॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 59-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാവണന്റെ ആദ്യയുദ്ധവും പരാജയവും

പ്രഹസ്തവധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ രാവണന്റെ പുറപ്പാട്, വിഭീഷണൻ രാക്ഷസവീരന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, സുഗ്രീവന്റെ മോഹാലസ്യം, ഹനുമാന്റെയും രാവണന്റെയും കൈത്തലപ്രഹരങ്ങൾ, നീലന്റെ ലാഘവവും പതനവും, ശക്തിയേറ്റ് ലക്ഷ്മണന്റെ പതനം, ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരം, ഹനുമാന്റെ മുതുകിലിരിക്കുന്ന രാമന്റെ വിജയം, രാവണന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം

വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നീലൻ ആ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസസേനാപാലകനായ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നപ്പോൾ, ഭയങ്കരായുധങ്ങളുള്ളതും സമുദ്രവേഗത്തിനു തുല്യവുമായ രാക്ഷസരാജന്റെ സൈന്യം ഓടിപ്പോയി, പലായനം ചെയ്തു. അവർ ചെന്ന് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ‘സേനാപതി പ്രഹസ്തനെ അഗ്നിപുത്രനായ നീലൻ കൊന്നു’ എന്ന് അറിയിച്ചു. അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി. യുദ്ധത്തിൽ പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടെന്നു കേട്ട്, ക്രോധത്താൽ പീഡിതനും ശോകത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മനസ്സുള്ളവനുമായ അവൻ, ഇന്ദ്രൻ ദേവയൂഥമുഖ്യന്മാരോടെന്നപോലെ, രാക്ഷസയൂഥമുഖ്യന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കരുത്; ഇന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലും തകർക്കാൻ കഴിവുള്ള എന്റെ സേനാപാലകനെ അനുയായികളോടും ആനകളോടുംകൂടി കൊന്നുകളഞ്ഞ ആ ശത്രുക്കൾ നിസ്സാരരല്ല. അതിനാൽ ശത്രുക്കളുടെ വിനാശത്തിനും വിജയത്തിനുമായി, ഒട്ടും ശങ്കിക്കാതെ, ഞാൻതന്നെ ആ അദ്ഭുതമായ യുദ്ധമുന്നണിയിലേക്കു പോകും. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ കാടിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ന് ആ വാനരസൈന്യത്തെയും ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെയും ഞാൻ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ദഹിപ്പിക്കും; ഇന്ന് കപികളുടെ രക്തംകൊണ്ട് ഞാൻ ഭൂമിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യമായി ഒരു മാറ്റം കാണാം — ഇതുവരെ അവൻ വാനരന്മാരെ അവജ്ഞയോടെയാണു കണ്ടിരുന്നത്; ഇപ്പോൾ ‘നാവജ്ഞാ രിപവേ കാര്യാ’ (ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കരുത്) എന്ന് അവൻ സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലും തകർക്കാൻ പ്രഹസ്തനു കഴിവുണ്ടായിരുന്നു; അത്തരമൊരുവന്റെ വധം ശത്രുക്കളുടെ സാമർഥ്യത്തിനു തെളിവാണ്. ആരംഭത്തിലെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനാർധമായ ‘അദ്യ സംതര്പയിഷ്യാമി പൃഥിവീം കപിശോണിതൈഃ’ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രാവണന്റെ ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) എന്ന പദം രണ്ടുവിധം അർഥം നൽകുന്നു — സംശയമില്ലാതെ എന്നും, എന്നാൽ വിവേകമില്ലാതെ എന്നും; പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല. ‘രണശീർഷം’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നണി, പ്രധാനവീരന്മാർ പൊരുതുന്നിടം; രാജാവ് സ്വയം അവിടേക്കു പോകും എന്നതാണ് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവരാജശത്രുവായ രാവണൻ അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെ നിരയെ പൂട്ടിയതും സ്വന്തം ശരീരകാന്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ജ്വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി. ശംഖുകളുടെയും ഭേരികളുടെയും പണവങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാലും, കൈകൊട്ടലുകളാലും ആർപ്പുവിളികളാലും സിംഹനാദങ്ങളാലും, പുണ്യസ്തോത്രങ്ങളാലും നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് രാക്ഷസരാജമുഖ്യൻ അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. മലകളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലുള്ള രൂപമുള്ളവരും മാംസഭോജികളും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുള്ളവരുമായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ, ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവേശനായ രുദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പെട്ടെന്നു നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, മഹാസമുദ്രത്തെയും മേഘത്തെയുംപോലെ ഇരമ്പുന്നതും മരങ്ങളും പാറകളും കൈകളിലേന്തി ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നതുമായ ആ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പുറപ്പാട് പ്രഹസ്തന്റെ പുറപ്പാടിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, ഇവിടെ പുണ്യസ്തോത്രങ്ങളും മംഗളവാദ്യങ്ങളും. രുദ്രന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ മഹത്ത്വവും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശിവനെപ്പോലെ ഘോരരാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണൻ. രാവണൻ ശിവഭക്തനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ഈ ഉപമ അർഥവത്താണ്. വാനരസേനയും ഉഗ്രമാണ്, മരങ്ങളും പാറകളുമായി ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും തുല്യബലത്തോടെ മുഖാമുഖം വരുന്നു. നാലു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘ആസ്ഫോടിത’ എന്നാൽ ഭുജങ്ങളിൽ തട്ടി ശബ്ദമുണ്ടാക്കൽ, ‘ക്ഷ്വേഡിത’ എന്നാൽ സിംഹനാദംപോലുള്ള ആർപ്പ് — യോദ്ധാക്കളുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ.

സർപ്പരാജനെപ്പോലുള്ള കൈകളുള്ളവനും വിപുലശോഭയുള്ളവനുമായ രാമൻ, സൈന്യം പിന്തുടർന്നുവരവേ, അതിപ്രചണ്ഡമായ ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ നോക്കി, ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘പലതരം പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കുടകളും നിറഞ്ഞതും, പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശൂലങ്ങളും മറ്റ് ആയുധങ്ങളും ശസ്ത്രങ്ങളും ഏന്തിയതും, ഭയമില്ലാത്ത യോദ്ധാക്കൾ സേവിക്കുന്നതും, മഹേന്ദ്രപർവതംപോലുള്ള ആനകളാൽ നിറഞ്ഞതും, ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണ്?’ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ വീര്യമുള്ള വിഭീഷണൻ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സൈന്യത്തിലെ പ്രമുഖന്മാരെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ആനയുടെ കഴുത്തിൽ കയറിയിരിക്കുന്നവനും പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ചെമ്പുനിറമുള്ള മുഖമുള്ളവനും ആനയുടെ തല കുലുക്കിക്കൊണ്ടു വരുന്നവനുമായ അവനെ അകമ്പനൻ എന്നറിയുക. സിംഹധ്വജമുള്ളവനും രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള വില്ല് ചുഴറ്റുന്നവനും ഉഗ്രമായി പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന കൊമ്പുകളുള്ള ആനയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ അവൻ വരങ്ങളാൽ പ്രമുഖനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആണ്. വിന്ധ്യൻ, അസ്തപർവതം, മഹേന്ദ്രം എന്നീ മലകളെപ്പോലുള്ളവനും വില്ലാളിയും രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും അതിരഥനും അതിവീരനും അതുല്യമായ വില്ല് വലിച്ചുമുഴക്കുന്നവനുമായ അവൻ അതിവിശാലമായ ശരീരമുള്ള അതികായനാണ്. പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ചെമ്പുനിറമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും മണികളുടെ നാദമുള്ള ക്രൂരനായ ആനയുടെമേൽ കയറി ഗർജിക്കുന്നവനുമായ അവനാണ് മഹോദരൻ എന്ന വീരൻ. സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ കോപ്പുകളണിഞ്ഞ, സന്ധ്യാമേഘംപോലുള്ള മലയ്ക്കു തുല്യനായ കുതിരയുടെമേൽ കയറി, കിരണങ്ങൾ ചുറ്റിയ പ്രാസം ഉയർത്തിക്കൊണ്ടു വരുന്നവൻ ഇടിമിന്നലിനു തുല്യവേഗമുള്ള പിശാചൻ ആണ്. മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്നതും വജ്രവേഗമുള്ളതും മൂർച്ചയേറിയതുമായ ശൂലമേന്തി, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന വൃഷഭരാജന്റെമേൽ കയറി വരുന്നവൻ യശസ്വിയായ ത്രിശിരസ്സ് ആണ്. മേഘംപോലുള്ള രൂപമുള്ളവനും വിശാലവും വിസ്തൃതവും സുന്ദരവുമായ മാറിടമുള്ളവനും ഏകാഗ്രനും സർപ്പരാജധ്വജമുള്ളവനുമായി വില്ലു മുഴക്കിക്കൊണ്ടു പോകുന്നവൻ കുംഭൻ ആണ്. സ്വർണവും വജ്രവും പതിച്ചതും ജ്വലിക്കുന്നതും പുകയോടുകൂടിയതുമായ പരിഘമേന്തി രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ കൊടിക്കൂറപോലെ വരുന്നവൻ അദ്ഭുതവും ഘോരവുമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന നികുംഭൻ ആണ്. വില്ലും വാളും ശരക്കൂട്ടങ്ങളും നിറച്ചതും പതാകയുള്ളതും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ രഥത്തിൽ ഉയർന്നുനിന്നു ശോഭിക്കുന്നവൻ മലമുടികൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന നരാന്തകൻ ആണ്. പുലി, ഒട്ടകം, ആനത്തലവൻ, മാൻ, കുതിര എന്നിവയുടെ മുഖങ്ങളുള്ള, തുറിച്ച കണ്ണുകളുള്ള, പലതരം ഘോരരൂപങ്ങളുള്ള ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു ശോഭിക്കുന്നവൻ ദേവന്മാരുടെപോലും ദർപ്പം കെടുത്തുന്നവനാണ്; ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്തതും നേർത്ത കമ്പികളുള്ളതുമായ ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ വെൺകൊറ്റക്കുട എവിടെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അവിടെ ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രുദ്രനെപ്പോലെ ഈ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ ശോഭിക്കുന്നു. കിരീടമണിഞ്ഞവനും ഇളകുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനും പർവതരാജനെയും വിന്ധ്യനെയുംപോലെ ഭീമമായ ശരീരമുള്ളവനും മഹേന്ദ്രന്റെയും വൈവസ്വതന്റെയും (യമന്റെയും) ദർപ്പം കെടുത്തിയവനുമായ രാക്ഷസാധിപൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഈ പരിചയം രാവണസൈന്യത്തിലെ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരെയും ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ഇവരെല്ലാം വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തരായി കൊല്ലപ്പെടും. ഓരോരുത്തരുടെയും വാഹനവും ധ്വജവും ആയുധവും രൂപവും വെവ്വേറെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആന, രഥം, ക്രൂരനായ ആന, കുതിര, കാള എന്നിങ്ങനെ. വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് രാമന് ഒരു ചാരന്റെ വിവരംപോലെയാണ്; ശത്രുസേനയുടെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും അവന് അറിയാം. പതിനഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവ വർണനയുടെ വൈഭവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ അകമ്പനൻ മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ടവനിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനാണെന്നും ഈ ത്രിശിരസ്സ് ജനസ്ഥാനത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ത്രിശിരസ്സിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനാണെന്നും ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ കുറിപ്പുണ്ട്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ പാദക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലേതിനു വിപരീതമാണ് — അവിടെ ‘സൈന്യം നഗേന്ദ്രോപമനാഗജുഷ്ടം’ ആദ്യം, ഇവിടെ അവസാനം. രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലും ഒരു സവിശേഷതയുണ്ട് — ‘അക്ഷോഭ്യം’ (ഇളക്കാനാവാത്തത്), ‘അഭീരുജുഷ്ടം’ (നിർഭയർ സേവിക്കുന്നത്) എന്നിങ്ങനെ അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭയെ പ്രശംസിക്കുന്നു; ശത്രുബലത്തെ അവൻ യഥാർഥമായി വിലയിരുത്തുന്നു, അവഗണിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ വീരനെയും ‘യോഽസൗ… സഃ’ (ആ ആരാണോ… അവൻ) എന്ന ഒരേ വാക്യരീതിയിൽ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ആരോ വിരൽചൂണ്ടി പറയുന്നതുപോലെ; ഈ ശൈലി നാടകീയമാണ്; വായനക്കാരനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അവരെ കാണുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. ഒടുവിലുള്ള രാവണവർണന മറ്റെല്ലാറ്റിനേക്കാളും ദീർഘമാണ് — ആദ്യം അവന്റെ കുട, പിന്നെ ഭൂതഗണങ്ങൾ, പിന്നെ കിരീടവും കുണ്ഡലങ്ങളും ശരീരവും, പിന്നെ അവന്റെ പരാക്രമം (മഹേന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും ദർപ്പം കെടുത്തിയവൻ) — ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ പരിചയം പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നു. ‘രുദ്ര ഇവാവഭാതി’ (രുദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു), ‘സൂര്യ ഇവാവഭാതി’ (സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുതവണയുള്ള ഉപമ രാവണന്റെ തേജസ്സും ഭീഷണതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള ‘വരപ്രധാനഃ’ (വരങ്ങളാൽ പ്രമുഖൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന് ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു ലഭിച്ച വരങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതികായന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ ശരീരത്തെ വർണിക്കുന്നു. ഈ വീരന്മാരെല്ലാം രാവണന്റെ പുത്രന്മാരോ സഹോദരന്മാരോ ആണ് — കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബലവും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ പരിചയത്തിന്റെ പ്രയോജനം രണ്ടുവിധമാണ് — രാമനു ശത്രുസേനയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, വായനക്കാരനു വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധങ്ങളുടെ മുന്നറിയിപ്പ്. വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണൻ, അതികായൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത് തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധത്തിനു വരും.

അപ്പോൾ ശത്രുനാശകനായ രാമൻ വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഹോ, ജ്വലിക്കുന്ന മഹാതേജസ്സുള്ള രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ സൂര്യനെപ്പോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനായി കിരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു; തേജസ്സിനാൽ മൂടപ്പെട്ട അവന്റെ രൂപം എനിക്കു വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഈ ശരീരം ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ദേവദാനവവീരന്മാരുടെപോലും ശരീരം ഉണ്ടാവുകയില്ല. ആ മഹാത്മാവിന്റെ യോദ്ധാക്കളെല്ലാം പർവതസമാനരാണ്, എല്ലാവരും മലകൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നവരാണ്, എല്ലാവരും ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളേന്തിയവരാണ്. ഭീകരദർശനരും ജ്വലിക്കുന്നവരും തീക്ഷ്ണരുമായ ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസരാജൻ ശരീരമെടുത്ത ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അന്തകനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ ഈ പാപാത്മാവ് ഇന്ന് എന്റെ കാഴ്ചയുടെ പരിധിയിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; സീതാപഹരണംമൂലം ഉണ്ടായ എന്റെ ക്രോധം ഇന്നു ഞാൻ അഴിച്ചുവിടും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ രാമൻ വില്ലെടുത്ത്, ഉത്തമമായ ഒരു ശരം വലിച്ചെടുത്ത്, ലക്ഷ്മണനാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ടു നിന്നു. അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ മഹാബലന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ഗോപുരദ്വാരങ്ങളിലും വഴികളിലും രാജവീഥികളിലും വീടുകളിലും ഗോപുരങ്ങളിലും സ്വസ്ഥരായി, ശങ്കയില്ലാതെ നിലയുറപ്പിക്കുവിൻ. നിങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ്, ഈ പഴുതു മനസ്സിലാക്കി, വനവാസികൾ ഒന്നിച്ചുകൂടി പെട്ടെന്ന്, മറ്റാർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത എന്റെ നഗരം ശൂന്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ തകർത്തു കീഴടക്കിയേക്കാം.’ പിന്നെ സചിവന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ച്, ആ രാക്ഷസന്മാർ നിയോഗമനുസരിച്ചു പോയശേഷം, ഒരു മഹാമത്സ്യം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന സമുദ്രപ്രവാഹത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരസമുദ്രത്തെ പിളർന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ ശത്രുവിന്റെ തേജസ്സിനോടുള്ള പ്രശംസയും കാണാം — രാവണന്റെ രൂപം ദേവദാനവന്മാരുടേതിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായി അവൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ഉടൻതന്നെ അവൻ ‘പാപാത്മാ’ എന്ന് ഓർക്കുന്നു, സീതാപഹരണത്തിന്റെ ക്രോധവും; സൗന്ദര്യവും തേജസ്സും പാപത്തെ കഴുകിക്കളയുന്നില്ല. രാവണന്റെ സംവിധാനം ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു, എന്നാൽ നഗരരക്ഷയെ അവഗണിക്കുന്നില്ല; ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ വാനരന്മാർ കടന്നേക്കുമോ എന്നാണ് അവന്റെ ഭയം. ഈ ദീർഘദൃഷ്ടി അവന്റെ രാജനീതിജ്ഞത കാണിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യായമദ്യ…’, ‘ഇഹാഗതം മാം…’ എന്നീ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. മഹാമത്സ്യത്തിന്റെ ഉപമ — തിമിംഗിലം സമുദ്രത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ — രാവണന്റെ ഒറ്റയാൾ പരാക്രമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘മഹാമത്സ്യം (തിമിംഗിലം)’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാമനും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാണ് — ‘ധനുരാദായ… സമുദ്ധൃത്യ ശരോത്തമം’ (വില്ലെടുത്ത്… ഉത്തമശരം വലിച്ചെടുത്ത്) — എന്നാൽ ആദ്യം രാവണൻ വാനരസേനയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനാൽ രാമൻ ഉടൻ പൊരുതുന്നില്ല. ‘ദേഹവദ്ഭിരിവാന്തകഃ’ (ശരീരമെടുത്ത ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന രാമന്റെ ഉപമ രാവണനെ മൃത്യുവിനോടുതന്നെ തുല്യനാക്കുന്നു — അവന്റെ പരിവാരവും മൃത്യുവിന്റെ ദൂതന്മാരെപ്പോലെ. ‘സുനിർവൃതാഃ നിർവിശങ്കാഃ’ (സ്വസ്ഥരായി, ശങ്കയില്ലാതെ) എന്ന രാവണന്റെ ആജ്ഞ സൈനികരുടെ ഭയം അകറ്റാനാണ് — അവർ നഗരത്തിൽ സുരക്ഷിതരായി നിൽക്കട്ടെ, യുദ്ധഭാരം രാജാവിന്റേതുമാത്രം. രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണൻ ‘പാപാത്മാവ്’ ആണ് — അവന്റെ തേജസ്സെല്ലാം സീതാപഹരണമെന്ന പാപത്താൽ മലിനമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ക്രോധം വ്യക്തിപരമല്ല, ധർമരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഹർഷവും സൂചിതമാണ് — ഏറെക്കാലമായി തേടിയിരുന്ന ശത്രു ഇപ്പോൾ മുഖാമുഖം വന്നിരിക്കുന്നു.

