സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ അകമ്പനനെ വധിക്കുന്നു
അകമ്പനന്റെ ക്രോധം, വാനരന്മാരുടെ പലായനം, ഹനുമാന്റെ ആഗമനം, ശൈലശൃംഗം പിളരൽ, അശ്വകർണവൃക്ഷംകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം, അകമ്പനന്റെ വധം, ഹനുമാനുള്ള സത്കാരം
കുമുദൻ, നളൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ചെയ്ത ആ മഹത്തായ കർമം — രാക്ഷസസേനയുടെ സംഹാരം — കണ്ട് അകമ്പനൻ യുദ്ധത്തിൽ തീവ്രമായ ക്രോധം പൂണ്ടു. ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രൂപത്തോടെ, തന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലു കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, ശത്രുക്കളുടെ പ്രവൃത്തി കണ്ട് അവൻ സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു — ‘സാരഥേ, ഈ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലുന്നിടത്തേക്കുതന്നെ വേഗം രഥം കൊണ്ടുപോകൂ. ബലവാന്മാരും ഭയങ്കരകോപമുള്ളവരുമായ ഈ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്ന ഇവരെ ഞാൻ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും ഇവരാൽ മഥിക്കപ്പെട്ടതായി കാണുന്നു.’ പിന്നെ രഥികശ്രേഷ്ഠനായ അകമ്പനൻ കുതിച്ചുപായുന്ന കുതിരകളോടുകൂടിയ രഥത്തിൽ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ശരജാലങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ ആക്രമിച്ചു. ഇവിടെ അകമ്പനന്റെ ക്രോധം വെറും അഹങ്കാരമല്ല, സ്വസേനയുടെ വിനാശം കണ്ടുണ്ടായ ദുഃഖവുമാണ് — ‘ഏതൈഃ പ്രമഥിതം സർവം രക്ഷസാം ദൃശ്യതേ ബലം’ (രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും ഇവരാൽ മഥിക്കപ്പെട്ടതായി കാണുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ അവന്റെ വ്യഥ കാണാം. സാരഥിയോടുള്ള വാക്ക് യുദ്ധതന്ത്രത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — സാധാരണ സൈനികരെ വിട്ട്, രാക്ഷസസേനയെ നശിപ്പിച്ച വീരന്മാരെത്തന്നെ അവൻ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ‘സമരശ്ലാഘിനഃ’ (യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ വാനരന്മാരെയും വീരന്മാരായി അംഗീകരിക്കുന്നു, അവരുടെ യുദ്ധപ്രീതിയെ മാനിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതു വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഏതേഽത്ര ബഹവഃ’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘ഏതേ ച ബലിനഃ’; അവിടെ ‘ഭീമകായാഃ’, ഇവിടെ ‘ഭീമകോപാഃ’ — ഇവയാണ് ഭേദങ്ങൾ. രഥത്തിന്റെ വേഗം ‘പ്രചലിതാശ്വേന’ (കുതിച്ചുപായുന്ന കുതിരകളോടുകൂടിയ) എന്ന പദത്താൽ പറയപ്പെടുന്നു — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രജവിതാശ്വേന’. ദൂരെനിന്നുള്ള ശരവർഷം രഥികനു നേട്ടമാണ്, കാരണം വാനരന്മാർക്ക് അടുത്തുവരാൻ കഴിയുന്നില്ല.
