരസവുമായി കലരുന്നു. വസന്തത്തിൽ പൂത്ത പലാശങ്ങളുടെ ഉപമ ചുവപ്പുനിറത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കാപുരുഷദുസ്താരാം’ (ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാനാവാത്തത്) — ഭീരുക്കൾക്ക് ഇതു കടക്കാൻ കഴിയില്ല; വീരന്മാരാകട്ടെ ആനകൾ താമരപ്പൊയ്കയെന്നപോലെ ലീലയായി കടക്കുന്നു. നദിയുടെ ഓരോ അവയവവും — കരകൾ, മരങ്ങൾ, ജലം, ചെളി, പായൽ, മത്സ്യങ്ങൾ, പുല്ല്, പക്ഷികൾ, പത, ശബ്ദം — യുദ്ധത്തിലെ ഏതെങ്കിലും വസ്തുവാകുന്നു; ഇങ്ങനെ രൂപകം സമ്പൂർണമാണ്. ‘യമസാഗരഗാമിനീ’ (യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നവൾ) — നദി സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ ഈ രക്തനദി മരിച്ചവരുടെ പ്രാണനുകളെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് യമലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗൃധ്രഹംസഗണാകീര്ണാമ്’ എന്നും ഇവിടെ ‘ഗൃധ്രഹംസവരാകീര്ണാമ്’ എന്നും. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒറ്റ വാക്യമാണ് — ‘താം നദീം … തേരുഃ’ (ആ നദിയെ … കടന്നു). ഈ വർണനയിൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ സൗന്ദര്യംകൊണ്ടു പൊതിയുന്നു, മറയ്ക്കുന്നില്ല — വായനക്കാരൻ ഭയവും വിസ്മയവും രണ്ടും ഒരേസമയം അനുഭവിക്കുന്നു. വീരന്മാർക്ക് യുദ്ധം ഒരു നദി കടക്കുന്നതുപോലെ സാധാരണമായ കർമമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

The earth was so heaped with the dreadful bodies of monkeys and rākṣasas that it seemed covered with mountains, and flooded with streams of blood it glowed like a land covered with palāśa trees in flower in the spring month of Mādhava, as red as their blossoms. Then the poet pictures the battlefield as a river, in one of the Rāmāyaṇa's most famous descriptions. Its banks were the heaps of slain heroes; its great trees were the broken weapons; its mighty waters were the streams of blood, and it flowed to the ocean of Yama, carrying the lives of the dead as a river flows to the sea. Livers and spleens were its deep mud, scattered entrails its moss, severed bodies and heads its fish, limbs and hair its grass. Vultures were its swans and herons its cranes; fat was its foam, and the groans of the wounded were the sound of its waters. Every part of a river — banks, trees, water, mud, moss, fish, grass, birds, foam, sound — is some part of the battle, and the metaphor is complete. That river of the battlefield, hard for cowards to cross, looked like a river at the end of the rains crowded with swans and cranes, and the rākṣasas and the monkey chiefs crossed it as the leaders of elephant herds cross a lotus pool dusted with pollen. Cowards cannot cross it; heroes cross it as easily as elephants a lotus pool, as if battle were no more than fording a river. The poet does not hide the horror under the beauty; the reader feels both at once, the dread and the wonder.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

६नीलस्य आगमनं, प्रहस्तस्य शरवर्षं, नीलस्य सहनं प्रतिकारः च

३४ततः सृजन्तं बाणौघान्प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम्।
ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवंगमान्॥

३५उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात्।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः॥

३६रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे॥

३७नीलाय व्यसृजद्बाणान्प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः॥

३८महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः।
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः॥

३९स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान्॥

४०स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन्राक्षसपुंगवः।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवंगानां चमूपतौ॥

४१तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः।
अपारयन्वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम्॥

४२एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान्दुरासदान्।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान्॥

४३रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान्।
प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य महाबलः॥