യുദ്ധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ബാണങ്ങളും വില്ലുമായി പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ ഒരു വലിയ മലമുടി പിഴുതെടുത്ത് രാക്ഷസാധിപന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ചരിവുകളുള്ള ആ മലമുടി എടുത്ത് അവൻ നിശാചരന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു; പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ കണ്ട് രാവണൻ സ്വർണത്തൂവലുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ മുറിച്ചു. ഉയർന്ന ഉത്തമശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളുമുള്ള ആ മലമുടി പിളർന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണപ്പോൾ രാക്ഷസലോകനാഥൻ മഹാസർപ്പംപോലുള്ളതും അന്തകനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ഒരു ശരം തൊടുത്തു. കാറ്റിനു തുല്യവേഗമുള്ളതും തീപ്പൊരികൾ ചിതറുന്നതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യവേഗമുള്ളതുമായ ആ ബാണം എടുത്ത് ക്രുദ്ധനായ അവൻ സുഗ്രീവനെ കൊല്ലാനായി എയ്തു. രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ടതും ഇന്ദ്രവജ്രത്തിനു തുല്യമായ രൂപവും പ്രകാശവുമുള്ളതുമായ ആ സായകം, ഗുഹൻ (സ്കന്ദൻ) എറിഞ്ഞ ഉഗ്രമായ ശക്തി ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെ പിളർന്നതുപോലെ, വേഗത്തിൽ സുഗ്രീവനിൽ ചെന്നു തറച്ച് അവനെ പിളർന്നു. സായകമേറ്റു പീഡിതനായി ബോധം മറിഞ്ഞ വീരനായ സുഗ്രീവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു; ബോധമറ്റ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച യാതുധാനന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, ഋഷഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, നളൻ എന്നിവർ ശരീരം വലുതാക്കി, പാറകൾ പിഴുതെടുത്ത് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. രാക്ഷസാധിപൻ മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ള നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങളാൽ അവരുടെ പ്രഹരങ്ങൾ വ്യർഥമാക്കി; സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തൂവലുകളുള്ള ബാണവലകളാൽ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാരെയും പിളർന്നു. ദേവശത്രുവിന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ഭീമകായരായ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു; പിന്നെ അവൻ ഉഗ്രമായ ആ വാനരസൈന്യത്തെ ബാണവലകളാൽ മൂടി. കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരും വീണുപോയവരും ഭയമെന്ന ശല്യം തറച്ചവരും ഉറക്കെ കരയുന്നവരും രാവണന്റെ സായകങ്ങളാൽ പീഡിതരുമായ ആ വീരവാനരന്മാർ ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. സ്കന്ദന്റെ ക്രൗഞ്ചഭേദനത്തിന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ ബാണത്തിന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു — കാർത്തികേയന്റെ ശക്തി പർവതത്തെപ്പോലും പിളർക്കുന്നതുപോലെ. സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരുടെ രാജാവാണ്; അവന്റെ പതനത്താൽ വാനരസേനയുടെ മനോബലം തകർന്നു. പിന്നെ യൂഥപതികൾ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ കൈവേഗം അവരുടെ എല്ലാ പ്രഹരങ്ങളെയും നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ ‘ശരണ്യം ശരണം’ — ശരണം നൽകുന്നവനായ രാമനെ ശരണമായി — പ്രാപിക്കുന്നു; രാമൻ ശരണാഗതവത്സലനാണെന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. രാവണൻ ഇതുവരെ ഒരു പരാജയവും ഏറ്റുവാങ്ങിയിട്ടില്ല; അവന്റെ ആദ്യയുദ്ധം വിജയത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ബാണവർണനയിൽ നാലു ഗുണങ്ങളുണ്ട് — കാറ്റിന്റേതുപോലുള്ള വേഗം, തീപ്പൊരികളോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലുള്ള പ്രകാശം, ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ള ശക്തി, സർപ്പത്തിന്റേതുപോലുള്ള ഭീഷണത. വാനരയൂഥപന്മാരുടെ പേരുകൾ — ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, ഋഷഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, നളൻ — എല്ലാവരും പ്രസിദ്ധവീരന്മാർ; അവരും ‘വിവൃദ്ധകായാഃ’ — ശരീരം വലുതാക്കി — ആക്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഫലമുണ്ടാകുന്നില്ല. രാവണന്റെ ബാണങ്ങൾ ‘ജാംബൂനദചിത്രപുംഖാഃ’ — സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച തൂവലുകളുള്ളവ — യുദ്ധത്തിലും അവന്റെ വൈഭവം കാണാം. വാനരന്മാരുടെ പലായനവും രാമന്റെ നേർക്കാണ് — ശത്രുവിൽനിന്ന് അകലേക്കല്ല, ശരണ്യന്റെ അടുത്തേക്ക്.

അപ്പോൾ വില്ലാളിയായ മഹാത്മാവ് രാമൻ വില്ലെടുത്ത് പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി അവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് പരമാർഥം നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ആര്യാ, ഈ ദുരാത്മാവിനെ വധിക്കാൻ ഞാൻ തീർച്ചയായും പൂർണമായി മതിയാകും; ഞാൻ ഇവനെ നശിപ്പിക്കാം; പ്രഭോ, എനിക്ക് അനുവാദം തരിക.’ മഹാതേജസ്വിയും സത്യപരാക്രമനുമായ രാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, പോകൂ; യുദ്ധത്തിൽ ശ്രദ്ധാപൂർവം പ്രയത്നിക്കുക. രാവണൻ മഹാവീര്യവാനും യുദ്ധത്തിൽ അദ്ഭുതപരാക്രമനുമാണ്; ക്രുദ്ധനായാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കുപോലും അവനെ നേരിടാൻ പ്രയാസമാണ്, സംശയമില്ല. അവന്റെ പഴുതുകൾ അന്വേഷിക്കുക, നിന്റെ പഴുതുകൾ ശ്രദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുക; ഏകാഗ്രനായി കണ്ണുകൊണ്ടും വില്ലുകൊണ്ടും നിന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സൗമിത്രി അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, പൂജിച്ച്, നമസ്കരിച്ച് യുദ്ധത്തിനു പോയി. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള കൈകളുള്ളവനും ഭീമനും ഉയർത്തിയ ജ്വലിക്കുന്ന വില്ലേന്തിയവനും ശരവർഷവലകളാൽ ശരീരം പിളർന്നു ചിതറിയ ആ വാനരന്മാരെ മൂടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവനുമായ രാവണനെ അവൻ കണ്ടു. രാമന്റെ ഉപദേശം യുദ്ധനീതിയുടെ സാരമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച് സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം; കണ്ണുകൊണ്ടു ജാഗ്രതയുള്ളവനും വില്ലുകൊണ്ടു രക്ഷിതനുമായിരിക്കണം. ‘ശത്രു അവയിൽനിന്നു മുതലെടുക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം — കൈകൂപ്പി അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ അനുവാദം യാചിക്കുന്നു; രാമന്റെ സ്നേഹം — അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അയയ്ക്കുന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ ഈ സംഭാഷണം യുദ്ധമധ്യത്തിലെ കരുണവും മധുരവുമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ്. രാമൻ ശത്രുവിന്റെ സാമർഥ്യം അതിശയോക്തിയോ അവജ്ഞയോ കൂടാതെ യഥാർഥമായി പറയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സ്വച്ഛിദ്രാണി ച ഗോപയ’, ‘രക്ഷാത്മാനം സമാഹിതഃ’ എന്നീ പാഠങ്ങൾ; ഇവിടെ ‘ലക്ഷയ’ (ശ്രദ്ധിക്കുക), ‘ഗോപായസ്വ’ (രക്ഷിക്കുക) എന്നിങ്ങനെ. രാവണന്റെ കൈ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ടതും ബലമുള്ളതും. ‘പരമാർഥയുക്തം’ എന്നതിനർഥം ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സത്യവും കർത്തവ്യവും നിറഞ്ഞതാണെന്നാണ്; അവൻ ഗർവത്തോടെയല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെ സേവിക്കാനാണ് യാചിക്കുന്നത്.