അകമ്പനന്റെ ശരങ്ങളാൽ തകർന്ന വാനരന്മാർക്ക് യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല, പിന്നെ പൊരുതുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ — അവരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. അകമ്പനന്റെ ശരങ്ങൾക്കു വിധേയരായി മരണത്തിന്റെ പിടിയിലകപ്പെട്ട തന്റെ ബന്ധുക്കളെ കണ്ട് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ അവിടെ എത്തി. ആ മഹാവാനരനെ കണ്ട് വീരരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ഹർഷത്തോടെ അവനെ വലയംചെയ്തു. ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാനെ കണ്ട്, ബലവാനെ ആശ്രയിച്ച ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്വയവും ബലവാന്മാരായി. പർവതംപോലെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെമേൽ, മഹേന്ദ്രൻ മഴച്ചാലുകൾ വർഷിക്കുന്നതുപോലെ, അകമ്പനൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ശരീരത്തിൽ വന്നുവീണ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ മഹാബലനായ കപി അകമ്പനനെ വധിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ രാക്ഷസന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി ഒരു മനശ്ശാസ്ത്രസത്യം കാണിക്കുന്നു — ദൃഢനായ ഒരു വീരന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ടുമാത്രം തകർന്ന സൈനികർ വീണ്ടും ധൈര്യം നേടുന്നു. ‘ബലവന്തമുപാശ്രിതാഃ’ (ബലവാനെ ആശ്രയിച്ചവർ) എന്ന വാക്ക് എല്ലാ നേതാക്കൾക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ്. ‘പ്രഹസ്യ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ നിർഭയത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരവൃഷ്ടിയിലും അവൻ ചിരിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാതീൻ’ (ബന്ധുക്കളെ) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ കരുണയും കാണാം — സ്വന്തം ബന്ധുക്കൾ മരണമുഖത്തു വീണതു കണ്ടിട്ടാണ് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്, കീർത്തിമോഹംകൊണ്ടല്ല. അവന്റെ ആഗമനത്തോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ മാറി — ഓടിപ്പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന വാനരന്മാർ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. അകമ്പനന്റെ ശരവൃഷ്ടി ഇന്ദ്രന്റെ മഴച്ചാലുകളോടും ഹനുമാൻ പർവതത്തോടും ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — പർവതം മഴച്ചാലുകളെ സഹിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ ബാണങ്ങളെ സഹിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ ഹനുമാന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്ലവഗയൂഥപാഃ’, ‘ഹരിയൂഥപാഃ’ എന്നീ പാഠങ്ങളാണ്; ഇവിടെ രണ്ടുവട്ടവും ‘പ്ലവഗർഷഭാഃ’ എന്നാണ്; അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ‘മേദിനീം കമ്പയന്നിവ’ (ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വേഗവും ഗൗരവവും പറയപ്പെടുന്നു — ‘അകമ്പനൻ’ (കുലുങ്ങാത്തവൻ) ആയവന്റെ മുന്നിൽ ഭൂമിതന്നെ കുലുങ്ങുന്നു.
ഗർജിച്ചുകൊണ്ടും തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടുമിരുന്ന ഹനുമാന്റെ രൂപം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടേതുപോലെ ദുർധർഷമായി. താൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാണെന്നറിഞ്ഞ് ക്രോധം പൂണ്ട ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വേഗത്തിൽ ഒരു പാറക്കെട്ട് പിഴുതെടുത്തു. അതിമഹത്തായ ആ ശൈലം ഒറ്റക്കൈയിൽ പിടിച്ച് വീര്യവാനായ മാരുതി മഹാനാദം മുഴക്കി അതിനെ ചുഴറ്റി. പിന്നെ, പണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രവുമായി നമുചിയുടെനേരേ പാഞ്ഞതുപോലെ, അവൻ രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. എന്നാൽ അകമ്പനൻ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആ ഗിരിശൃംഗം കണ്ട് ദൂരെനിന്നുതന്നെ അർധചന്ദ്രാകൃതിയുള്ള മഹാബാണങ്ങളാൽ അതിനെ പിളർത്തു. രാക്ഷസന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ പിളർക്കപ്പെട്ട് ചിതറി വീണ ആ പർവതാഗ്രം കണ്ട് ഹനുമാൻ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നു. രോഷവും ദർപ്പവും പൂണ്ട ആ വാനരൻ അശ്വകർണം എന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഒരു മഹാപർവതംപോലെ ഉയർന്നുനിന്ന അതിനെ വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുത്തു. വലിയ തായ്ത്തടിയുള്ള ആ അശ്വകർണവൃക്ഷം കൈയിലെടുത്ത് മഹാദ്യുതിയായ അവൻ പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ അതിനെ ചുഴറ്റി. ഇവിടെ ‘പരയാ പ്രീത്യാ’ (പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ) എന്ന പദം രസകരമാണ് — ക്രോധത്തിലും ഹനുമാന്റെ യുദ്ധോത്സാഹവും ആനന്ദവും നശിക്കുന്നില്ല. നമുചിവധത്തിന്റെ ഉപമ ഹനുമാനെ ഇന്ദ്രനോടും അകമ്പനനെ ദൈത്യനോടും തുല്യമാക്കുന്നു; വരാനിരിക്കുന്ന വധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അശ്വകർണം ഒരുതരം സാലവൃക്ഷമാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘അപ്രഹരണം’ (ആയുധമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ആയുധങ്ങൾ ധരിക്കുന്നില്ല; അടുത്തു