४४ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः॥

४५विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे॥

പിന്നെ രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വർഷിക്കുകയും വാനരന്മാരെ ചിതറിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രഹസ്തനെ നീലൻ വേഗത്തിൽ കണ്ടു. ആകാശത്തിൽ കാറ്റ് വലിയ മേഘക്കൂട്ടത്തെ ബലമായി പറത്തിക്കളയുന്നതുപോലെ നീലൻ രാക്ഷസസേനയെ ചിതറിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ സൂര്യവർണമുള്ള രഥത്തിൽ നീലന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വില്ലു വലിച്ച് നീലന്റെ നേർക്കു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ആ ബാണങ്ങൾ നീലനിൽ തറച്ച് അവനെ തുളച്ചുകടന്ന്, ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ മഹാവേഗത്തോടെ ഭൂമിയിൽ ചെന്നുതറച്ചു. അഗ്നിപോലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളേറ്റ മഹാകപിയായ നീലൻ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന പരമദുർധർഷനായ പ്രഹസ്തനെ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് അടിച്ചു. അതിന്റെ അടിയേറ്റ് ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വാനരസേനാപതിയുടെമേൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ദുരാത്മാവായ ആ രാക്ഷസന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ തടുക്കാൻ കഴിയാതെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് അവയെ ഏറ്റുവാങ്ങി — പെട്ടെന്നു വന്നെത്തിയ ശരത്കാലമഴയെ ഒരു കാള സഹിക്കുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെതന്നെ പ്രഹസ്തന്റെ ദുസ്സഹമായ ശരവർഷങ്ങളെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് പെട്ടെന്നു സഹിച്ചു. ശരവർഷത്താൽ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലനായ നീലൻ ഒരു വലിയ സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ കുതിരകളെ അടിച്ചുകൊന്നു. പിന്നെ രോഷം നിറഞ്ഞ നീലൻ ആ ദുരാത്മാവിന്റെ വില്ല് വേഗത്തിൽ ഒടിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അവനാൽ വില്ലില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ട സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ ഘോരമായ ഒരു മുസലം കൈയിലെടുത്ത് രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി. ഇവിടെ നീലന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — ആദ്യം അവൻ ശരവർഷം സഹിക്കുന്നു, പിന്നെ കുതിരകളെ കൊന്ന് രഥത്തെ നിശ്ചലമാക്കുന്നു, പിന്നെ വില്ലൊടിച്ച് പ്രഹസ്തനെ നിലത്തിറങ്ങി പൊരുതാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ മേന്മകളും ക്രമത്തിൽ നശിക്കുന്നു. കാളയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ശരത്കാലമഴയിൽ കാള കണ്ണടച്ച് അനങ്ങാതെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ ബാണവർഷത്തിൽ നീലൻ നിൽക്കുന്നു. നീലൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ സഹനശക്തി അദ്ഭുതകരമാണ്. 35–38 ശ്ലോകങ്ങളും (കാറ്റിന്റെ ഉപമ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥത്തിലുള്ള ആക്രമണം, ശരമോക്ഷം) 44-ാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; 41-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘തസ്യ ബാണഗണാനേവ…’ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘നിമീലിതാക്ഷഃ’ (കണ്ണടച്ചവൻ) എന്ന പദം സഹനത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കാൻ രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങുന്നത് പ്രഹസ്തന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും കാലാളുകളായി തുല്യരാണ്. പ്രഹസ്തന്റെ പക്ഷത്തും ഗുണങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — അവൻ വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, അവന്റെ രഥം സൂര്യവർണമാണ്, അവന്റെ ശരങ്ങൾ അഗ്നിപോലെയും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കവി നീലന്റെ വിജയത്തെ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തുന്നത്. നീലന്റെ ആദ്യപ്രഹരം മരംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ ശരീരത്തിൽ, രണ്ടാമത്തേത് സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് കുതിരകളിൽ, മൂന്നാമത്തേത് വില്ലിൽ — ഓരോ പ്രഹരവും ശത്രുവിന്റെ ഓരോ ഉപാധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനഃ പുനഃ നനാദ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു) എന്നത് നീലന്റെ ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — വില്ലൊടിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു. നീലൻ ബാണങ്ങളെ ‘പ്രത്യഗൃഹ്ണാത്’ — സ്വശരീരംകൊണ്ട് ഏറ്റുവാങ്ങി — എന്നത് അവന്റെ സാഹസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ബാണങ്ങളെ തടുക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല, സഹിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു. ധൈര്യപൂർവമായ ഈ കാത്തിരിപ്പുതന്നെയാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ മൂലം; യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തേക്കാൾ ധൈര്യമാണ് ഫലം നൽകുന്നത് എന്നതാണ് ഉപദേശം.