ആ രാവണനെ കണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ശരവലകളെ തടുത്തുകൊണ്ട് രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അവന്റെ രഥത്തിനടുത്തെത്തി വലതുകൈ ഉയർത്തി രാവണനെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ ഹനുമാൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത അവസ്ഥ നീ നേടിയിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ വാനരന്മാരിൽനിന്ന് നിനക്കു ഭയമുണ്ട്. ഇതാ, അഞ്ചു ശാഖകളുള്ള എന്റെ ഈ വലതുകൈ ഉയർന്നിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ദേഹത്തിൽ ഏറെക്കാലമായി വസിക്കുന്ന ജീവാത്മാവിനെ ഇത് പുറത്താക്കും.’ ഹനുമാന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഭീമപരാക്രമനായ രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരാ, ശങ്കിക്കാതെ വേഗം പ്രഹരിക്കുക, സ്ഥിരമായ കീർത്തി നേടുക; നിന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞശേഷം ഞാൻ നിന്നെ നശിപ്പിക്കും.’ രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ പുത്രനായ അക്ഷനെ ഞാൻ മുമ്പുതന്നെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്; അത് ഓർക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ കൈത്തലംകൊണ്ട് വായുപുത്രന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു; എന്നാൽ മഹാബുദ്ധിമാനും തേജസ്വിയുമായ അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തം കൊണ്ട് സ്ഥിരത വീണ്ടെടുത്തു നിന്നു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അവനും കൈത്തലംകൊണ്ടുതന്നെ ദേവശത്രുവായ രാവണനെ അടിച്ചു. മഹാത്മാവായ ആ വാനരന്റെ അടിയേറ്റ ദശഗ്രീവൻ ഭൂകമ്പത്തിൽ പർവതമെന്നപോലെ ഇളകിയാടി. യുദ്ധത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിയേറ്റ രാവണനെ അങ്ങനെ കണ്ട് ഋഷിമാരും വാനരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘കൊള്ളാം വാനരാ, വീര്യംകൊണ്ട് നീ എനിക്കു പ്രശംസനീയനായ ശത്രുവാണ്.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മാരുതി പറഞ്ഞു: ‘രാവണാ, നീ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ എന്റെ വീര്യത്തിനു ധിക്കാരം! ദുർബുദ്ധേ, നീ എന്തിനു വീമ്പു പറയുന്നു? ഇപ്പോൾ ഒരുതവണ പ്രഹരിക്കുക; പിന്നെ എന്റെ മുഷ്ടി നിന്നെ യമലോകത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും.’ മാരുതിയുടെ ആ വാക്കിനാൽ അവന്റെ കോപം ആളിക്കത്തി. ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ വീര്യവാനായ അവൻ പ്രയത്നപൂർവം വലതുമുഷ്ടി ചുരുട്ടി വേഗത്തിൽ വാനരന്റെ മാറിൽ വീഴ്ത്തി. വിശാലമായ മാറിൽ അടിയേറ്റ ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു. ഇവിടെ രണ്ടു വീരന്മാരുടെ സംഭാഷണം വിചിത്രമാണ് — ഹനുമാൻ ബ്രഹ്മവരത്തിലെ പഴുത് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു; വാനരന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും നിസ്സാരരായി കരുതി രാവണൻ അവരിൽനിന്നുള്ള അവധ്യത്വം യാചിച്ചിരുന്നില്ല. രാവണനും ഹനുമാന്റെ വീര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — ‘ശ്ലാഘനീയഃ രിപുഃ’ (പ്രശംസനീയനായ ശത്രു) എന്ന്; ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നത് വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അക്ഷകുമാരന്റെ സ്മരണ രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ശല്യംപോലെയാണ് — പുത്രശോകം വീണ്ടും ഉണരുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി വിനയത്തിന്റെയും ദർപ്പത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ് — ഒറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് രാവണൻ മരിച്ചില്ലല്ലോ എന്നതിനാൽ അവൻ സ്വന്തം വീര്യത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു. കൈത്തലപ്രഹരങ്ങൾ മുഖാമുഖയുദ്ധത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — ശസ്ത്രമില്ല, അസ്ത്രമില്ല, കൈ മാത്രം. 61-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘സ്ഥിതോ മുഹൂര്തം തേജസ്വീ…’ എന്നതും 70-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം കാണാം — ക്രൂരനെങ്കിലും അവൻ വീരനാണ്, ശത്രുവിന്റെ ആദ്യപ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങാൻ ഒരുക്കമാണ്; ‘ക്ഷിപ്രം പ്രഹര നിഃശങ്കം’ (ശങ്കിക്കാതെ വേഗം പ്രഹരിക്കുക) എന്ന അവന്റെ വെല്ലുവിളി വീരധർമത്തിനു യോജിച്ചതാണ്. ഹനുമാനും വീരധർമം പാലിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചശേഷമാണ് അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നത്. ആദ്യം രാവണൻ പ്രഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ ഹനുമാൻ; പിന്നെ രാവണൻ ആശ്വസിച്ചു പ്രശംസിക്കുന്നു, ഹനുമാൻ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു; പിന്നെ രാവണൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നിയമബദ്ധമാണ്. ഋഷിമാരോടും ദേവന്മാരോടും സിദ്ധന്മാരോടും വാനരന്മാരോടും അസുരന്മാരോടുംകൂടിയ ആർപ്പ് — എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഈ ദ്വന്ദ്വം കാണുന്നു; രാവണൻ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിയേറ്റതിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു. ‘ഭൂമിതലേഽചലഃ’ എന്ന ഉപമ — ഭൂകമ്പത്തിൽ പർവതംപോലും ഇളകുന്നതുപോലെ ഹനുമാന്റെ പ്രഹരത്താൽ രാവണനും ഇളകി. ‘ധിഗസ്തു മമ വീര്യസ്യ’ (എന്റെ വീര്യത്തിനു ധിക്കാരം) എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണവധം മാത്രമാണ് സാഫല്യം. രാവണന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ ഹനുമാൻ ഇളകി, എന്നാൽ വീണില്ല — ‘സഞ്ചചാല പുനഃ പുനഃ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു) എന്ന്. ഹനുമാന്റെ വലതുകൈ ‘പഞ്ചശാഖഃ’ ആണ് — അഞ്ചു വിരലുകൾ ശാഖകൾപോലെ; വാനരന്റെ കൈ വൃക്ഷത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചിരോഷിതം ഭൂതാത്മാനം’ — രാവണന്റെ ദീർഘായുസ്സിനെ, അവന്റെ ദേഹത്തിൽ ഏറെക്കാലം വസിക്കുന്ന ജീവാത്മാവിനെ — പുറത്താക്കുമെന്ന് ഹനുമാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഹനുമാനെ ‘ജ്ഞാതവിക്രാന്തൻ’ ആക്കാനാണ് രാവണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് — ആദ്യം അവന്റെ ബലം അറിഞ്ഞശേഷം മാത്രം കൊല്ലും എന്ന്.

