സർഗ്ഗം
പ്രഹസ്തന്റെ യുദ്ധപ്രയാണം
രാവണന്റെ നഗരനിരീക്ഷണം, പ്രഹസ്തനോടുള്ള വാക്കുകൾ, പ്രഹസ്തന്റെ മറുപടിയും പ്രതിജ്ഞയും, സേനാസന്നാഹം, രഥവർണന, ദുർനിമിത്തങ്ങൾ, വാനരസേനയുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ
അകമ്പനന്റെ വധം കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ ക്രുദ്ധനായി; എങ്കിലും അവന്റെ മുഖത്ത് അൽപം ദൈന്യവും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ മന്ത്രിമാരെ ഉറ്റുനോക്കി. ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആലോചിച്ച്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്നായി വിചാരം ചെയ്തശേഷം, രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പൂർവാഹ്ണത്തിൽ എല്ലാ ഗുൽമങ്ങളും — സൈന്യം നിലയുറപ്പിച്ച സ്ഥാനങ്ങൾ — പരിശോധിക്കാനായി ലങ്കാനഗരം ചുറ്റിനടന്നു. രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും അനേകം ഗുൽമങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും പതാകകളും ധ്വജങ്ങളുംകൊണ്ടു മാലയണിഞ്ഞതുമായ ആ നഗരം രാജാവ് കണ്ടു. ശത്രുക്കളാൽ ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരം കണ്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ തക്കസമയത്ത് യുദ്ധകോവിദനായ പ്രഹസ്തനോടു തനിക്കു ഹിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാവണന്റെ മനോനില രണ്ടുവിധമാണ് — ക്രോധവും ദൈന്യവും; സേനാപതിമാർ ഒന്നൊന്നായി വധിക്കപ്പെടുന്നതോടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അയയുന്നു, എങ്കിലും അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല. അവൻ സ്വയം നഗരം ചുറ്റി രക്ഷാസംവിധാനങ്ങൾ നോക്കിക്കാണുന്നു — ഇത് ഒരു രാജാവിന് ഉചിതമായ കർമമാണ്. ‘രുദ്ധാം നഗരീം’ (ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരം) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് സ്ഥിതിയുടെ ഗൗരവം വ്യക്തമാണ് — ലങ്ക നാലു ദിക്കിലും ശത്രുക്കളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ നടുവിലുള്ള ‘തതസ്തു രാവണഃ പൂര്വദിവസേ രാക്ഷസാധിപഃ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പൂർവദിവസേ’ എന്നതിനെ ‘ദിവസത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്ത്’ (പകലിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ) എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാവണൻ മന്ത്രിമാരെ ഉറ്റുനോക്കുന്നതും അർഥപൂർണമാണ് — അവരുടെ മുഖങ്ങളിൽ അവൻ ആശ്വാസമോ ഉപായമോ തേടുകയാണ്. പ്രഹസ്തൻ അവന്റെ മാതുലനും പ്രധാനസേനാപതിയുമാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവസാനത്തെ വിശ്വാസം അവനിൽത്തന്നെ.
‘യുദ്ധവിശാരദാ, പെട്ടെന്നു പീഡിതമായതും ശത്രുക്കൾ തൊട്ടടുത്തു താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നതുമായ ഈ നഗരത്തിന് യുദ്ധമല്ലാതെ മറ്റൊരു മോചനമാർഗം ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഇത്തരമൊരു ഭാരം ഞാനോ, കുംഭകർണനോ, എന്റെ സേനാപതിയായ നീയോ, ഇന്ദ്രജിത്തോ, നികുംഭനോ മാത്രമേ വഹിക്കാൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ നീ വേഗം സൈന്യത്തെ കൂട്ടി ഒരുക്കി, വനവാസികളായ വാനരന്മാരെല്ലാം ഉള്ളിടത്തേക്കു വിജയത്തിനായി പുറപ്പെടുക. നീ പുറപ്പെടുന്നതോടെത്തന്നെ, ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ നാദം കേട്ട്, ഇളകിയ വാനരവാഹിനി ഉടൻ ഓടിപ്പോകും. വാനരന്മാർ ചപലരും അച്ചടക്കമില്ലാത്തവരും ചഞ്ചലചിത്തരുമാണ്; ആനകൾ സിംഹനാദം സഹിക്കാത്തതുപോലെ അവർ നിന്റെ നാദം സഹിക്കുകയില്ല. പ്രഹസ്താ, ആ സൈന്യം ഓടിപ്പോയാൽ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമൻ ആശ്രയമറ്റവനും നിസ്സഹായനുമായി നിന്റെ വശത്താകും. യുദ്ധത്തിൽ മരണം സംശയാസ്പദമാണ് — ഉണ്ടാകാം, ഉണ്ടാകാതിരിക്കാം — അത്തരം ആപത്താണ് ശ്രേയസ്കരം; യുദ്ധം കൂടാതെയുള്ള നിശ്ചിതമരണമാകട്ടെ ശ്രേയസ്കരമല്ല. പ്രതികൂലമായാലും അനുകൂലമായാലും ഞങ്ങൾക്കു ഹിതമെന്നു നീ കരുതുന്നതെന്തോ അതു പറയുക.’ ഇവിടെ രാവണൻ തന്നെയും യോദ്ധാക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എണ്ണുന്നുണ്ട്, എങ്കിലും ആദ്യം പ്രഹസ്തനെ അയയ്ക്കുന്നു. വാനരന്മാരോടുള്ള അവന്റെ അവജ്ഞ വീണ്ടും കാണാം — ‘ചപലാഃ അവിനീതാഃ’ (ചപലർ, അച്ചടക്കമില്ലാത്തവർ) എന്ന്; മുൻസർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ പരാക്രമം കണ്ടിട്ടും അവൻ അവരെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. ‘ആപത്സംശയിതാ ശ്രേയഃ’ എന്ന വാക്യം നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സൂത്രംപോലെയാണ് — മരണം നിശ്ചിതമായിടത്ത് സംശയമുള്ള വിപത്തുപോലും ഭേദം. ഒടുവിൽ രാവണൻ ‘പ്രതിലോമാനുലോമം വാ’ (പ്രതികൂലമോ അനുകൂലമോ) എന്നു പറഞ്ഞ് പ്രഹസ്തന്റെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു — അപ്രിയമായതും പറയാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു; ഇതു രാജാവിന്റെ വിവേകത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിര്യാണാദേവ തേ നൂനം ചപലാ ഹരിവാഹിനീ’ എന്നാണു പാഠം; ഇവിടെ ‘തൂർണം ച ചലിതാ’ (വേഗം ഇളകിയ) എന്നാണ്. രാവണന്റെ പദ്ധതി ലളിതമാണ് — സൈന്യം ചിതറിയാൽ രണ്ടു നായകന്മാരും ആശ്രയമില്ലാത്തവരാകും.
രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ, അസുരേന്ദ്രനായ ബലിയോട് ശുക്രാചാര്യനായ ഉശനസ്സ് എന്നപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, മുമ്പുതന്നെ സമർഥരായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഞങ്ങൾ ഈ വിഷയം ആലോചിച്ചതാണ്; പരസ്പരം പരിശോധിച്ച് ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ തർക്കവും ഉണ്ടായി. സീതയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നതിൽത്തന്നെയാണ് ശ്രേയസ്സ് എന്നു ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു; കൊടുത്തില്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം എന്നും ഞങ്ങൾ അതുപോലെതന്നെ കണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ദാനങ്ങളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും പലവിധ സാന്ത്വനങ്ങളാലും അങ്ങ് കാലാകാലങ്ങളിൽ എപ്പോഴും പൂജിച്ചിട്ടുള്ള ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹിതം എന്താണു ചെയ്യാത്തത്? എന്റെ ജീവനും പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും ധനവും എനിക്കു കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടവയല്ല. നോക്കൂ, അങ്ങേക്കുവേണ്ടി യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ ജീവനെ ഹോമിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു.’ സ്വാമിയായ രാവണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വേഗം എന്റെ അടുത്തു കൊണ്ടുവരുവിൻ. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളുടെ വേഗത്താൽ രണാങ്കണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന വനവാസികളുടെ മാംസംകൊണ്ട് മാംസഭോജികളായ പക്ഷികൾ തൃപ്തരാകട്ടെ.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലന്മാരായ സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാർ ഒരുങ്ങിനിന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്ക് നിഷ്ഠയുടെ ആദർശമാണ് — രാവണന്റെ നയം അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല, സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതുതന്നെ ശ്രേയസ്കരമെന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു; എങ്കിലും സ്വാമിയുടെ ഉപകാരം ഓർത്ത് പ്രാണൻ അർപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മാർഗത്തിൽനിന്ന് ഈ മാർഗം വ്യത്യസ്തമാണ് — ധർമം നിശ്ചയിച്ച് വിഭീഷണൻ സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു; പ്രഹസ്തനാകട്ടെ അഭിപ്രായഭേദമുണ്ടായിട്ടും സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ജുഹൂഷന്തം’ (ഹോമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധത്തെ യജ്ഞത്തോടും ജീവനെ ഹവിസ്സിനോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ആ യജ്ഞത്തിൽ താൻതന്നെ ആഹുതിയാകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഉശനസ്സിനോടുള്ള ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ ബുദ്ധിശക്തിയെയും നീതിജ്ഞതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘ഇത്യുക്താസ്തേ പ്രഹസ്തേന’ എന്നതിനു പകരമായി അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ ആജ്ഞയും അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു — ‘യുദ്ധം ചെയ്യും’ എന്നു മാത്രമല്ല, പക്ഷികളുടെ തൃപ്തിയും അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ അഭിപ്രായഭേദം, കൃതജ്ഞത, വീരദർപ്പം എന്നീ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒരേ വക്താവിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.
സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാർ ആ രാക്ഷസമന്ദിരത്തിൽ സൈന്യത്തെ യുദ്ധസജ്ജമാക്കി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ആ ലങ്ക പലതരം ഭയങ്കരായുധങ്ങൾ ധരിച്ച, ആനകളെപ്പോലുള്ള രാക്ഷസവീരന്മാരെക്കൊണ്ടു നിറഞ്ഞു. ചിലർ അഗ്നിയെ ആഹുതികളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ചിലർ ബ്രാഹ്മണരെ നമസ്കരിച്ചു; നെയ്യിന്റെ ഗന്ധം വഹിച്ചുകൊണ്ട് സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റു വീശി. മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രണം ചെയ്ത പലരൂപത്തിലുള്ള മാലകൾ അവർ ധരിച്ചു; യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി സന്തുഷ്ടരായ രാക്ഷസന്മാർ അപ്പോൾ യുദ്ധവേഷം അണിഞ്ഞു. വില്ലേന്തിയവരും കവചധാരികളുമായ രാക്ഷസന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിച്ചെത്തി, രാജാവായ രാവണനെ നോക്കിയശേഷം, പ്രഹസ്തനെ ചുറ്റിനിന്നു. പിന്നെ രാജാവിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ഭൈരവമായ ഭേരി മുഴക്കി, ഒരുങ്ങിനിന്ന പ്രഹസ്തൻ സജ്ജമാക്കിയ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥം മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും സാരഥിയാൽ നന്നായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടതും മഹാമേഘത്തിന്റേതുപോലുള്ള ഗർജനമുള്ളതും സാക്ഷാൽ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും സർപ്പധ്വജത്താൽ ദുർധർഷവും നല്ല രക്ഷാവരണമുള്ളതും നല്ല ഉപകരണങ്ങളുള്ളതും സ്വർണവലകൊണ്ടു ചുറ്റിയതും തന്റെ ശോഭയാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞ ഏറ്റുവാങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാക്ഷസന്മാരുടെയും ധാർമികാചാരങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിഹോത്രം, ബ്രാഹ്മണരെ നമസ്കരിക്കൽ, മന്ത്രപൂതമായ മാലകൾ; യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് മംഗളകർമങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ചെയ്യപ്പെടുന്നു. രഥവർണന വിസ്തൃതമാണ് — അതിന്റെ വേഗം, ശബ്ദം, തേജസ്സ്, ധ്വജം, രക്ഷാവരണം, ഉപകരണങ്ങൾ, സ്വർണവല എന്നിവ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. ‘പ്രഹസന്തമിവ ശ്രിയാ’ (ശോഭയാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നത് മനോഹരമായ കൽപനയാണ് — രഥം തന്റെ ശോഭകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവയെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന് ഒരു വികൽപമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ വൈഭവമെല്ലാം വരാനിരിക്കുന്ന അശുഭനിമിത്തങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലമാണ്. കവി ആദ്യം മംഗളവും വൈഭവവും വർണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നാലെ വരുന്ന പതനം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു — എത്ര ഉയർന്നതാണോ അത്രയും ഭീഷണമാണ് അതിന്റെ വീഴ്ച. രാവണനെ നോക്കിയശേഷം പ്രഹസ്തനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നത് രാജഭക്തിയുടെ സൂചനയാണ് — രാജാവിന്റെ അനുമതി കണ്ടശേഷം മാത്രമാണ് സൈനികർ സേനാപതിയെ അനുഗമിക്കുന്നത്. ഭേരി മുഴക്കൽ യുദ്ധപ്രയാണത്തിന്റെ ഔപചാരികമായ ആരംഭമാണ്. ‘സുരഭിർമാരുതോ വവൗ’ (സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റു വീശി) എന്ന ശുഭലക്ഷണവും ഇവിടെ പറയുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ അത് രാക്ഷസന്മാർ സ്വയം ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ ഫലമാണ്, ദൈവാനുഗ്രഹമല്ല.
മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ ലങ്കയിൽനിന്നു വേഗം പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ മഴമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലുള്ള ദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കവും വാദ്യങ്ങളുടെ നാദവും ഭൂമിയെ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു. സേനാപതി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ശംഖുകളുടെ ശബ്ദവും കേട്ടു; ഘോരസ്വരങ്ങൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഭീമരൂപികളും മഹാകായരുമായ രാക്ഷസന്മാർ പ്രഹസ്തന്റെ മുന്നോടികളായി മുന്നിൽ നടന്നു. നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ എന്നീ നാലു പ്രഹസ്തസചിവന്മാർ അവനെ ചുറ്റി പുറപ്പെട്ടു. അതിഘോരമായി വ്യൂഹം ചമച്ച, ആനക്കൂട്ടംപോലുള്ള മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി. സമുദ്രംപോലുള്ള ആ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ക്രുദ്ധനായ പ്രഹസ്തൻ കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ ഘോഷത്താലും ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശബ്ദത്താലും ലങ്കയിലെ എല്ലാ ജീവികളും വികൃതസ്വരങ്ങളിൽ കരഞ്ഞു. മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന പക്ഷികൾ മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തിൽ കടന്ന് രഥത്തിനു ചുറ്റും അപസവ്യമായി — ഇടത്തോട്ടു — വട്ടമിട്ടു. അഗ്നിജ്വാലകൾ വമിക്കുന്ന ഘോരരായ കുറുനരികൾ ഓരിയിട്ടു; ആകാശത്തുനിന്ന് ഉൽക്ക വീണു; കാറ്റ് പരുഷമായി വീശി. ഇവിടെ ശുഭവും അശുഭവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — വാദ്യങ്ങളുടെ മംഗളശബ്ദം, പിന്നെ ജീവികളുടെ വികൃതസ്വരങ്ങൾ, പക്ഷികളുടെ അപസവ്യഭ്രമണം, കുറുനരികളുടെ ജ്വാലാവമനം. സവ്യവും അപസവ്യവും, പ്രദക്ഷിണവും അപ്രദക്ഷിണവും നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിൽ വളരെ പ്രധാനമാണ്; അപസവ്യമായ വട്ടം മരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാലാന്തകയമോപമഃ’ (കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെതന്നെ മരണം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു. മൂന്നാമത്തെയും മുപ്പതാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്; ‘വാദിത്രാണാം ച നിനദഃ’ എന്ന അർധവും ‘പ്രഹസ്തസചിവാ ഹ്യേതേ’ എന്ന അർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ‘നരാന്തകഃ കുമ്ഭഹനുഃ’ എന്ന അർധമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ (6.046.015a) മാത്രമാണുള്ളത്. കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെയുള്ള പുറപ്പാട് യുദ്ധതന്ത്രവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ വാനരസേനാപതിയായ നീലനാണു കാവൽ; അതിനാൽ അടുത്ത ഏറ്റുമുട്ടൽ അവനുമായിട്ടാണ്. സൈന്യവർണനയിൽ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളുണ്ട് — ആനക്കൂട്ടം, സമുദ്രം, കാലൻ; അവയിലൂടെ ക്രമത്തിൽ അതിന്റെ സാന്ദ്രതയും വിസ്താരവും ഘോരതയും പറയപ്പെടുന്നു. ലങ്കയിലെ എല്ലാ ജീവികളുടെയും വികൃതസ്വരങ്ങൾ നഗരവാസികളുടെ ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം അവരും യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടുന്നു.
പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ഗ്രഹങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചില്ല. കഴുതയുടെ കരച്ചിൽപോലുള്ള പരുഷഗർജനമുള്ള മേഘങ്ങൾ ആ രാക്ഷസന്റെ രഥത്തിനുമേൽ രക്തം വർഷിച്ചു; അവന്റെ മുന്നോടികളെയും നനച്ചു. അവന്റെ കൊടിമരത്തിന്റെ തുഞ്ചത്ത് തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ഒരു കഴുകൻ വന്നിരുന്നു; ഇരുവശത്തേക്കും നോക്കി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അത് അവന്റെ സമസ്തശോഭയും അപഹരിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കടക്കുമ്പോൾ കുതിരകളെ നയിക്കുന്ന അവന്റെ സാരഥിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് ചാട്ട പലതവണ താഴെ വീണു. പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനുണ്ടായിരുന്ന ഉജ്ജ്വലവും അതിദുർലഭവുമായ ശോഭ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം നശിച്ചു; നിരപ്പായ നിലത്തുപോലും കുതിരകൾ കാലിടറി. ഗുണങ്ങളാലും പൗരുഷത്താലും പ്രസിദ്ധനായ, പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന ആ പ്രഹസ്തനെ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയ വാനരസേന യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു. പിന്നെ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുക്കുകയും ഭാരമുള്ള പാറകൾ കൈയിലെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വാനരന്മാരുടെ അതിതുമുലമായ ഘോഷം ഉയർന്നു. ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെയും അലറുന്ന വാനരന്മാരുടെയും — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ആഹ്ലാദഭരിതരായി. വേഗമുള്ളവരും സമർഥരും പരസ്പരം കൊല്ലാൻ കൊതിക്കുന്നവരും അന്യോന്യം വെല്ലുവിളിക്കുന്നവരുമായ അവരുടെ വലിയ നാദം കേട്ടു. അപ്പോൾ ദുർമതിയായ പ്രഹസ്തൻ വിജയത്തിനായി കപിരാജന്റെ വാഹിനിയുടെ നേർക്കു നീങ്ങി; മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ ശലഭം അഗ്നിയിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ, വേഗം വർധിച്ച ആ സേനയിലേക്ക് അവൻ കടന്നു. കൊടിമരത്തിൽ കഴുകൻ വന്നിരിക്കുന്നതും അതു തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ചിരിക്കുന്നതും യമന്റെ ദിക്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രക്തവർഷം, സാരഥിയുടെ കൈയിൽനിന്നു ചാട്ട വീഴൽ, നിരപ്പായ നിലത്ത് കുതിരകൾ കാലിടറൽ — ഇവയെല്ലാം പരാജയത്തിന്റെ നിമിത്തങ്ങളാണ്. സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലെ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരവുമാണ് — മരണം അറിഞ്ഞിട്ടും ശലഭം ദീപത്തിൽ കടക്കുന്നു, അതുപോലെ പ്രഹസ്തനും; ‘ദുർമതിഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ മോഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കൊടുക്കുന്നതാണു ശ്രേയസ്കരമെന്ന് മുമ്പു പറഞ്ഞത് അവൻതന്നെയാണെങ്കിലും. മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘നദന്നുഭയതഃ പാര്ശ്വം…’ എന്നതും നാൽപതാമത്തെയും നാൽപത്തിരണ്ടാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ആരംഭങ്ങളും വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; നാൽപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ‘പ്രമുദിതേ’ (ആഹ്ലാദഭരിതം) എന്ന വർണന യുദ്ധോത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — വീരന്മാർ യുദ്ധത്തെ ഉത്സവംപോലെ കരുതുന്നു. വാനരന്മാരും നിർഭയരായി പ്രഹസ്തന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നു; അവന്റെ വരവിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ഈ സർഗത്തിന്റെ രചന ആകർഷകമാണ് — ആരംഭത്തിൽ രാവണന്റെ ദൈന്യം, മധ്യത്തിൽ പ്രഹസ്തന്റെ നിഷ്ഠയും വൈഭവവും, ഒടുവിൽ നിമിത്തങ്ങളാൽ സൂചിതമായ വിനാശം. ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ പ്രഹസ്തവധത്തിന്റെ ഭൂമിക കവി പൂർണമായി ഒരുക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ തിരിച്ചുവരികയില്ലെന്ന് വായനക്കാരൻ ഇവിടെത്തന്നെ അറിയുന്നു. എങ്കിലും അവന്റെ നിഷ്ഠ എന്നും സ്മരണീയമാണ്; കാരണം സ്വാമിക്കുവേണ്ടി അവൻ പ്രാണൻ അർപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