Then Nīla swiftly caught sight of Prahasta standing in his chariot, loosing floods of arrows and destroying the monkeys, and he scattered the rākṣasa army as the wind scatters a great mass of clouds in the sky. Seeing him charging through the battle, Prahasta, commander of the army, drove straight at Nīla in his chariot bright as the sun. Drawing his bow in that great fight, the best of bowmen loosed arrows at Nīla. They reached Nīla, pierced him through, and passed on into the earth at great speed like angry serpents. The poet grants the enemy his greatness — the finest of bowmen, a chariot like the sun, arrows like fire and like snakes — and so makes Nīla's victory the more glorious. Struck by sharp arrows like fire, the great monkey tore up a tree and struck the formidable Prahasta as he came on. Struck, the bull among rākṣasas roared in rage and rained showers of arrows on the commander of the monkey army. Nīla could not ward off the flights of arrows of that evil rākṣasa, so he took them on his body with his eyes shut, as a bull takes a sudden autumn shower, standing still with its eyes closed. Twice the poet says his eyes were closed, to show how hard the enduring was. Nīla, known as the son of Agni, the god of fire, bore Prahasta's unbearable arrows with wonderful endurance. He did not try to stop them; he bore them and waited for his chance, and that patient waiting was the root of his victory — in war, steadiness bears more fruit than strength. Then, roused by the arrows, mighty Nīla struck down Prahasta's horses with a great sāla tree, and in his fury broke the evil one's bow by force and roared again and again, a shout of triumph. His plan was a wise one: first he endured the arrows; then, killing the horses, he pinned the chariot down; then, breaking the bow, he forced Prahasta to fight on foot — each blow took away one of the enemy's advantages. Left without a bow, Prahasta, commander of the army, seized a dreadful pestle and leapt down from his chariot, and now the two stood on foot as equals.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

७द्वन्द्वयुद्धं, प्रहस्तस्य वधः

४६तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ।
स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ॥

४७उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम्।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ॥

४८विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव॥

४९आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः।
प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम्॥

५०ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम्।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः॥

५१तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत्।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम्॥

५२तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम्॥

५३तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत्॥

५४नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा॥

५५स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥

५६विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम्।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा॥