മഹാബലനായ ഹനുമാൻ തളർന്നിരിക്കുന്നതു കണ്ട് അതിരഥനും രാക്ഷസാധിപതിയും പ്രതാപവാനുമായ ദശഗ്രീവൻ രഥത്തിൽ വേഗം നീലന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ളതും ഭയങ്കരവും പരമമർമങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങളാൽ അവൻ വാനരസേനാപതിയായ നീലനെ എരിയിച്ചു. ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ പീഡിതനായ വാനരസേനാപതി നീലൻ ഒരു കൈകൊണ്ട് ഒരു മലമുടി രാക്ഷസാധിപന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. തേജസ്വിയും മഹാമനസ്കനുമായ ഹനുമാനും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് യുദ്ധം കൊതിച്ച് നോക്കിക്കൊണ്ട് രോഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നീലനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി പൊരുതിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രാവണന്റെ നേർക്ക് ഞാൻ പാഞ്ഞുചെല്ലുന്നത് ഉചിതമല്ല; മറ്റൊരാളുമായി പൊരുതുന്നവനെ ആക്രമിക്കുന്നത് വീരധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണ്.’ അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ അതിമൂർച്ചയുള്ള ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ മലമുടിയെ അടിച്ചു; അതു ചിതറി വീണു. മലയുടെ ആ മുടി ചിതറിയതു കണ്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വാനരസേനാപതി കോപത്താൽ കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. അവൻ അശ്വകർണവൃക്ഷങ്ങളും സാലവൃക്ഷങ്ങളും നന്നായി പൂത്ത മാവുകളും മറ്റു പലതരം മരങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ എറിഞ്ഞു. രാവണൻ ആ മരങ്ങളെ നേരിട്ട് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; അഗ്നിപുത്രനായ നീലന്റെമേൽ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിയുകയും ചെയ്തു. മേഘം മഹാപർവതത്തിൽ മഴപെയ്യിക്കുന്നതുപോലെ ശരക്കൂട്ടങ്ങളുടെ വർഷമേറ്റ നീലൻ ചെറിയ രൂപമെടുത്ത് രാവണന്റെ ധ്വജാഗ്രത്തിൽ ചാടിയിരുന്നു. ധ്വജാഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന അഗ്നിപുത്രനെ കണ്ട് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു; നീലനാകട്ടെ ഗർജിച്ചു. ധ്വജാഗ്രത്തിലും വില്ലിന്റെ അറ്റത്തും കിരീടത്തിന്റെ മുകളിലും ആ വാനരനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണനും ഹനുമാനും രാമനും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ രാവണനും കപിയുടെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന അദ്ഭുതമായ ആഗ്നേയാസ്ത്രം എടുത്തു. നീലന്റെ ലാഘവത്താൽ പരിഭ്രാന്തനായ രാവണനെ കണ്ട്, അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു കൂക്കിവിളിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ നാദത്താൽ ക്ഷുഭിതനും പരിഭ്രമം നിറഞ്ഞ ഹൃദയമുള്ളവനുമായ രാവണന് ഒന്നും ചെയ്യാൻ തോന്നിയില്ല. പിന്നെ ആഗ്നേയാസ്ത്രം ചേർത്ത ഒരു ശരം എടുത്ത് നിശാചരനായ രാവണൻ ധ്വജശീർഷത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന നീലനെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘കപേ, പരമമായ മായയോടൊപ്പം ലാഘവവും നിനക്കുണ്ട്. വാനരാ, കഴിയുമെങ്കിൽ നിന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുക; നീ ആ ആ സ്വരൂപങ്ങളെ പലതവണ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ എയ്യുന്ന, അസ്ത്രം ചേർത്ത ഈ സായകം ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന നിന്നെ ജീവനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ ബാണത്തെ അസ്ത്രവുമായി ചേർത്ത് സേനാപതി നീലനെ അടിച്ചു. അസ്ത്രത്തോടെ വിട്ട ബാണം മാറിൽ ഏറ്റ നീലൻ എരിഞ്ഞുകൊണ്ട് പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. പിതാവായ അഗ്നിയുടെ മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ സംയോഗത്താലും തന്റെ തേജസ്സിനാലും അവൻ മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു; പ്രാണൻ വേർപെട്ടില്ല. വാനരൻ ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് യുദ്ധോത്സുകനായ ദശഗ്രീവൻ മേഘനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് വീരധർമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — മറ്റൊരാളുമായി പൊരുതുന്ന ശത്രുവിനെ ആക്രമിക്കരുത്. നീലന്റെ ലാഘവം ഈ സർഗത്തിലെ അദ്ഭുതദൃശ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് — ചെറുരൂപത്തിൽ അവൻ ധ്വജത്തിലും വില്ലിലും കിരീടത്തിലും ക്രമത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു, രാവണനെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ. രാവണനും വിസ്മയിക്കുകയും പരിഭ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ഗർവം ഒരു നിമിഷം തകർന്നു. ആഗ്നേയാസ്ത്രം നീലനെ കൊല്ലുന്നില്ല, കാരണം അവൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണ് — പിതാവ് പുത്രനെ ദഹിപ്പിക്കുകയില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 77-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സോഽശ്വകര്ണദ്രുമാന്’ എന്ന് അച്ചടി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അശ്വകര്ണാന് ധവാന്’. ഇവിടെ ‘ശക്തോഽസി’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശക്നോഷി’ (രണ്ടിനും ‘നിനക്കു കഴിയുമെങ്കിൽ’ എന്നർഥം). നീലൻ ‘അപതത്’ — വീണത് — മുട്ടുകുത്തി മാത്രമാണ്; അവൻ പൂർണമായി വീണില്ല, അതിനാൽ ജീവിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഇടവേളയും പ്രധാനമാണ് — തളർന്നിരുന്ന അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു, എന്നാൽ നീലന്റെ യുദ്ധത്തിൽ ഇടപെടുന്നില്ല; ഇതു വാനരന്മാരുടെയും ധർമബോധമാണ്. നീലന്റെ യുദ്ധതന്ത്രവും രസകരമാണ് — ബലംകൊണ്ട് രാവണനെ ജയിക്കാനാവില്ലെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ ലാഘവം ആശ്രയിക്കുന്നു; ചെറുരൂപമെടുത്ത് രാവണന്റെ ശരീരത്തിനു തൊട്ടടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു, അവിടെ രാവണന്റെ ബാണങ്ങൾക്ക് പ്രഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ധ്വജം, വില്ലിന്റെ അറ്റം, കിരീടം എന്നീ മൂന്നിടങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഉയർന്നുയർന്നുവരുന്ന രാവണഗൗരവത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ് — നീലൻ അവയ്ക്കെല്ലാം മുകളിൽ ഇരുന്ന് രാവണനെ അപമാനിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണഹനുമാന്മാരുടെ വിസ്മയം നീലന്റെ കൗശലത്തിനു തെളിവാണ്. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളി രാവണനെ പരിഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു — ‘ന കിഞ്ചിത്പ്രത്യപദ്യത’ (ഒന്നും ചെയ്യാൻ തോന്നിയില്ല); ഒരു നിമിഷം അവൻ എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ കുഴങ്ങുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു; ഇതു രാവണന്റെ അസാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാധാരണബാണങ്ങൾകൊണ്ട് നീലനെ ജയിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല. ‘താനി താന്യാത്മരൂപാണി സൃജസി’ (ആ ആ സ്വരൂപങ്ങളെ നീ സൃഷ്ടിക്കുന്നു) എന്ന രാവണന്റെ വാക്കിൽ — നീലന്റെ ലാഘവം അവന് മായയായി തോന്നുന്നു. അസ്ത്രപ്രഹരമേറ്റിട്ടും നീലൻ ജീവിക്കുന്നു, കാരണം പിതാവായ അഗ്നിയാണ് അവന്റെ രക്ഷകൻ; ഇവിടെ ദൈവശക്തിയും മാനുഷപരാക്രമവും ഒന്നിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് നാലു വാനരവീരന്മാർ — സുഗ്രീവൻ, യൂഥപന്മാർ, ഹനുമാൻ, നീലൻ — ക്രമത്തിൽ രാവണനുമായി പൊരുതുന്നു; ഓരോരുത്തരും അൽപം സാഫല്യം നേടി ഒടുവിൽ പരാജയപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ബലത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വരവിനുള്ള ഭൂമികയാണ്. നീലന്റെ നേർക്കുള്ള രാവണന്റെ ആദ്യ ആക്രമണം ‘പരമർമാഭിഭേദനൈഃ’ — മർമസ്ഥാനങ്ങളെ പിളർക്കുന്ന — ശരങ്ങളാലാണ്; നീലൻ മലമുടി എറിയുന്നു, രാവണൻ ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പിളർക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ മലമുടിക്കുണ്ടായ അതേ പരിണാമം. പിന്നെ നീലൻ മരങ്ങളുടെ വർഷം ചൊരിയുന്നു — അശ്വകർണങ്ങളും സാലങ്ങളും പൂത്ത മാവുകളും; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ചൂതം’ എന്നതിനെ മാവ് എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാവണൻ അവയെല്ലാം മുറിച്ചുകളഞ്ഞ് മേഘം പർവതത്തിൽ പെയ്യുന്നതുപോലെ ശരവർഷം ചൊരിയുന്നു; അപ്പോൾ നീലൻ ചെറുരൂപമെടുത്ത് ധ്വജത്തിലേക്കു ചാടിക്കയറുന്നു. ഹനുമാനും ലക്ഷ്മണനും രാമനും — മൂന്നു മഹാവീരന്മാർ — വിസ്മയിച്ചുവെന്ന് കവി പറയുന്നു; അതിനാൽ നീലന്റെ കൗശലം അസാധാരണമാണ്. രാവണനും ‘കപിലാഘവവിസ്മിതഃ’ (കപിയുടെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ചവൻ) ആണ് — ശത്രുപോലും പ്രശംസിക്കുന്നു. ആഗ്നേയാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗം വിരോധാഭാസമാണ് — അഗ്നിയുടെ അസ്ത്രം അഗ്നിയുടെ പുത്രനെതിരെ; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ബോധംകെടുക മാത്രം ചെയ്തത്, മരിച്ചില്ല. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കു പോകുന്നു — ‘രണോത്സുകഃ’ (യുദ്ധോത്സുകൻ) എന്ന്; യുദ്ധംകൊണ്ട് അവന് ഇപ്പോഴും തൃപ്തിയായിട്ടില്ല. നീലന്റെ പരാക്രമം അൽപനേരത്തേക്കുള്ളതാണെങ്കിലും സ്മരണീയമാണ്; കാരണം അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് രാവണനെ പരിഭ്രമിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞവനാണ്. ആ വീരൻ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ബുദ്ധികൊണ്ടും പൊരുതുന്നു; അതാണ് വാനരസേനയുടെ സവിശേഷത.