കിട്ടുന്നതെന്തോ അതാണ് അവന്റെ ആയുധം. ആദ്യപ്രഹരം വിഫലമായി; എന്നാൽ അതോടെ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിച്ചു. പർവതത്തിൽനിന്നു വൃക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഒരു യുദ്ധതന്ത്രവുമാണ് — ദൂരെനിന്ന് എറിയുന്ന ശൈലം ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ കൈയിൽ പിടിച്ച വൃക്ഷം അടുത്തുനിന്നുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാം. ഹനുമാന്റെ രൂപം ‘ദീപ്തസ്യേവ വിഭാവസോഃ’ (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടേതുപോലെ) എന്ന് അഗ്നിയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ അഗ്നിപുത്രനായ നീലന്റെ സഖാവും വായുപുത്രനുമാണ്; വായുവിനോടു ചേരുമ്പോൾ അഗ്നി കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. അകമ്പനന്റെ ധനുർവിദ്യാകൗശലവും ഇവിടെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു വലിയ ശൈലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കാൻ സാധാരണ യോദ്ധാവിനു കഴിയില്ല. അതിനാൽ യുദ്ധം തുല്യരായ രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിലാണെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിനു കൂടുതൽ ഗൗരവം ലഭിക്കുന്നു. ശൈലം പിളർന്നതു കണ്ട് ഹനുമാൻ നിരുത്സാഹനാകുന്നില്ല, മറിച്ച് ക്രോധത്താൽ മതിമറക്കുന്നു — തടസ്സം വീരന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകൊണ്ട്, പരമക്രുദ്ധനായ ഹനുമാൻ കാലുകൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ബലമായി മരങ്ങളെ ഒടിച്ചു. ധീമാനായ ഹനുമാൻ ആനകളെ ആനക്കാരോടുകൂടിയും രഥങ്ങളെ രഥികരോടുകൂടിയും കാലാളുകളായ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനും മരം കൈയിലേന്തിയവനും പ്രാണഹാരിയുമായ ഹനുമാനെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ചിതറിയോടി. രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ക്രുദ്ധനായ അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീരനായ അകമ്പനൻ ക്ഷോഭിക്കുകയും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ദേഹം പിളർക്കുന്ന മൂർച്ചയേറിയ പതിനാലു ബാണങ്ങളാൽ അവൻ മഹാവീര്യനായ ഹനുമാനെ തുളച്ചു. ഇങ്ങനെ നാരാചങ്ങളാലും തീക്ഷ്ണമായ ശക്തികളാലും നിറഞ്ഞ വീരനായ ഹനുമാൻ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന ഒരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. രക്തത്താൽ ചുവന്ന മഹാവീര്യനും മഹാകായനും മഹാബലനുമായ അവൻ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകവൃക്ഷംപോലെയും പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെയും ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മറ്റൊരു വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് അനുപമമായ വേഗത്തോടെ അവൻ രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനന്റെ ശിരസ്സിൽ വേഗം പ്രഹരിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ ആ വാനരേന്ദ്രന്റെ വൃക്ഷപ്രഹരമേറ്റ് ആ രാക്ഷസൻ വീണു, മരിച്ചു. ‘പപാത ച മമാര ച’ (വീണു, മരിച്ചു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ വധത്തിന്റെ ആകസ്മികത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശരമേറ്റ ഹനുമാനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപമകൾ സുന്ദരമാണ് — ശരങ്ങൾ മരങ്ങൾപോലെ, രക്തം അശോകപുഷ്പങ്ങൾപോലെ. ‘വിരരാജ മഹാവീര്യഃ’ എന്ന ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ദേവന്മാർക്കുപോലും കുലുക്കാൻ കഴിയാതിരുന്ന അകമ്പനൻ ഒറ്റ വൃക്ഷപ്രഹരത്താൽ വീണു — അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം വ്യർഥമായി. പതിനാലു ബാണങ്ങൾക്കും ഹനുമാനെ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല; ശരമേറ്റുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ഹനുമാന്റെ പരാക്രമവർണനയിൽ സേനയുടെ നാല് അംഗങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, കാലാളുകൾ, അവയിൽ കയറിയവർ; അതിൽനിന്ന് അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു സമ്പൂർണ ചതുരംഗസേനയെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നറിയാം. ‘അന്തകമിവ’ (അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു പറഞ്ഞതാണ് — അവർക്ക് അവൻ സാക്ഷാൽ മൃത്യുവാണ്. അകമ്പനന്റെ ‘ചുക്ഷോഭ’ (ക്ഷോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആദ്യമായി അവനും ക്ഷോഭിച്ചു എന്നാണ് — അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം ഇവിടെത്തന്നെ തകരുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ചുക്രോധ’ (ക്രുദ്ധനായി) എന്നാണു പാഠം; എന്നാൽ ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘ചുക്ഷോഭ’ എന്നാണ്. വധത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ കവി സംക്ഷിപ്തനാണ് — ഒരു ശ്ലോകം പ്രഹരത്തിന്, ഒന്ന് പതനത്തിന്; ദീർഘമായ വർണനയില്ല, കാരണം വീരന്റെ കർമം വേഗം പൂർത്തിയായി. ശരമേറ്റിട്ടും ഹനുമാൻ ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു — ഈ സവിശേഷത പിന്നീട് രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിലും കാണാം.
രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനൻ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും ഭൂകമ്പത്തിൽ മരങ്ങളെന്നപോലെ വിറകൊണ്ടു. പരാജിതരായ അവരെല്ലാം ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വാനരന്മാരാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട്, ഭയത്തോടെ ലങ്കയിലേക്കു പോയി. തലമുടി അഴിഞ്ഞവരും പരിഭ്രാന്തരും മാനം തകർന്നവരും പരാജിതരുമായ അവർ ഭയത്താൽ വിയർപ്പൊഴുകുന്ന അവയവങ്ങളോടെ ഓടി. ഭയത്താൽ അന്യോന്യം ചവിട്ടിമെതിച്ചുകൊണ്ട് അവർ നഗരത്തിൽ കടന്നു; മോഹിതരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ രാക്ഷസന്മാർ ലങ്കയിൽ കടന്നശേഷം മഹാബലരായ എല്ലാ വാനരന്മാരും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ഹനുമാനെ പൂജിച്ചു. സത്ത്വസമ്പന്നനായ ഹനുമാനും ഉത്സാഹം വർധിച്ചവനായി, യഥായോഗ്യം ഹൃദ്യമായി ആ വാനരന്മാരെയെല്ലാം തിരിച്ചു ബഹുമാനിച്ചു. വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാർ കഴിയുന്നത്ര ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു; അവിടെ ജീവനോടെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ അവർ വലിച്ചിഴച്ചു. പണ്ട് വിഷ്ണു ഭീകരനും ശത്രുനാശകനും അതിബലനുമായ ഒരു മഹാസുരനെ സേനാമുഖത്തിൽ നിഹനിച്ച് വീരശോഭ നേടിയതുപോലെ, മഹാകപിയായ മാരുതി രാക്ഷസന്മാരെ നേരിട്ട് നിഹനിച്ച് വീരശോഭ നേടി. അപ്പോൾ ദേവഗണങ്ങളും സാക്ഷാൽ രാമനും അതിബലനായ ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവൻ മുതലായ വാനരന്മാരും മഹാബലനായ വിഭീഷണനും ആ കപിയെ പൂജിച്ചു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (വംശസ്ഥത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അവ സർഗസമാപ്തിയെ ഗൗരവത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പരാജിതരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വർണന കരുണമാണ് — തലമുടി അഴിഞ്ഞവർ, വിയർപ്പിൽ കുതിർന്നവർ, വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്നവർ. ഹനുമാന്റെ വിനയവും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ് — അവൻ സ്വയം പൂജ സ്വീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, മറ്റു വാനരന്മാരെയും യഥായോഗ്യം സത്കരിക്കുന്നു. ‘സപ്രാണാനേവ രാക്ഷസാൻ ചകൃഷുഃ’ (ജീവനോടെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ വലിച്ചിഴച്ചു) — ജീവനുള്ള രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാർ വലിച്ചിഴച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൂരത ഇവിടെയും കാണാം. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പൂജയാണ് ഹനുമാനുള്ള ഏറ്റവും ഉത്തമമായ പാരിതോഷികം. സർഗാന്ത്യത്തിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപമ ഹനുമാന്റെ കർമത്തെ ദൈവികകാര്യത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം ഭൂകമ്പത്തിൽ മരങ്ങൾ വിറയ്ക്കുന്നതിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അകമ്പനന്റെ പതനംതന്നെയാണ് ഭൂകമ്പം; അതിനാൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും മരങ്ങളെപ്പോലെ വിറച്ചു. ഈ ഉപമ പേരിലെ വിരോധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘അകമ്പനൻ’ (കുലുങ്ങാത്തവൻ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായവന്റെ പതനത്താൽ എല്ലാം കുലുങ്ങി. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷം ‘യഥാപ്രാണം’ എന്ന പദത്താൽ പറയപ്പെടുന്നു — പ്രാണശക്തി അനുവദിക്കുന്നിടത്തോളം ഉച്ചത്തിൽ അവർ ഗർജിച്ചു. ഹനുമാന്റെ സത്കാരം മൂന്നു തലങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം സഹയോദ്ധാക്കളായ വാനരന്മാരാൽ, പിന്നെ ദേവന്മാരാൽ, പിന്നെ സ്വാമിയായ രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും സുഗ്രീവനാലും വിഭീഷണനാലും. ഇങ്ങനെ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ മഹത്ത്വം എല്ലാ ലോകങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്നു; സർഗം അവന്റെ കീർത്തിയോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