സേനാമുഖ്യന്മാരും വൈരം മുളച്ചവരും വേഗശാലികളുമായ അവർ ഇരുവരും രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരങ്ങളോടെ മദംപൊട്ടിയ രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ നിന്നു. അതിമൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകൾകൊണ്ട് പരസ്പരം മാന്തിക്കീറുന്ന അവർ സിംഹത്തെയും പുലിയെയും പോലെയുള്ളവരും സിംഹത്തിന്റെയും പുലിയുടെയും ചേഷ്ടകളുള്ളവരുമായിരുന്നു. പരാക്രമംകൊണ്ടു വിജയം നേടിയവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ആ വീരന്മാർ വൃത്രനെയും ഇന്ദ്രനെയുംപോലെ യശസ്സ് നേടാൻ കൊതിച്ചു. അപ്പോൾ പരമപ്രയത്നത്തോടെ പ്രഹസ്തൻ മുസലംകൊണ്ട് നീലന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു; അതിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകി. പിന്നെ രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ മഹാകപി ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ മരം എടുത്ത് പ്രഹസ്തന്റെ മാറിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ അവൻ വലിയ മുസലം കൈയിലെടുത്ത് ബലവാനായ വാനരൻ നീലന്റെ നേർക്കു ശക്തിയോടെ പാഞ്ഞു. ഉഗ്രവേഗത്തോടെ ക്രോധാവേശത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് മഹാവേഗമുള്ള മഹാകപി ഒരു മഹാശില കൈയിലെടുത്തു. യുദ്ധത്തിൽ മുസലംകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന പ്രഹസ്തന്റെ തലയിൽ നീലൻ വേഗം ആ ശില വീഴ്ത്തി. കപിമുഖ്യനായ നീലൻ എറിഞ്ഞ ആ ഘോരമായ മഹാശില പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിനെ പല കഷണങ്ങളായി പിളർന്നു. പ്രാണൻ പോയവനും ശോഭ പോയവനും ബലം പോയവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോയവനുമായി അവൻ വേരറ്റ മരംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. തല പിളർന്ന അവന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും, മലയിൽനിന്ന് അരുവിയെന്നപോലെ, ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി. ഇവിടെ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ തീവ്രമാകുന്നു — മദംപൊട്ടിയ ആനകൾ, സിംഹവും പുലിയും, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും; യുദ്ധം മൃഗതലത്തിൽനിന്ന് ദേവതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വൃത്രനെ കൊന്നതിനാൽ വൃത്രേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉപമ നീലന്റെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗതാസുഃ ഗതശ്രീകഃ ഗതസത്ത്വഃ ഗതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന നാലു ‘ഗത’ (പോയ) പദങ്ങളാൽ മരണത്തിന്റെ പൂർണത വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രാണനും ശോഭയും ബലവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എല്ലാം പോയി. മുസലത്തിനു മറുപടി ശിലകൊണ്ട് — അവസാനപ്രഹരം തലയിൽ, അകമ്പനന്റേതുപോലെതന്നെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സാ തേന കപിമുഖ്യേന’ എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘നീലേന കപിമുഖ്യേന’ എന്ന് പേരെടുത്തുപറയുന്നു; അവിടെ ‘ക്ഷതജദിഗ്ധാങ്ഗൌ’, ഇവിടെ ‘ക്ഷതജസിക്താങ്ഗൌ’; അവിടെ ‘പരമായസ്തസ്തസ്യ സുസ്രാവ’, ഇവിടെ ‘പരമായത്തസ്തതഃ സുസ്രാവ’. നീലന്റെ നെറ്റിയിൽനിന്നു രക്തസ്രാവം, പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും രക്തപ്രവാഹം — ഇരുവർക്കും തലയിലാണു പ്രഹരം; എന്നാൽ ഒരാൾ ജീവിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ മരിക്കുന്നു. അരുവിയുടെ ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ പർവതാകാരമായ ശരീരത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധം അവസാനനിമിഷത്തിൽ അതിവേഗം തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രഹസ്തൻ മുസലവുമായി പായുന്നു, നീലൻ ശില എടുക്കുന്നു, ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നു. ‘പരമായത്തഃ’ (പരമപ്രയത്നത്തോടെ) എന്ന പദം പ്രഹസ്തന്റെ പൂർണപ്രയത്നം കാണിക്കുന്നു — സർവശക്തിയോടെ അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു, എന്നാൽ നീലൻ സഹിക്കുന്നു. ‘തമചിന്ത്യപ്രഹാരം’ (ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ) എന്നതിൽ പ്രഹസ്തന്റെയും ധൈര്യം സൂചിതമാണ് — മരത്തിന്റെ പ്രഹരം അവൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഇരുവീരന്മാരുടെയും സഹനശക്തി തുല്യമാണ്; വ്യത്യാസം ഭാഗ്യത്തിലും ധർമത്തിലും മാത്രം. നെറ്റിയിൽനിന്നുള്ള രക്തസ്രാവവും നീലനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നില്ല; രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ അവൻ കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായി പ്രഹരിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ശരമേറ്റ ഹനുമാനെപ്പോലെ. വേരറ്റ മരത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — വേരറ്റ വൃക്ഷം പെട്ടെന്നു വീഴുന്നതുപോലെ രാവണസേനയുടെ മൂലസ്തംഭമായ പ്രഹസ്തൻ വീണു.