രണമധ്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ നേരിട്ട്, അവനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വില്ലു വലിച്ചു മുഴക്കി. ദീനതയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള സൗമിത്രി അളവറ്റ വില്ലു മുഴക്കുന്ന അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിശാചരേന്ദ്രാ, ഇന്ന് എന്നെ നേരിടുക; വാനരന്മാരോടു പൊരുതാൻ നീ യോഗ്യനല്ല.’ മാറ്റൊലി നിറഞ്ഞ അവന്റെ വാക്കും ഉഗ്രമായ ഞാണൊലിയും കേട്ട് രാജാവായ രാവണൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സൗമിത്രിയെ സമീപിച്ച് രോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു — അന്ത്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നവനും വിപരീതബുദ്ധിയുമായ നീ; ഈ നിമിഷംതന്നെ എന്റെ ബാണവലകളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട് നീ മൃത്യുലോകത്തിലേക്കു പോകും.’ പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളോടെ ഗർജിക്കുന്ന അവനോട് ഒട്ടും വിസ്മയിക്കാതെ സൗമിത്രി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, മഹാപ്രഭാവരായ വീരന്മാർ ഗർജിക്കാറില്ല; പാപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നീ വീമ്പു പറയുന്നു. രാക്ഷസേന്ദ്രാ, നിന്റെ വീര്യവും ബലവും പ്രതാപവും പരാക്രമവും എനിക്കറിയാം; ശരവും വില്ലും കൈയിലേന്തി ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; വരിക, വ്യർഥമായ വീമ്പുകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം?’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ കോപിച്ച രാക്ഷസാധിപൻ നല്ല തൂവലുള്ള ഏഴു ശരങ്ങൾ എയ്തു; ലക്ഷ്മണൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തൂവലുകളും മൂർച്ചയേറിയ മുനയുമുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവയെ മുറിച്ചു. ഉടൽ മുറിഞ്ഞ സർപ്പരാജന്മാരെപ്പോലെ പെട്ടെന്നു മുറിഞ്ഞുവീണ അവയെ കണ്ട് ലങ്കേശ്വരൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി; മൂർച്ചയേറിയ മറ്റു ബാണങ്ങളും എയ്തു. രാമാനുജൻ തന്റെ വില്ലിൽനിന്നു തീവ്രമായ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; ക്ഷുരങ്ങൾ, അർധചന്ദ്രങ്ങൾ, ഉത്തമമായ കർണികൾ, ഭല്ലങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങളെ മുറിച്ചു; ഒട്ടും പതറിയില്ല. ആ ആ ബാണവലകൾ വ്യർഥമാകുന്നതു കണ്ട് ദേവശത്രുക്കളുടെ രാജാവ് ലക്ഷ്മണന്റെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ചു; വീണ്ടും മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എയ്തു. മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ലക്ഷ്മണനും മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ളതും ഇടിമിന്നൽപോലെ ഭീമവേഗമുള്ളതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങൾ വില്ലിൽ തൊടുത്ത് രാക്ഷസാധിപനെ വധിക്കാനായി എയ്തു. രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; കാലാഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ഒരു ശരംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു. രാവണന്റെ സായകമേറ്റ് പീഡിതനായ ലക്ഷ്മണൻ അയഞ്ഞ പിടിയോടെ വില്ലു പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഇളകിയാടി; പ്രയാസപ്പെട്ട് വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ ദേവേന്ദ്രശത്രുവിന്റെ വില്ലു മുറിച്ചു. വില്ലു മുറിഞ്ഞ അവനെ ദാശരഥി മൂർച്ചയേറിയ മൂന്നു ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു; സായകമേറ്റു പീഡിതനായ രാജാവ് ഇളകിയാടി, പ്രയാസപ്പെട്ട് വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും ശരങ്ങളേറ്റവനും മേദസ്സു നനഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവനും രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവനും ഉഗ്രശക്തിയുള്ളവനുമായ ആ ദേവശത്രു യുദ്ധത്തിൽ സ്വയംഭൂ നൽകിയ ശക്തി എന്ന ആയുധം കൈയിലെടുത്തു. പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലുള്ളതും യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ആ ശക്തിയെ രാക്ഷസരാഷ്ട്രനാഥൻ വേഗത്തിൽ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ ഭരതാനുജൻ അസ്ത്രങ്ങളാലും ഹോമാഗ്നിപോലുള്ള ബാണങ്ങളാലും അടിച്ചു; എങ്കിലും ആ ശക്തി ദാശരഥിയുടെ വിശാലമായ മാറിൽ തുളച്ചുകയറി. ശക്തിമാനായ രഘുവീരൻ ശക്തിയേറ്റ് ഭൂമിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ കിടന്നു; പിടയുന്ന അവനെ രാജാവായ രാവണൻ പെട്ടെന്നു സമീപിച്ച് ഇരുകൈകളാലും ബലമായി പിടിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സംയമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — ‘ന ഗർജന്തി മഹാപ്രഭാവാഃ’ (മഹാപ്രഭാവർ ഗർജിക്കാറില്ല) എന്ന്; വീരന്മാർ കർമംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്, വാക്കുകൊണ്ടല്ല. ഇരുവരുടെയും ശരയുദ്ധം തുല്യമാണ് — പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും; ക്ഷുരം, അർധചന്ദ്രം, കർണി, ഭല്ലം എന്നിങ്ങനെ ബാണങ്ങളുടെ തരങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ശരവും ശക്തിയുമാണ് രാവണന്റെ അവസാനത്തെ ആയുധങ്ങൾ; അവയാലാണ് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ വീഴ്ത്തുന്നത്. 102-ാം ശ്ലോകവും (‘സ ബാണജാലാന്യപി…’) 110-ാം ശ്ലോകവും (‘സ ശക്തിമാഞ്…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; 93-ാം ശ്ലോകവും ഇല്ല. ‘ന വാനരാംസ്ത്വം പ്രതിയോദ്ധുമർഹസി’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വെല്ലുവിളി — വാനരന്മാർ നിനക്കു തുല്യരല്ല, ഞാനാണ് നിന്റെ എതിരാളി — എന്നത് വീരനു യോജിച്ച വാക്കാണ്. രഘുവംശത്തിലെ എല്ലാവരെയും ശത്രുക്കളായി കരുതി രാവണനും ലക്ഷ്മണനെ ‘രാഘവാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ‘അന്തഗാമീ വിപരീതബുദ്ധിഃ’ (അന്ത്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നവൻ, വിപരീതബുദ്ധി) എന്ന അവന്റെ വാക്ക് വിപരീതമായാണു ഫലിക്കുന്നത് — ഇങ്ങനെ പറയുന്നവൻതന്നെയാണ് വിനാശത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നത്. ഇരുവരുടെയും ശരയുദ്ധം തുല്യമാണെങ്കിലും ലക്ഷ്മണന്റെ ലാഘവം കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; രാവണനും ‘വിസിസ്മിയേ’ (വിസ്മയിച്ചു). ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ശരം ലക്ഷ്മണനെ ബോധംകെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവൻ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് രാവണന്റെ വില്ലു മുറിക്കുന്നു — വീരന്റെ അദമ്യത. മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റ രാവണനും ബോധംകെടുന്നു — ഇരുവർക്കും തുല്യമായ ആഘാതം. അപ്പോൾ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ അവസാനത്തെ ശക്തി പ്രയോഗിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾക്കുപോലും അതിനെ തടുക്കാനാവില്ല. ‘തഥാപി സാ തസ്യ വിവേശ ശക്തിഃ’ (എങ്കിലും ആ ശക്തി അവനിൽ തുളച്ചുകയറി) — ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ ശക്തി ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വേഗവും വർധിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിയിൽ രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ — വീര്യം, ബലം, പ്രതാപം, പരാക്രമം — അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ വീമ്പിനെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘പാപകൃതാം വരിഷ്ഠ’ (പാപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ) എന്നത് വ്യംഗ്യോക്തിയാണ് — സീതാപഹരണത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. ശക്തിയുടെ വർണന ഭീഷണമാണ് — പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലെ, വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, ജ്വലിക്കുന്നത്; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വിധൂമ’ (പുകയില്ലാത്ത) എന്ന വിപരീതപാഠമാണ്. ‘ഹുതാഗ്നികൽപൈഃ’ — ഹോമാഗ്നിപോലുള്ള — ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണൻ ശക്തിയെ തടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ പ്രയത്നം പൂർണമാണ്, എന്നാൽ ദൈവം പ്രബലമാണ്.

ഹിമവാനെയോ മന്ദരത്തെയോ മേരുവിനെയോ ദേവന്മാരോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയോ രാവണന് കൈകൾകൊണ്ട് ഉയർത്താൻ കഴിയും; എന്നാൽ ഭരതാനുജനായ ലക്ഷ്മണനെ കഴിഞ്ഞില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തിയാൽ മാറിടത്തിനു നടുവിൽ അടിയേറ്റിട്ടും സൗമിത്രി, ചിന്തയ്ക്കതീതമായ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ് താൻ എന്ന് തന്നെക്കുറിച്ച് അനുസ്മരിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായ രാവണൻ ദാനവദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ആ സൗമിത്രിയെ കൈകൾകൊണ്ടു ഞെരുക്കിയിട്ടും അവനെ അനക്കാൻ — ഇളക്കാൻ — കഴിവുള്ളവനായില്ല. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ വായുപുത്രൻ രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; വജ്രംപോലുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു, ഇളകിയാടി, വീണു. അവന്റെ വായകളിൽനിന്നും കണ്ണുകളിൽനിന്നും ചെവികളിൽനിന്നും ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി; തല ചുറ്റി നിശ്ചേഷ്ടനായി അവൻ രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഇരുന്നുപോയി. അവൻ ബോധമറ്റ് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു; നിലയുറപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഭീമപരാക്രമനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ഋഷിമാരും വാനരന്മാരും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ തേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാവണനാൽ പീഡിതനായ ലക്ഷ്മണനെ ഇരുകൈകളാലും എടുത്ത് രാഘവന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. വായുപുത്രന്റെ സൗഹൃദത്താലും പരമമായ ഭക്തിയാലും, ശത്രുക്കൾക്ക് അനക്കാനാവാത്തവനായിരുന്നിട്ടും ആ ലക്ഷ്മണൻ കപിക്കു ഭാരമില്ലാത്തവനായി. യുദ്ധത്തിൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട സൗമിത്രിയെ വിട്ട് ആ ശക്തി രാവണന്റെ ആ രഥത്തിൽ വീണ്ടും തന്റെ സ്ഥാനത്തു തിരിച്ചെത്തി. മഹാതേജസ്വിയായ രാവണനും ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എടുത്തു, വലിയ വില്ലും കൈയിലെടുത്തു. ശത്രുനാശകനായ ലക്ഷ്മണനും ചിന്തയ്ക്കതീതമായ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ് താൻ എന്ന് അനുസ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്വാസം പ്രാപിച്ചു, ശല്യമില്ലാത്തവനായി. മഹാവീരന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ട് രാഘവൻ രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ ഒരു ഗൂഢതത്ത്വം പ്രകടമാകുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ്; അതിനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളെ ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണനുപോലും അവനെ അനക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഭക്തിയാൽ അവനെ സുഖമായി വഹിക്കുന്നു — ഭക്തിയുടെ ശക്തി ബലത്തേക്കാൾ വലുതാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ശത്രുക്കൾക്ക് അനക്കാനാവാത്തത് ഭക്തനു ലഘുവാണ്. ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരം രാവണനേൽക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ഗുരുതരമായ ആഘാതമാണ് — വായിൽനിന്നും കണ്ണിൽനിന്നും ചെവിയിൽനിന്നും രക്തം ഒഴുകുന്നു. 113-ാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന പ്രഭുഃ’ എന്ന പദവിഭാഗം അച്ചടിയനുസരിച്ചാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അപ്രഭുഃ’ (കഴിവില്ലാത്തവൻ). 112-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സ്ഥാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലേതിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ അത് ഹിമവാനെക്കുറിച്ചുള്ള ശ്ലോകത്തിനു മുമ്പാണ്. 116-ഉം 117.1-ഉം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; 119-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. രാവണന്റെ അസാമർഥ്യത്തിന്റെ വർണന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെയാണ് — ഹിമവാനെയും മേരുവിനെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ളവൻ ഒരു മനുഷ്യനെ അനക്കാൻ കഴിയാതെ നിൽക്കുന്നു; ഈ വിരോധം ലക്ഷ്മണന്റെ ദിവ്യത്വത്തെ പ്രകടമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടി ‘വജ്രകൽപഃ’ (വജ്രംപോലുള്ളത്) ആണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്താൽപോലും ഇളകാത്ത രാവണൻ വാനരന്റെ മുഷ്ടിയേറ്റു ബോധംകെട്ടു. ശക്തി സ്വയം രാവണന്റെ രഥത്തിലേക്കു തിരിച്ചുവരുന്നു — കർമം ചെയ്തശേഷം ഉടമയുടെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങുക എന്നതാണ് ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ ആയുധത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഇരുവരും — രാവണനും ലക്ഷ്മണനും — മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് ആശ്വാസം പ്രാപിക്കുന്നു, യുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം രംഗത്തെത്തുന്നു. ‘രഥോപസ്ഥ ഉപാവിശത്’ (രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഇരുന്നുപോയി) — രാവണൻ രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ നിശ്ചേഷ്ടനായി ഇരിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ ദയനീയമാണ്. ഹനുമാൻ ലക്ഷ്മണനെ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു — യുദ്ധത്തിലും അവൻ സേവകധർമം മറക്കുന്നില്ല; ആദ്യം സ്വാമിയുടെ സഹോദരന്റെ രക്ഷ, പിന്നെ ശത്രുവധം. ഇതാണ് ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സാരം. ലക്ഷ്മണന്റെ ആശ്വാസം ‘വിശല്യഃ’ (ശല്യമില്ലാത്തവൻ) എന്നാണ് — ശക്തി സ്വയം പുറത്തുപോയതിനാൽ ശരീരത്തിൽ ശല്യം അവശേഷിച്ചില്ല; വിഷ്ണ്വംശത്തിന്റെ സ്മരണയാൽ അവൻ വീണ്ടും സ്വസ്ഥനും യുദ്ധസജ്ജനുമായി. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ മൂന്നു നിമിഷങ്ങളുണ്ട് — രാവണന്റെ അസാമർഥ്യം, ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം, ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രത്യാശ്വാസം — എല്ലാം രാമപക്ഷത്തിന് അനുകൂലം.