Those two leaders of armies, fierce and bitter enemies, stood with their limbs drenched in blood like two elephants in rut. Tearing at each other with their sharp teeth, they looked like a lion and a tiger and fought like a lion and a tiger. Bold heroes who had won victories and never turned back in battle, they strove for glory like Vṛtra and Indra. The images climb from beasts to gods, and the last of them hints at the outcome, for Indra killed Vṛtra. Then Prahasta, putting all his strength into it, struck Nīla on the forehead with the pestle, and blood streamed down. Smeared with blood, the great monkey was only angrier, as Hanumān had been when wounded; he seized a great tree and hurled it at Prahasta's chest. Prahasta, too, was hardy — he paid no heed to the blow, but took up his great pestle and charged the mighty monkey Nīla with all his strength. The two were equal in endurance; what divided them was fortune and dharma. Seeing him rushing on in fury with fearful speed, the great monkey, swift as he was, seized a huge rock and brought it down on the head of Prahasta as he came on, pestle in hand, eager to fight. Hurled by Nīla, chief of the monkeys, that huge, dreadful rock split Prahasta's head into pieces — the last blow fell on the head, as it had with Akampana. Lifeless, his glory gone, his strength gone, his senses gone, he fell suddenly to the ground like a tree cut at the root; so the pillar of Rāvaṇa's army fell. Much blood poured from his shattered head and from his body, like a spring streaming from a mountain, for his body was the size of a mountain. Both warriors had been struck on the head; one lived and one died. At the end the fight was decided in a rush, with a single blow.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

८राक्षसानां शोकः, नीलस्य सत्कारः

५७हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम्।
राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह॥

५८न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा॥

५९हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः॥

६०प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन्॥

६१ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः॥

നീലൻ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നപ്പോൾ, ഇളക്കാനാവാത്തതായിരുന്ന ആ മഹാസൈന്യം — സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം — ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങി. സേനാപതി കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, തകർന്ന ചിറയിലെത്തിയ വെള്ളം നിൽക്കാത്തതുപോലെ, അവർക്ക് ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ സേനാമുഖ്യൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ഉത്സാഹമറ്റ രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസപതിയായ രാവണന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി ചിന്തയിലാണ്ട് മൂകരായി; തീവ്രമായ ശോകസമുദ്രത്തിൽ വീണ അവർ ബോധംകെട്ടവരെപ്പോലെയായി. പിന്നെ താൻ നന്നായി ചെയ്ത കർമത്താൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട, വിജയിയും മഹാബലനുമായ യൂഥപതി നീലൻ ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാമനെ ചെന്നുകണ്ട് അത്യന്തം ആഹ്ലാദഭരിതനായി. ചിറയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ചിറ വെള്ളത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു, ചിറ തകർന്നാൽ വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; അതുപോലെ സേനാപതിയാണ് സൈന്യത്തെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തുന്നത്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം ചിതറുന്നു. ‘ധ്യാനമൂകത്വം’ (ചിന്തയാലുള്ള മൂകത) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ മനോനില നന്നായി വർണിക്കുന്നു — ചിന്തയാൽ അവർ മൂകരാണ്, സംസാരിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. അറുപതാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ്; അത് മുൻശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; നീലന്റെ മഹത്ത്വത്തോടെ അതു സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ പ്രധാനസേനാപതിയായിരുന്നു; അവന്റെ വധത്തോടെ രാവണസേനയുടെ തൂണുതന്നെ തകർന്നു — അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയാണ് അവന്റെ പുരസ്കാരം — സ്വാമിമാരുടെ പ്രശംസതന്നെയാണ് സേവകന്റെ പരമഫലം. ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യവും അവസാനത്തിൽ രാമനുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയുംകൊണ്ട് സർഗം വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

With Prahasta killed by Nīla, the great army of the rākṣasas, once unshakeable, went back to Laṅkā in dejection. With their commander dead they could not hold their ground, like water that reaches a broken dam: as the dam holds back the water, so a commander holds his army together, and when he falls it pours away. Their leader gone, the rākṣasas lost all heart. They went to the palace of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, and fell silent, lost in thought, too troubled even to speak; sunk in a deep ocean of grief, they were like men who had lost their senses. Prahasta had been Rāvaṇa's chief commander, and with his death the mainstay of the rākṣasa army was broken; in the next sarga Rāvaṇa himself goes out to fight. Then Nīla, the mighty victor and troop-leader, praised for his great deed, went to Rāma and Lakṣmaṇa and was filled with joy, for a servant's highest reward is his masters' praise. So the sarga, which began with Rāma's question about Prahasta, ends with Nīla at Rāma's side.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

३० पदानि
रणकृतोद्यम ५८.१ युद्धाय सज्जीभूतम्
सन्धिः
कृत + उद्यम → कृतोद्यम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रणाय कृतः उद्यमः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रणकृतोद्यमम्’)
किंरूपबलपौरुषः ५८.२ कीदृशरूपबलपराक्रमः
सन्धिः
किम् + रूप → किंरूप — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
किं रूपं बलं पौरुषं च यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आचक्ष्व ५८.३ कथय, वद
सन्धिः
आ + चक्ष्व → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + चक्ष्’ धातोः लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
त्रिभागबलसंवृत ५८.४ सेनायाः तृतीयेन अंशेन परिवृतः
सन्धिः
सम् + वृत → संवृत — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
त्रयाणां भागानां समाहारः त्रिभागम्, तेन बलेन संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्विगुः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अस्त्रविच्छूरः ५८.४ अस्त्रज्ञः शूरः च
सन्धिः
अस्त्रविद् + शूरः → अस्त्रविच्छूरः — दकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य छत्वम् (शश्छोऽटि) — बाह्यसन्धिः एव काठिन्यम्
समासः
अस्त्राणि वेत्ति इति अस्त्रवित् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (द्वे पदे)
अभिसंजातघोष ५८.६ उत्पन्नकोलाहलानाम्। समीक्षिते ‘अतिसंजातरोषाणां’
सन्धिः
सम् + जात → संजात — अनुस्वारः
समासः
अभिसंजातः घोषः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘-घोषाणां’)
खड्गशक्त्यृष्टिशूल ५८.७ असयः, शक्तयः, ऋष्टयः (द्विधारखड्गाः), त्रिशूलाः च
सन्धिः
शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
खड्गाः शक्तयः ऋष्टयः शूलाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘-शूलाश्च’)
जयैषिणाम् ५८.८ विजयम् इच्छताम्
सन्धिः
जय + एषिन् → जयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
जयम् इच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘जयैषिणाम्’)
अश्मवृष्टि ५८.१० शिलावर्षम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अश्मनां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अश्मवृष्टिं’)
निरुच्छ्वास ५८.१३ श्वासरहिताः, मृताः
सन्धिः
निर् + उच्छ्वास → निरुच्छ्वास — रेफः स्वरेण युक्तः; उत् + श्वास → उच्छ्वास — श्चुत्वं छत्वं च
समासः
निर्गतः उच्छ्वासः येभ्यः ते — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘निरुच्छ्वासाः’)
इषुसंधानसाधिताः ५८.१३ बाणप्रहारेण हताः। समीक्षिते ‘इषुसंतानसंदिताः’
सन्धिः
सम् + धान → संधान — अनुस्वारः
समासः
इषूणां संधानेन साधिताः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वज्रस्पर्शतल ५८.१६ वज्रवत् कठोरैः करतलैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रस्य इव स्पर्शः येषां तलानां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘-तलैर्हस्तैः’)
विशीर्णदशनेक्षण ५८.१६ भग्नदन्तनेत्राः
सन्धिः
दशन + ईक्षण → दशनेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
विशीर्णानि दशनानि ईक्षणानि च येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘-ईक्षणाः’)
वीरमार्गमनुव्रत ५८.१८ वीराणां पन्थानम् अनुसरन्तः
सन्धिः
वीरमार्गम् + अनुव्रत → मकारः स्वरेण युक्तः (द्वे पदे)
समासः
वीरस्य मार्गः वीरमार्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘-अनुव्रताः’)
अपोथयत् ५८.२१ पिष्टवान्, न्यपातयत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘समुन्नतम् + अपोथयत्’ इति मकारः स्वरेण युक्तः
समासः
समासः नास्ति — ‘पुथ्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
संत्याजयद्रणे ५८.२३ प्राणान् त्याजितवान्। मुद्रणे ‘संत्याजयद् रणे’; कर्ता तारः, कर्म कुम्भहनुः इति सन्दर्भात्
सन्धिः
संत्याजयत् + रणे → जश्त्वेन दकारः (बाह्यसन्धिः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + त्यज्’ धातोः णिजन्तात् लङ् (अडागमः अत्र न दृश्यते)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धनुष्पाणि ५८.२४ धनुर्धारी
सन्धिः
धनुस् + पाणि → धनुष्पाणि — सकारस्य षत्वम् (विसर्गस्य)
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धनुष्पाणिर्’)
अप्रमेय ५८.२५ अपरिमितस्य
सन्धिः
अ + प्रमेय → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘क्षुभितस्य + अप्रमेयस्य’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न प्रमेयः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘अप्रमेयस्य’)
रणदुर्मद ५८.२६ युद्धे मत्तः, दुर्जयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणे दुर्मदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
माधव ५८.२८ वैशाखे मासे; हिन्दीभाष्ये ‘वैशाखमासे’
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — मधु + अण् (तद्धितः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘माधवे मासि’)
यमसागरगामिनी ५८.२९ यमलोकरूपं समुद्रं प्रति प्रवहन्तीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमः सागरः इव, तं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘-गामिनीम्’)
विनिकीर्णान्त्रशैवल ५८.३० विकीर्णानि आन्त्राणि एव शैवालं यस्याम्
सन्धिः
विनिकीर्ण + अन्त्र → विनिकीर्णान्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विनिकीर्णानि अन्त्राणि शैवलानि यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘-शैवलाम्’)
कापुरुषदुस्तार ५८.३२ भीरुभिः दुःखेन तरणीयाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कापुरुषैः दुस्तारा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘-दुस्तारां’)
गोवृष ५८.४१ वृषभः, पुङ्गवः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गवां वृषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गोवृषो’)
निमीलिताक्ष ५८.४२ पिहितनेत्रः
सन्धिः
निमीलित + अक्ष → निमीलिताक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
निमीलिते अक्षिणी येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवपुप्लुवे ५८.४५ अधः उत्पपात
सन्धिः
अव + पुप्लुवे → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘स्यन्दनात् + अवपुप्लुवे’ → ‘स्यन्दनादवपुप्लुवे’ इति जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘अव + प्लु’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
क्षतजसिक्ताङ्ग ५८.४६ रक्तेन आर्द्रशरीरौ
सन्धिः
सिक्त + अङ्ग → सिक्ताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्षतजेन सिक्तानि अङ्गानि ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘-अङ्गौ’)
समरेष्वनिवर्तिनौ ५८.४८ युद्धेषु अपलायिनौ
सन्धिः
समरेषु + अनिवर्तिनौ → समरेष्वनिवर्तिनौ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
न निवर्तेते इति अनिवर्तिनौ — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
समरेषु — सप्तमी, बहुवचनम्; अनिवर्तिनौ — प्रथमा, द्विवचनम्
मुसलयोधिन् ५८.५३ मुसलेन युध्यमानस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुसलेन युध्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मुसलयोधिनः’)
ध्यानमूकत्व ५८.५९ चिन्तया निःशब्दताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ध्यानेन मूकः ध्यानमूकः, तस्य भावः — तृतीयातत्पुरुषात् त्वप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘-मूकत्वमागताः’)