പിന്നെ ഹനുമാൻ ആ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണു ഗരുഡന്റെമേൽ കയറി ദേവശത്രുവിനെ ശിക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങ് എന്റെ മുതുകിൽ കയറി രാക്ഷസനെ ശിക്ഷിക്കണം.’ വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ ഉടൻ മഹാകപിയായ ഹനുമാന്റെമേൽ കയറി. മനുജാധിപനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ടു; അവനെ നോക്കി മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ, ക്രുദ്ധനായി ആയുധമുയർത്തിയ വിഷ്ണു വൈരോചനനായ ബലിയുടെ നേർക്കു പായുന്നതുപോലെ, രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വജ്രം അരയ്ക്കുന്നതുപോലുള്ള കഠിനവും തീവ്രവുമായ ഞാണൊലി അവൻ മുഴക്കി; ഗംഭീരമായ സ്വരത്തിൽ രാക്ഷസേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്; രാക്ഷസശാർദൂലാ, എനിക്ക് ഇത്തരം അപ്രിയം ചെയ്തിട്ട് നീ എവിടെപ്പോയി മോചനം നേടും? നീ ഇന്ദ്രന്റെയോ വൈവസ്വതന്റെയോ സൂര്യന്റെയോ സ്വയംഭൂവിന്റെയോ വൈശ്വാനരന്റെയോ ശങ്കരന്റെയോ അടുത്തേക്കു പോയാലും, പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും പോയാലും, ഇന്ന് എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ട നീ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. ഇന്നു നിന്റെ ശക്തിയേറ്റ് പെട്ടെന്നു വിഷാദത്തിലാണ്ട ഇവൻതന്നെയാണ്, രാക്ഷസഗണരാജാവേ, ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ നിനക്കു മൃത്യു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചിരുന്ന, ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളേന്തിയ, അത്യദ്ഭുതദർശനരായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ ഇവനാലാണ് ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കൊന്നൊടുക്കിയത്.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മഹാരോഷം ബാധിച്ച്, പൂർവവൈരം ഓർത്തുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനെ വഹിക്കുന്ന മഹാവേഗമുള്ള വായുപുത്രനെ കാലാഗ്നിജ്വാലകൾപോലുള്ള ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ സായകങ്ങളേറ്റിട്ടും സ്വാഭാവികതേജസ്സുള്ള ആ ഹനുമാന്റെ തേജസ്സ് പിന്നെയും വർധിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ രാവണൻ മുറിവേൽപ്പിച്ച വാനരശാർദൂലനെ കണ്ട് ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ഗരുഡന്റെ സ്ഥാനവും രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനവും ഏൽക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എവിടെയും രാവണന് ആശ്രയമില്ല. ഇവിടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘ജനസ്ഥാനത്തിലെ പതിനാലായിരം’ എന്ന്; വാസ്തവത്തിൽ അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻതന്നെയാണ് അവരെ കൊന്നത്; അതിനാൽ ‘ഏതേന’ (ഇവനാൽ) എന്ന പദത്തെ ചിലർ ‘രാമനാൽത്തന്നെ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യമാകട്ടെ ‘ഈ രഘുവംശീയനായ രാജകുമാരൻ’ എന്ന് ലക്ഷ്മണനെ പരാമർശിക്കുന്നതായി എടുക്കുന്നു. ഹനുമാനോടുള്ള രാവണന്റെ പൂർവവൈരം — ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും. ഹനുമാന്റെ തേജസ്സ് ആഘാതങ്ങളാൽ വർധിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം. 125-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും 132-ാം ശ്ലോകവും 133.2-ഉം 134.1-ഉം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; 126-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അധികാർധമാണ് (6.047.118e). ഹനുമാന്റെ നിർദേശം ഭക്തിയുടെ പരമമായ ആവിഷ്കാരമാണ് — വിഷ്ണുവിനു ഗരുഡനെന്നപോലെ അവൻ സ്വയം വാഹനമാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമൻ രഥിയായിരുന്നില്ല, രാവണനാകട്ടെ രഥത്തിലായിരുന്നു; ഹനുമാന്റെ മുതുകുതന്നെ രാമന്റെ രഥമായി — ഇങ്ങനെ ഇരുവർക്കും തുല്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ‘തിഷ്ഠ തിഷ്ഠ’ (നിൽക്ക്, നിൽക്ക്) എന്ന വെല്ലുവിളി, പിന്നെ രാവണന്റെ നിരാശ്രയത്വത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ സ്മരണ; ഇതിലൂടെ, താൻ കൊന്നുവെന്നു കരുതുന്നവൻതന്നെയാണ് തന്റെ മൃത്യു എന്ന് രാവണൻ അറിയുന്നു. ‘സപുത്രപൗത്രസ്യ’ (പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ) — രാവണന്റെ സമ്പൂർണകുലത്തിന്റെ വിനാശം സൂചിതമാണ്. രാവണൻ രാമനെ നേരിട്ടല്ല, രാമന്റെ വാഹനമായ ഹനുമാനെയാണ് പ്രഹരിക്കുന്നത് — ഇതു കണ്ട് രാമന്റെ ക്രോധം ഉണരുന്നു; സേവകന്റെ ക്ലേശം സ്വാമിയുടെ ക്രോധത്തിനു കാരണമാകുന്നു. ‘സ്വഭാവതേജോയുക്തസ്യ ഭൂയസ്തേജോഽഭ്യവർധത’ (സ്വാഭാവികതേജസ്സുള്ളവന്റെ തേജസ്സ് പിന്നെയും വർധിച്ചു) എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ സവിശേഷത — ആഘാതങ്ങളാൽ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വിറകുകൊണ്ട് അഗ്നിയെന്നപോലെ വർധിക്കുന്നു.

രാമൻ രാവണന്റെ രഥത്തിനടുത്തുചെന്ന്, ചക്രങ്ങളോടും കുതിരകളോടും ധ്വജത്തോടും കുടയോടും മഹാപതാകയോടും സാരഥിയോടും ഇടിവാൾ, ശൂലം, വാൾ എന്നിവയോടുംകൂടിയ ആ രഥത്തെ മൂർച്ചയേറിയ ശരമുനകൾകൊണ്ടു മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ, ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ടു മേരുവിനെ അടിച്ചതുപോലെ, വജ്രത്തിനും ഇടിമിന്നലിനും തുല്യമായ ബാണംകൊണ്ട് അവൻ ഇന്ദ്രശത്രുവായ രാവണനെ വിശാലവും സുന്ദരവുമായ മാറിടത്തിൽ വേഗത്തിൽ അടിച്ചു. വജ്രപാതങ്ങളാലും ഇടിമിന്നൽപ്രഹരങ്ങളാലും പതറുകയോ ഇളകുകയോ ചെയ്യാതിരുന്ന ആ രാജാവ്, ആ വീരൻ, രാമബാണമേറ്റ് അത്യന്തം പീഡിതനായി ഇളകിയാടി, വില്ലു താഴെയിട്ടു. പിടയുന്ന അവനെ കണ്ട് മഹാത്മാവായ രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു അർധചന്ദ്രബാണം എടുത്തു; അതുകൊണ്ട് രാക്ഷസാധിപന്റെ സൂര്യവർണമായ കിരീടം പെട്ടെന്നു മുറിച്ചു. വിഷമില്ലാത്ത സർപ്പംപോലെ, ജ്വാലകൾ അണഞ്ഞ് പ്രകാശമില്ലാത്ത സൂര്യനെപ്പോലെ, ശോഭ നഷ്ടപ്പെട്ട്, കിരീടശിഖരം മുറിഞ്ഞ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘നീ മഹത്തും അതിഭീകരവുമായ കർമം ചെയ്തു; എന്റെ പ്രമുഖവീരന്മാരെയും നീ കൊന്നു; എങ്കിലും നീ തളർന്നിരിക്കുകയാണെന്നു നിശ്ചയിച്ച് ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ നിന്നെ മൃത്യുവിനു വശംവദനാക്കുന്നില്ല. രാത്രിഞ്ചരരാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ നീ പീഡിതനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; പോകൂ, ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആശ്വാസം നേടി രഥിയും വില്ലാളിയുമായി വീണ്ടും പുറപ്പെടുക; അപ്പോൾ രഥത്തിലിരുന്ന് നീ എന്റെ ബലം കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദർപ്പവും ഹർഷവും നശിച്ചവനും വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും കുതിരകളും സാരഥിയും കൊല്ലപ്പെട്ടവനും ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനും മഹാകിരീടം തകർന്നവനുമായ ആ രാജാവ് പെട്ടെന്നു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മഹാബലനും ദാനവന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ശത്രുവുമായ ആ രജനീചരേന്ദ്രൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ മഹായുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ വാനരന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കി. ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ തകർക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഭൂതഗണങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ ദിക്കുകളും ഋഷിമാരോടും മഹാസർപ്പങ്ങളോടുംകൂടി കരയിലെയും വെള്ളത്തിലെയും ജീവികളും ആഹ്ലാദിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ പരമമായ ആദർശം കാണാം — തളർന്നവനും ആയുധമില്ലാത്തവനും രഥമില്ലാത്തവനുമായ ശത്രുവിനെ അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല; മറിച്ച് വീണ്ടും ഒരുങ്ങിവരാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു. ഈ ദയ ദൗർബല്യമല്ല, ആത്മവിശ്വാസമാണ് — ഒരുങ്ങിവന്നാലും രാവണനെ താൻ ജയിക്കുമെന്ന് അവനറിയാം. കിരീടം മുറിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ‘വിഷമില്ലാത്ത സർപ്പം’, ‘ജ്വാലയണഞ്ഞ സൂര്യൻ’ എന്നീ ഉപമകളാൽ രാവണന്റെ തേജസ്സിന്റെയും ദർപ്പത്തിന്റെയും നാശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ രാമൻ ആദ്യം സ്വന്തം സൈനികരുടെ ചികിത്സ നടത്തുന്നു — വാനരന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കുന്നു; അവന്റെ കരുണ എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്. എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; 143-ാം ശ്ലോകം (‘പ്രയാഹി ജാനാമി…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹർഷം സർഗത്തെ മംഗളത്തോടെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘യോ വജ്രപാതാശനിസന്നിപാതാന്ന ചുക്ഷുഭേ’ (വജ്രപാതങ്ങളാലും ഇടിമിന്നൽപ്രഹരങ്ങളാലും പതറാതിരുന്നവൻ) എന്ന ശ്ലോകം രാവണന്റെ പൂർവഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ അവന്റെ പരാജയം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ബാണം ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തേക്കാൾ ശക്തമാണ് — വജ്രംകൊണ്ടു സാധിക്കാത്തത് രാമബാണംകൊണ്ടു സാധിച്ചു. രാവണന്റെ പരാജയം സമ്പൂർണമാണ് — രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും ധ്വജവും കുടയും വില്ലും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ടു; പ്രാണൻ മാത്രം അവശേഷിച്ചു, അതും രാമന്റെ ദയയാൽ. രാവണന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) ആണ് — ലജ്ജയാലും ഭയത്താലും അവൻ വേഗം പോകുന്നു. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആഹ്ലാദിച്ചുവെന്നു പറയുന്നു — രാവണൻ ഇരുകൂട്ടരുടെയും ശത്രുവായിരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം എല്ലാവരുടെയും ഹർഷത്തിനു കാരണമായി. ഈ പരാജയമാണ് അടുത്ത കുംഭകർണപ്രബോധനത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക