॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 60-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കുംഭകർണപ്രബോധനം

പരാജിതനായ രാവണന്റെ വ്യഥയും ശാപസ്മരണവും, കുംഭകർണനെ ഉണർത്താനുള്ള ആജ്ഞ, ഗുഹയിലെ ഉണർത്തൽശ്രമങ്ങൾ, കുംഭകർണന്റെ ഉണർച്ചയും ഭോജനവും, യൂപാക്ഷന്റെയും മഹോദരന്റെയും വാക്കുകൾ, രാവണഭവനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, വാനരന്മാരുടെ ഭയം

രാമബാണഭയത്താൽ പീഡിതനായ ആ രാജാവ് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ദർപ്പം തകർന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായവനുമായിത്തീർന്നു. സിംഹത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ, ഗരുഡനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ, ആ രാജാവ് മഹാത്മാവായ രാഘവനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യവും മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ ശോഭയുള്ളവയുമായ രാഘവബാണങ്ങളെ ഓർത്ത് ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ വ്യഥപ്പെട്ടു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിച്ച് ‘പോകൂ, വിശ്രമിച്ചിട്ടു വീണ്ടും വരൂ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വിട്ടയച്ചു; ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം ആ അപമാനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. രണ്ട് ഉപമകളിലും ബലവാനും ദുർബലനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് — ആനപോലും സിംഹത്തെ ഭയക്കുന്നു, സർപ്പംപോലും ഗരുഡനെ; അതുപോലെ ലോകവിജയിയായ രാവണൻപോലും രാമനെ ഭയക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദണ്ഡപ്രതീകാഃ’ (ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യമായവ) എന്നാൽ ബ്രഹ്മദണ്ഡംപോലെ പാഴാകാത്ത ബാണങ്ങൾ; ‘വിദ്യുച്ചലിതവർച്ചസഃ’ എന്നാൽ മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ പ്രഭയുള്ളവ — ഈ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും അവന്റെ ഓർമയിൽ ബാണങ്ങൾക്കുള്ള ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ മുറിവിനെക്കാൾ മനസ്സിലെ മുറിവാണ് അവനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ഭഗ്നദർപ്പഃ’ (ദർപ്പം തകർന്നവൻ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ ദർപ്പംതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം; അതു തകർന്നപ്പോൾ അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും വ്യഥിതനായി. ഈ വ്യഥയിൽനിന്നാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയമായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്താനുള്ള തീരുമാനം ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും — കാഴ്ചയും കേൾവിയും മനസ്സും — കലങ്ങിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച്, കുബേരനെയും യമനെയും ഇന്ദ്രനെയും തോൽപ്പിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ ഒരു മനുഷ്യനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ അപമാനം ഇരട്ടിയാണ്. കവി അവന്റെ ബാഹ്യപരാജയം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഉള്ളിലെ ഭയമാണു വർണിക്കുന്നത് — ‘സ്മരൻ’ (ഓർത്തുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഓർമതന്നെയാണ് അവന്റെ പീഡ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ചിത്രം രാമായണത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. രാമൻ അവനെ ‘പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു വിട്ടയച്ചു — തളർന്ന ശത്രുവിനെ കൊല്ലരുതെന്ന ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ നിയമമാണിത്; എന്നാൽ രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ആ അനുഗ്രഹവും അപമാനംതന്നെ, കാരണം ശത്രു ദയകാണിച്ചു വിട്ടയച്ചു എന്നത് അവന്റെ ഗർവത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

സ്വർണമയവും ദിവ്യവുമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് രാക്ഷസന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ചെയ്ത പരമമായ തപസ്സെല്ലാം വ്യർഥമായിപ്പോയി, കാരണം മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ഞാൻ ഒരു മനുഷ്യനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ‘മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള ഭയം നീ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ ഘോരവചനം ഇതാ എന്നെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതു അങ്ങനെതന്നെ സംഭവിച്ചു. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, നാഗങ്ങൾ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനാണ് ഞാൻ വരം യാചിച്ചത്; മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചു യാചിച്ചില്ല.’ വരയാചനയിൽ മനുഷ്യരെ അവഗണിച്ചതുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അവന്റെ നാശത്തിന്റെ വാതിൽ — ഇതു രാമായണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവിഷയമാണ്. തുടർന്ന് അവൻ ശാപങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു: ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച അനരണ്യൻ പണ്ടു പറഞ്ഞ ആ മനുഷ്യൻ ഈ ദശരഥപുത്രനായ രാമനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു — ‘രാക്ഷസാധമാ, കുലാധമാ, ദുർബുദ്ധേ, എന്റെ വംശത്തിൽ ഒരു പുരുഷൻ ജനിക്കും; അവൻ നിന്നെ പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലും.’ അവളെ ഞാൻ അപമാനിച്ചപ്പോൾ വേദവതിയും പണ്ട് എന്നെ ശപിച്ചു; ആ മഹാഭാഗയാണ് ജനകനന്ദിനിയായ ഈ സീതയായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഉമയും നന്ദീശ്വരനും രംഭയും വരുണപുത്രിയും പറഞ്ഞതെന്തോ അതു ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു; ഋഷിവാക്യം മിഥ്യയാവില്ല.’ എട്ടു മുതൽ പന്ത്രണ്ടു വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല — ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ട ശാപങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകുന്ന ഈ ഭാഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഈ ശാപങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — ഉമയുടേത് കൈലാസം ഇളക്കിയപ്പോഴുണ്ടായ ഭയത്താൽ, നന്ദീശ്വരന്റേത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാനരമുഖത്തെ പരിഹസിച്ചതിനാൽ, രംഭയുടേത് നളകൂബരന്റെ ശാപത്തിലൂടെ, വരുണപുത്രിയുടേത് അവളെ അപമാനിച്ചതിനാൽ. ‘ഇതു മനസ്സിലാക്കി നിങ്ങൾ ഇവിടെ ശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്’ എന്നാണ് ഉപസംഹാരം. ഇവിടെ രാവണന്റെ ആത്മബോധം അപൂർവമാണ് — അവൻ സ്വന്തം പാപങ്ങളെ ശാപരൂപത്തിൽ ഓർക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയിൽനിന്നു പിന്തിരിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ശ്രമിക്കുവിൻ എന്നു മാത്രം രാക്ഷസന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സീത വേദവതിയുടെ അവതാരമാണെന്ന പരിചയപ്പെടുത്തലും ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ സീതാപഹരണം കർമഫലമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘സർവം തത് ഖലു മേ മോഘം’ (അതെല്ലാം എനിക്കു വ്യർഥമായി) എന്ന വാക്കിൽ തപസ്സിന്റെ നിഷ്ഫലത്വം സമ്മതിക്കുന്നു — പതിനായിരം വർഷം ചെയ്ത തപസ്സും ശിരസ്സുകളുടെ ഹോമവും എല്ലാം വ്യർഥമായതുപോലെ. ‘മഹേന്ദ്രസമാനഃ’ (മഹേന്ദ്രനു തുല്യൻ) എന്ന ആത്മപ്രശംസയും പരാജയത്തിന്റെ ലജ്ജ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള ഭയം അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന ബ്രഹ്മവചനം വരദാനസമയത്തുതന്നെ പറയപ്പെട്ടിരുന്നു; എന്നാൽ രാവണൻ അന്നു മനുഷ്യരെ പുല്ലുപോലെ കരുതി. ഇപ്പോൾ അവന്റെ ദർപ്പംതന്നെ അവന്റെ ദൗർബല്യമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. ശാപങ്ങളുടെ പട്ടിക അവന്റെ പാപങ്ങളുടെയും പട്ടികയാണ് — സ്ത്രീകളെ അപമാനിക്കൽ, ദേവന്മാരെ പരിഹസിക്കൽ, രാജാക്കന്മാരെ വധിക്കൽ. ഇങ്ങനെ കവി രാവണന്റെ വായിലൂടെത്തന്നെ അവന്റെ ചരിതത്തിന്റെ വിമർശനം നടത്തുന്നു. അനരണ്യൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ അയോധ്യാരാജാവായിരുന്നു; രാവണൻ ദിഗ്വിജയത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹത്തെ കൊന്നു. മരണസമയത്ത് അദ്ദേഹം നൽകിയ ശാപം — ‘എന്റെ വംശത്തിൽ ജനിക്കുന്നവൻ നിന്നെ കൊല്ലും’ — ഇപ്പോൾ രാമരൂപത്തിൽ ഫലിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് രാവണൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. വേദവതി ഒരു തപസ്വിനിയായിരുന്നു; രാവണനാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട അവൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ‘നിന്റെ വധത്തിനായി ഞാൻ വീണ്ടും ജനിക്കും’ എന്നു ശപിച്ചു.

‘രാക്ഷസന്മാർ ചര്യാമാർഗങ്ങളിലും ഗോപുരശിഖരങ്ങളിലും നിലയുറപ്പിക്കട്ടെ. അനുപമമായ ഗാംഭീര്യമുള്ളവനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ഹനിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മശാപത്താൽ ബാധിതനുമായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുവിൻ.’ യുദ്ധത്തിൽ താൻ തോറ്റുവെന്നും പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നും അറിഞ്ഞ് മഹാബലനായ അവൻ ഭയങ്കരമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ദ്വാരങ്ങളിൽ ജാഗ്രത പുലർത്തുവിൻ, കോട്ടമതിലിൽ കയറുവിൻ; നിദ്രയുടെ വശത്തായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുവിൻ. കാമത്താൽ ബോധം മറഞ്ഞ അവൻ ചിന്തയില്ലാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നു. ആ രാക്ഷസൻ ഒമ്പതും ഏഴും പത്തും എട്ടും മാസം ഉറങ്ങുന്നു; ഇവൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ പങ്കെടുത്തശേഷം ഒമ്പതു ദിവസം മുമ്പാണ് ഉറങ്ങാൻ കിടന്നത്. ആ മഹാബലനായ കുംഭകർണനെ വേഗം ഉണർത്തുവിൻ; യുദ്ധത്തിൽ സകല രാക്ഷസന്മാരുടെയും ശിഖരമായ ആ മഹാബാഹു വാനരന്മാരെയും രാജകുമാരന്മാരെയും ക്ഷണത്തിൽ കൊല്ലും. ഇവനാണ് സകല രാക്ഷസന്മാരുടെയും മുഖ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ കൊടിക്കൂറ; എങ്കിലും കുംഭകർണൻ ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകി മൂഢനായി എപ്പോഴും ഉറങ്ങുന്നു.’ ‘കകുദം’ (ശിഖരം, കൂനിൻമുകൾ), ‘കേതുഃ’ (കൊടി) എന്ന ഉപമകളാൽ അവൻ കുംഭകർണനെ കുലത്തിന്റെ ശിഖരമെന്നും കൊടിയെന്നും വിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘മൂഢഃ ഗ്രാമ്യസുഖേ രതഃ’ (ഗ്രാമ്യസുഖത്തിൽ രമിക്കുന്ന മൂഢൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ അലസതയെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്നേഹവും ആക്ഷേപവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ഈ അതിദാരുണമായ യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട എനിക്ക്, കുംഭകർണൻ ഉണർന്നാൽ ദുഃഖമുണ്ടാവില്ല. ഇത്തരം ഘോരമായ വിപത്തിൽ സഹായത്തിനെത്താത്ത, ഇന്ദ്രനു തുല്യബലമുള്ള അവനെക്കൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?’ ‘മന്ത്രം ചെയ്ത് ഉറങ്ങി’ എന്ന പദം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ മന്ത്രസഭയിൽ കുംഭകർണന്റെ സാന്നിധ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒമ്പതു ദിവസം മുമ്പ് അവൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ പങ്കെടുത്തശേഷം വീണ്ടും ഉറങ്ങി. അതിനാൽ അകാലത്തിൽ അവനെ ഉണർത്തുന്നതു ദുഷ്കരമാണ്; അതു മുന്നോട്ടു വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ നമ്പരിൽ. രാവണന്റെ അവസാനവാക്ക് — ‘വിപത്തിൽ സഹായത്തിനെത്താത്തവനെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ — ബന്ധുവിന്റെ പരീക്ഷ വിപത്തിലാണ് എന്ന നീതിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞ രണ്ടുവിധമാണ് — രക്ഷണവും ഉണർത്തലും. ആദ്യം അവൻ നഗരത്തിന്റെ ദ്വാരങ്ങളും കോട്ടമതിലുകളും കാക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, കാരണം വാനരന്മാർ അടുത്തുണ്ട്; അതിനുശേഷമേ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുന്നുള്ളൂ. ഈ ക്രമം അവന്റെ സേനാനായകത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘ഒമ്പതും ഏഴും പത്തും എട്ടും മാസം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കുംഭകർണന്റെ ഉറക്കത്തിന് നിശ്ചിതകാലമില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലപ്പോൾ ഒമ്പത്, ചിലപ്പോൾ പത്തു മാസം. രാക്ഷസസേനാപതിയായിരുന്ന പ്രഹസ്തന്റെ വധവും ഇവിടെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കുംഭകർണനാണ് അവസാനത്തെ ആശ്രയം. ‘കാമോപഹതചേതനഃ’ (കാമത്താൽ ബോധം നശിച്ചവൻ), ‘ഗ്രാമ്യസുഖേ രതഃ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാവണൻ അനുജന്റെ ഭോഗപ്രിയതയെ നിന്ദിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻതന്നെ കാമവശനായാണ് സീതയെ അപഹരിച്ചത് — ഈ വൈരുധ്യം വായനക്കാരന്റെ കണ്ണിൽ വ്യക്തമാണ്.

രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് കുംഭകർണന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി. രാവണനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട, മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന അവർ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും മാലകളും വലിയ അളവിൽ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും എടുത്ത് പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ വശത്തേക്കും ഒരു യോജന നീളമുള്ളതും വലിയ കവാടമുള്ളതും പുഷ്പഗന്ധം ഒഴുകുന്നതുമായ മനോഹരമായ കുംഭകർണഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, കുംഭകർണന്റെ നിശ്വാസത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ട ആ മഹാബലന്മാർ പ്രയാസപ്പെട്ടു നിലയുറപ്പിച്ച് യത്നപൂർവം ഗുഹയിൽ കടന്നു. നിശ്വാസവായുകൊണ്ടുതന്നെ മഹാബലന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ പിന്നോട്ടെറിയപ്പെടുന്നു — ഇതു ഹാസ്യവും ഭയാനകവുമാണ്. രത്നങ്ങളും സ്വർണവും പതിച്ച തറയുള്ള ആ മനോഹരഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രന്മാർ ഭീമപരാക്രമനായ അവൻ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു — ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതംപോലെ ഉറങ്ങുന്നവനും വിരൂപനും മഹാനിദ്രയിലാണ്ടവനുമായ കുംഭകർണനെ അവർ ഒത്തുചേർന്ന് ഉണർത്താൻ തുടങ്ങി. രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിൽക്കുന്ന ശരീരമുള്ളവനും, ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ശ്വസിക്കുന്നവനും, നിശ്വാസങ്ങളാൽ ചുറ്റുമുള്ളവരെ ചുഴറ്റുന്നവനും, ഭയങ്കരമായ നാസാദ്വാരങ്ങളുള്ളവനും, പാതാളംപോലെ വിശാലമായ വായുള്ളവനും, ശയ്യയിൽ സർവാംഗങ്ങളും നീട്ടിവച്ചവനും, മേദസ്സിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളവനും, സ്വർണാംഗദങ്ങൾ അണിഞ്ഞ അവയവങ്ങളുള്ളവനും, കിരീടത്താൽ സൂര്യതേജസ്സുള്ളവനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ കുംഭകർണനെ ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രന്മാർ കണ്ടു. തുടർന്ന് ആ മഹാകായന്മാർ കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽ മേരുവിനു തുല്യവും അത്യന്തം തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുടെ ഒരു കൂമ്പാരം ഉണ്ടാക്കി — മാനുകളുടെയും പോത്തുകളുടെയും പന്നികളുടെയും കൂട്ടങ്ങളും അത്ഭുതകരമായ ഒരു അന്നരാശിയും. പിന്നെ ആ ദേവശത്രുക്കൾ രക്തകുംഭങ്ങളും വിവിധ മാംസങ്ങളും കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽ വച്ചു. വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ഗുഹ, പിന്നെ ഉറങ്ങുന്നവന്റെ ശരീരം, പിന്നെ ഭോജനം. ഗുഹയുടെ സൗന്ദര്യം — രത്നങ്ങളും സ്വർണവും പുഷ്പഗന്ധവും — അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഭീകരതയോടു വിരുദ്ധമാണ്. മേദസ്സിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും ഗന്ധം അവന്റെ ആഹാരത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭോജനരാശി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കിവയ്ക്കുന്നു, കാരണം ഉണരുമ്പോൾ വിശന്ന അവൻ എല്ലാം തിന്നുകളയുമെന്ന് അവർക്കറിയാം — അവരുടെ സ്വരക്ഷയ്ക്കുള്ള ഉപായവുമാണിത്. മേരുസദൃശമായ രാശി അവന്റെ വിശപ്പിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു. 25, 29, 30 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങളിലെ ചില അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവ നിശ്വാസത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും വർണന വിസ്തരിക്കുന്നു. ‘യോജനായതാ ഗുഹാ’ (ഒരു യോജന നീളമുള്ള ഗുഹ) എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ശയനസ്ഥലത്തിന്റെ വിശാലത അവന്റെ ശരീരത്തിനു ചേർന്നതാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘വികീർണമിവ പർവതം’ (ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ, തകർന്ന പർവതശിഖരങ്ങൾപോലെ നീണ്ടുനിവർന്ന അവന്റെ കിടപ്പു കാണിക്കുന്നു. വിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു മാലകൊണ്ട് കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ ഭീകരത വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ ഏതാണ്ടു പന്ത്രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ. ഭോജനരാശിയിൽ മാനുകളും പോത്തുകളും പന്നികളും — വന്യമൃഗങ്ങൾ; അവയെ ശേഖരിക്കുന്നതുതന്നെ വലിയ പ്രയത്നമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ സ്വയം ‘മാംസശോണിതഭോജനാഃ’ (മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) ആണെങ്കിലും കുംഭകർണന്റെ ഭോജനം അവരെപ്പോലും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരമസംഭ്രാന്താഃ’ (അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരുടെ തിടുക്കവും ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാജ്ഞ ഉടനടി പാലിക്കണം, എന്നാൽ ഉറങ്ങുന്ന കുംഭകർണന്റെ അടുത്തുചെല്ലാൻപോലും ഭയം.

അവർ ആ ശത്രുതാപനെ വിലയേറിയ ചന്ദനംകൊണ്ടു പൂശി, ദിവ്യമാലകളാലും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും സന്തോഷിപ്പിച്ചു, ധൂപഗന്ധങ്ങൾ പരത്തി, അവനെ സ്തുതിച്ചു; യാതുധാനന്മാർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവിടവിടെ ഗർജിച്ചു. ചന്ദ്രനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ശംഖുകൾ അവർ ഊതി; ക്ഷമകെട്ട് എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് തുമുലമായി അലറി. നിശാചരന്മാർ ഗർജിച്ചു, കൈകൊട്ടി, അവനെ പിടിച്ചുകുലുക്കി, കുംഭകർണനെ ഉണർത്താൻ വലിയ ശബ്ദമുണ്ടാക്കി. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശബ്ദത്തിന്റെയും പ്രഹരങ്ങളുടെയും ചിത്രമാണ്: ‘ശംഖ്, ഭേരി, പണവം എന്നിവയുടെ നാദത്തോടും കൈകൊട്ടലും ആർപ്പുവിളിയും സിംഹനാദവും ചേർന്ന ആ ശബ്ദം കേട്ട് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പറന്ന് ആകാശം നിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പക്ഷികൾ പെട്ടെന്നു താഴെ വീണു. ആ അതിശക്തമായ നാദങ്ങളാലും ഉറങ്ങിക്കിടന്ന മഹാകായനായ കുംഭകർണൻ ഉണരാതിരുന്നപ്പോൾ ആ രാക്ഷസഗണങ്ങളെല്ലാം ഭുശുണ്ഡികളും ഉലക്കകളും ഗദകളും കൈയിലെടുത്തു. പർവതശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടും ഉലക്കകൾകൊണ്ടും ഗദകൾകൊണ്ടും മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ഉഗ്രന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ നിലത്തു സുഖമായുറങ്ങുന്ന കുംഭകർണന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു.’ ആ രാക്ഷസന്റെ നിശ്വാസവായുവിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാനായില്ല. പിന്നെ അരമുറുക്കിയ ഭീമപരാക്രമികളായ പതിനായിരം രാക്ഷസന്മാർ മൃദംഗം, പണവം, ഭേരി, ശംഖ്, കുംഭം എന്നിവയുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു വായിച്ചു; നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള അവനെ വളഞ്ഞ് ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു; അടിച്ചും അലറിയും അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ അപ്പോഴും ഉണർന്നില്ല. അവനെ ഉണർത്താൻ കഴിയാതെ വന്നപ്പോൾ അവർ കൂടുതൽ കഠിനവും ദാരുണവുമായ ഒരു ശ്രമം ആരംഭിച്ചു — കുതിരകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും കഴുതകളെയും ആനകളെയും വടികളും ചാട്ടകളും തോട്ടികളുംകൊണ്ട് അടിച്ച് അവന്റെ മേലേക്ക് ഓടിച്ചു; സർവശക്തിയുമെടുത്ത് ഭേരികളും ശംഖുകളും മൃദംഗങ്ങളും വായിച്ചു; സർവശക്തിയോടെ ഉയർത്തിയ വലിയ മരത്തടികൾകൊണ്ടും മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ടും ഉലക്കകൾകൊണ്ടും അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ അടിച്ചു. ആ മഹാനാദത്താൽ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്ക മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു; എന്നിട്ടും അവൻ ഉണർന്നതേയില്ല. ശ്രമങ്ങളുടെ ക്രമം — ആദ്യം സുഗന്ധവും സ്തുതിയും, പിന്നെ ശബ്ദം, പിന്നെ പ്രഹരങ്ങൾ, പിന്നെ മൃഗങ്ങളുടെ ചവിട്ട് — മൃദുവിൽനിന്നു കഠിനത്തിലേക്കു വളരുന്നു; ഇതു ഹാസ്യരസവും ജനിപ്പിക്കുന്നു. പക്ഷികൾ വീഴുന്നു, ലങ്ക മുഴുവൻ ശബ്ദംകൊണ്ടു നിറയുന്നു, എന്നിട്ടും ഉറങ്ങുന്നവൻ അനങ്ങുന്നില്ല — ഈ വൈരുധ്യം ബ്രഹ്മശാപത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ആരംഭത്തിൽ ചന്ദനലേപനം, മാല, ധൂപം, സ്തുതി — ഇവ ദേവപൂജയുടെ ഉപചാരങ്ങൾപോലെയാണ്; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ഒരു ദേവനെയെന്നപോലെ ഉപചരിക്കുന്നു. പിന്നെ ശംഖനാദം — പൂജയുടെതന്നെ ഒരു അംഗം — അതിനുശേഷം ക്രമേണ യുദ്ധായുധങ്ങൾ. ‘ദശ രാക്ഷസസാഹസ്രം’ (പതിനായിരം രാക്ഷസന്മാർ) എന്ന സംഖ്യ ശ്രമത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കൽ — വടികൊണ്ടടിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളും ഒട്ടകങ്ങളും കഴുതകളും ആനകളും അവന്റെ ശരീരത്തിലേക്കു കയറിപ്പായുന്നു — ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഉപായമാണ്. ‘സർവപ്രാണൈഃ’ (സർവശക്തിയോടെ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ അധ്വാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിശ്വാസവായുവിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയാത്തത് മുമ്പേ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇപ്പോൾ വീണ്ടും — ഉറങ്ങുമ്പോൾപോലും അവൻ അവരെ ദൂരേക്കെറിയുന്നു.

പിന്നെ മിനുക്കിയ സ്വർണക്കോലുകളാൽ ഇടവിടാതെ കൊട്ടുന്ന ആയിരം ഭേരികൾ എല്ലാ വശത്തും ഒരുമിച്ചു മുഴങ്ങി. എന്നിട്ടും അതിനിദ്രയിലാണ്ട്, ശാപത്തിന്റെ വശത്തായ അവൻ ഉണരാതിരുന്നപ്പോൾ നിശാചരന്മാർ ക്രുദ്ധരായി. പിന്നെ കോപാവിഷ്ടരായ ആ ഭീമപരാക്രമികളെല്ലാം ആ രാക്ഷസനെ ഉണർത്താൻ മറ്റു പരാക്രമങ്ങൾ ചെയ്തു — ചിലർ ഭേരികൾ അടിച്ചു, ചിലർ മഹാശബ്ദമുണ്ടാക്കി, ചിലർ അവന്റെ തലമുടി പിഴുതു, ചിലർ ചെവികൾ കടിച്ചു, ചിലർ നൂറുകണക്കിനു കുടം വെള്ളം ചെവികളിൽ ഒഴിച്ചു; എന്നാൽ മഹാനിദ്രയുടെ വശത്തായ കുംഭകർണൻ അനങ്ങിയില്ല. കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ മറ്റു ബലവാന്മാർ അവന്റെ തലയിലും മാറിലും അവയവങ്ങളിലും കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ വീഴ്ത്തി; കയറുകളിൽ കെട്ടിയ ശതഘ്നികൾകൊണ്ട് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അടിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ മഹാകായനായ രാക്ഷസൻ ഉണർന്നില്ല. പിന്നെ ആയിരം ആനകൾ അവന്റെ ശരീരത്തിലൂടെ ഓടിച്ചുവിടപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ കുംഭകർണൻ ഉണർന്ന് ഒരു നേരിയ സ്പർശം അനുഭവിച്ചു. ‘പരം സ്പർശം’ എന്നാൽ — ആയിരം ആനകളുടെ ചവിട്ടുപോലും അവനു വെറുമൊരു സ്പർശംമാത്രം, വേദനയല്ല; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ദൃഢതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുടി പിഴുതലും ചെവി കടിക്കലും വെള്ളം ഒഴിക്കലും — ഈ ഉപായങ്ങൾ ഒരു കുട്ടിയെ ഉണർത്താനുള്ളവപോലെയാണ്, എന്നാൽ നൂറിരട്ടിയാക്കിയവ. ‘ശാപസ്യ വശമാപന്നഃ’ (ശാപത്തിന്റെ വശത്തായവൻ) എന്ന പദം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ വർണിക്കാൻ പോകുന്ന ബ്രഹ്മശാപത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷഫലം കാണിക്കുന്നു — ശബ്ദമോ പ്രഹരമോ അല്ല, ശാപംതന്നെയാണ് അവനെ ഉറക്കിക്കിടത്തുന്നത്. ശതഘ്നി എന്നത് ഇരുമ്പുമുള്ളുകൾ പതിച്ച ഒരു വലിയ ശിലയുടെ രൂപത്തിലുള്ള ആയുധമാണ്; അതു കയറുകളിൽ കെട്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും വീഴ്ത്തുന്നു. ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ‘ചിലർ … ചിലർ’ എന്ന ആവർത്തനം അവരുടെ പലവിധ ശ്രമങ്ങളെ തിടുക്കത്തോടെ വർണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആയിരം ആനകൾ — ബലത്തിന്റെ പരമസീമ — അതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ ഉണരുന്നത്; ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവു തെളിയിക്കുന്നു. ഭേരികളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘മൃഷ്ടകാഞ്ചനകോണാഃ’ എന്ന വിശേഷണം — അവയുടെ കോലുകൾ സ്വർണമയമാണ് — രാജകീയവൈഭവവും ഇവിടെ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘അസക്താനാം’ എന്നാൽ നിർത്താതെയുള്ള വാദനം. വെള്ളം ഒഴിക്കുന്നത് തണുപ്പുകൊണ്ട് ഉണർത്താനുള്ള ലൗകികമായ ഉപായമാണ്; ചെവി കടിക്കുന്നതു വേദനകൊണ്ട്; മുടി പിഴുതുന്നതും അങ്ങനെതന്നെ. ആയിരം ആനകൾ ഓടുന്നതുവരെ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും നിഷ്ഫലമായി. ഈ വർണനയുടെ ദൈർഘ്യം ‘അവൻ എപ്പോൾ ഉണരും’ എന്ന ശ്രോതാവിന്റെ ആകാംക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ ബലം മനുഷ്യപ്രയത്നങ്ങളെക്കാൾ വലുതാണ് — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയിലെ മുഖ്യഭാവം; ഇതു രാവണന്റെ ശാപസ്മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ: ‘അവൻ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന പർവതശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള ആ കനത്ത പ്രഹരങ്ങൾ ഗൗനിക്കാതെ, നിദ്ര തീർന്നതിനാൽ വിശപ്പിന്റെ ഭയത്താൽ പീഡിതനായി, കോട്ടുവായിട്ടുകൊണ്ട് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. നാഗശരീരങ്ങൾക്കും പർവതശിഖരങ്ങൾക്കും തുല്യവും വജ്രത്തിന്റെ ദൃഢതയെ ജയിക്കുന്നവയുമായ കൈകൾ നീട്ടിക്കുടഞ്ഞ്, ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ് പിളർന്ന് ആ നിശാചരൻ വികൃതമായി കോട്ടുവായിട്ടു.’ കോട്ടുവായിടുന്ന അവന്റെ പാതാളതുല്യമായ വായ് മേരുശിഖരത്തിൽ ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. കോട്ടുവായിട്ടുകൊണ്ട് ആ അതിബലനായ നിശാചരൻ ഉണർന്നു; അവന്റെ നിശ്വാസം പർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കാറ്റുപോലെയായി. എഴുന്നേൽക്കുന്ന ആ കുംഭകർണന്റെ രൂപം യുഗാന്തത്തിൽ സർവഭൂതങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന കാലന്റേതുപോലെ ശോഭിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യവും മിന്നലിനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവയുമായ അവന്റെ വലിയ കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവർ അവനു വിവിധങ്ങളായ ധാരാളം ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു; ആ മഹാബലൻ പന്നികളെയും പോത്തുകളെയും ഭക്ഷിച്ചു. വിശന്ന അവൻ മാംസം തിന്നു, ദാഹിച്ച അവൻ രക്തം കുടിച്ചു; ആ ഇന്ദ്രശത്രു അപ്പോൾ മേദസ്സു നിറച്ച കുടങ്ങളും മദ്യവും കുടിച്ചു. പിന്നെ അവൻ തൃപ്തനായെന്നറിഞ്ഞ് നിശാചരന്മാർ മുന്നോട്ടുവന്ന് തലകുനിച്ചു വണങ്ങി അവനെ ചുറ്റും വളഞ്ഞു. നിദ്രയാൽ മങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ളവനും കലങ്ങിയ നോട്ടമുള്ളവനുമായ അവൻ എല്ലാ വശത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ച് ആ നിശാചരന്മാരെ കണ്ടു. ഉപമകളുടെ ബാഹുല്യം ശ്രദ്ധിക്കുക — ബഡവാമുഖം, പാതാളം, മേരുവിൽ ഉദിച്ച സൂര്യൻ, പർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കാറ്റ്, യുഗാന്തത്തിലെ കാലൻ, മഹാഗ്രഹങ്ങൾ — എല്ലാ ഉപമകളും പ്രളയത്തിന്റെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും അളവിലാണ്. ഇവിടെ വൾഗേറ്റിലെ പാഠം ‘യുഗാന്തേ സർവഭൂതാനി കാലസ്യേവ ദിധക്ഷതഃ’ (യുഗാന്തത്തിൽ സർവഭൂതങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന കാലനെപ്പോലെ) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘തപാന്തേ സബലാകസ്യ മേഘസ്യേവ വിവർഷതഃ’ (വേനലവസാനത്തിൽ കൊക്കുകളോടുകൂടി പെയ്യുന്ന മേഘംപോലെ) എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ഉപമാനമാണ്. അവൻ തൃപ്തനായെന്നറിഞ്ഞതിനുശേഷം മാത്രമാണ് രാക്ഷസന്മാർ അടുത്തുവരുന്നത് — തൃപ്തനാകാത്ത അവൻ തങ്ങളെയും തിന്നുകളയുമെന്ന് അവർക്കു ഭയം. 62, 65 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘നിദ്രാവിശദനേത്രഃ’, ‘കലുഷീകൃതലോചനഃ’ എന്നിവ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നാം — നിദ്രയാൽ പാതിതുറന്ന കണ്ണുകൾ കലങ്ങിയുമിരിക്കുന്നു. കോട്ടുവായിടലിന്റെ വർണന ദീർഘവും വിശദവുമാണ് — കൈകൾ നീട്ടൽ, വായ് പിളർക്കൽ, നിശ്വാസം, എഴുന്നേൽക്കൽ, കണ്ണുകളുടെ ജ്വലനം. ഇതെല്ലാം ഉറക്കമുണരുന്നതിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമത്തെ അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കുന്നു. ഭോജനത്തിലും ഒരു ക്രമമുണ്ട് — ആദ്യം മാംസം, പിന്നെ രക്തം, പിന്നെ മേദസ്സും മദ്യവും. ‘ശക്രരിപുഃ’ (ഇന്ദ്രശത്രു) എന്ന പദം ഭോജനസമയത്തുപോലും അവന്റെ ഇന്ദ്രവിജയത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വണങ്ങി ചുറ്റും നിൽക്കുന്നു — അവരിലും അവന്റെ പ്രഭാവം വലുതാണ്. ‘സമുത്പേതുഃ’ (മുന്നോട്ടുവന്നു) എന്നതിൽനിന്ന് മുമ്പ് അവർ ഭയംകൊണ്ട് ദൂരെ മാറിനിൽക്കുകയായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കാം.

രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി; ഉണർത്തപ്പെട്ടതിൽ വിസ്മയിച്ച് അവൻ രാക്ഷസന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്തിനാണ് നിങ്ങൾ ഇത്ര ശ്രദ്ധയോടെ എന്നെ ഉണർത്തിയത്? രാജാവിനു സുഖംതന്നെയല്ലേ? ഇവിടെ എന്തെങ്കിലും ഭയമുണ്ടോ? അതോ തീർച്ചയായും അന്യരിൽനിന്നു വലിയൊരു ഭയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാലാണല്ലോ നിങ്ങൾ തിടുക്കത്തിൽ എന്നെ ഉണർത്തിയത്. ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ രാക്ഷസരാജന്റെ ഭയം പിഴുതെറിയും; മഹേന്ദ്രനെ പിളർക്കും, അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയെ തണുപ്പിക്കും. എന്നെപ്പോലെ ഉറങ്ങുന്ന ഒരുവനെ നിസ്സാരകാരണത്താൽ ആരും ഉണർത്തുകയില്ലല്ലോ; അതിനാൽ എന്നെ ഉണർത്തിയതിന്റെ കാരണം യഥാർഥമായി പറയുവിൻ.’ ഇങ്ങനെ ക്ഷോഭത്തോടെ പറയുന്ന ശത്രുസംഹാരകനായ കുംഭകർണനോട് രാജാവിന്റെ സചിവനായ യൂപാക്ഷൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരിൽനിന്നുള്ള ഒരു ഭയവും ഞങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലുമില്ല; രാജാവേ, മനുഷ്യനിൽനിന്നുള്ള തുമുലമായ ഭയമാണ് ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യഭയംപോലെ ഒരു ഭയം ദൈത്യരിൽനിന്നോ ദാനവരിൽനിന്നോ ഒരിക്കലും ഞങ്ങൾക്കുണ്ടായിട്ടില്ല. പർവതാകാരന്മാരായ വാനരന്മാർ ഈ ലങ്കയെ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സീതാപഹരണത്താൽ ദുഃഖതപ്തനായ രാമനിൽനിന്നാണ് ഞങ്ങൾക്കു തുമുലമായ ഭയം. ഒരൊറ്റ വാനരൻ മുമ്പ് ഈ മഹാപുരിയെ ദഹിപ്പിച്ചു; അനുചരന്മാരോടും ആനകളോടുംകൂടി കുമാരനായ അക്ഷനെ കൊന്നു. ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായ പൗലസ്ത്യനായ രാക്ഷസാധിപൻപോലും സൂര്യതേജസ്വിയായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ‘പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു വിട്ടയക്കപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരോ ദൈത്യരോ ദാനവരോ രാജാവിനോടു ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തത് ഇവിടെ രാമൻ ചെയ്തു — അദ്ദേഹം പ്രാണസംശയത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി.’ കുംഭകർണന്റെ ആദ്യചോദ്യം രാജാവിന്റെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ വ്യക്തമാണ്. അവന്റെ ഗർവവും — ‘മഹേന്ദ്രനെ പിളർക്കും, അഗ്നിയെ തണുപ്പിക്കും’ എന്ന്. യൂപാക്ഷന്റെ മറുപടിയിൽ ‘മനുഷ്യനിൽനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം രാവണന്റെ വരത്തിലെ പഴുതിനെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘വ്രജ’ (പോകൂ) എന്ന രാമവചനം — യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റ രാവണനെ വിട്ടയച്ചത് — രാക്ഷസന്മാർക്ക് വലിയ അപമാനമാണ്; യൂപാക്ഷൻ അതു തുറന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും മുൻസംഭവങ്ങളുടെ സ്മരണയാണ്. ‘രാമനിൽനിന്നുള്ള ഭയം’ — ഇതാണ് മുഴുവൻ മറുപടിയുടെയും സാരം. കുംഭകർണൻ ‘സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി’ — ക്രുദ്ധനാണെങ്കിലും അവൻ ആദ്യം അനുചരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ നേതൃഗുണമാണ്. ‘എന്നെപ്പോലെ ഒരുവനെ നിസ്സാരകാരണത്താൽ ഉണർത്തില്ല’ എന്നത് ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ വാക്കും വലിയൊരു കാരണമുണ്ടെന്ന അനുമാനവുമാണ്. യൂപാക്ഷൻ ‘കൃതാഞ്ജലിഃ’ — ഭയത്തോടും വിനയത്തോടുംകൂടി കൈകൂപ്പി — സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ മറുപടിയിൽ സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമമുണ്ട് — സേതു, ഉപരോധം, ലങ്കാദഹനം, അക്ഷവധം, രാവണപരാജയം — എല്ലാം സംക്ഷേപിച്ച്, കുംഭകർണന് ആപത്തിന്റെ ഗൗരവം മനസ്സിലാകാൻ. ‘ദേവകണ്ടകഃ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻ) എന്ന രാവണവിശേഷണം — ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻപോലും ഒരു മനുഷ്യനാൽ വിട്ടയക്കപ്പെട്ടു — ഈ വൈരുധ്യം യൂപാക്ഷന്റെ വാക്കിൽ വ്യക്തമാണ്.

യുദ്ധത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠനുണ്ടായ പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യൂപാക്ഷന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കുംഭകർണൻ കണ്ണുരുട്ടിക്കൊണ്ട് യൂപാക്ഷനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യൂപാക്ഷാ, ഇന്നുതന്നെ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെയും മുഴുവൻ വാനരസൈന്യത്തെയും യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചിട്ടേ ഞാൻ രാവണനെ കാണൂ. വാനരന്മാരുടെ മാംസവും രക്തവുംകൊണ്ട് ഞാൻ രാക്ഷസന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും; രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രക്തം ഞാൻതന്നെ കുടിക്കും.’ ഗർവോടെ പറയുന്ന അവന്റെ, രോഷംകൊണ്ടു ദോഷം വർധിച്ച ആ വാക്കു കേട്ട്, രാക്ഷസയോദ്ധാക്കളിൽ പ്രമുഖനായ മഹോദരൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിച്ചശേഷവും അങ്ങേക്കു യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാമല്ലോ.’ മഹോദരന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണൻ പുറപ്പെട്ടു. കുംഭകർണന്റെ സ്വഭാവം ഇവിടെ തെളിയുന്നു — ആദ്യം കർമം, പിന്നെ വാക്ക്; രാജാവിനെ കാണുന്നതിനു മുമ്പേ യുദ്ധം ചെയ്യാനാണ് അവന്റെ ആഗ്രഹം. മഹോദരനാകട്ടെ രാജാജ്ഞയുടെ ക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം രാജാവിനെ കാണണം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേൾക്കണം. ‘രോഷവിവൃദ്ധദോഷം’ (രോഷത്താൽ ദോഷം വർധിച്ചത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷം — ആലോചിക്കാത്ത സാഹസം — കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് അറുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ മഹോദരൻതന്നെ അവന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോക്കിനെ നിന്ദിക്കും; അതിനാൽ ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള എതിർപ്പിന്റെ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രക്തം ഞാൻ കുടിക്കും’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവവും ‘ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിച്ച്’ എന്ന മഹോദരവാക്ക് രാജനീതിയും കാണിക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ വാക്ക് അവൻ ഉടനെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയോടുള്ള അവന്റെ ആദരം. ‘വിവൃത്താക്ഷഃ’ എന്നാൽ ക്രോധത്താൽ ഉരുളുന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ — ജ്യേഷ്ഠന്റെ അപമാനം കേട്ടുള്ള അവന്റെ രോഷം. ‘തതഃ ദ്രക്ഷ്യാമി രാവണം’ (അതിനുശേഷം രാവണനെ കാണും) എന്ന വാക്കിൽ, വിജയംതന്നെ ഒരു ഉപഹാരമായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — വീരന്റെ സ്വാഭാവികമായ അഭിമാനം. മഹോദരന്റെ ഇടപെടലും ചിന്തനീയമാണ് — രാജാവിന്റെ അനുമതി കൂടാതെ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നത് അവൻ തടയുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ അധികാരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മന്ത്രി എപ്പോഴും രാജാവിന്റെ പക്ഷത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലും കാണാം. കുംഭകർണനാകട്ടെ ഉടനടി അവന്റെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു, കാരണം ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയാണ് അവന് എല്ലാറ്റിനും മീതെ.

ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളും ഭയങ്കരമായ രൂപവും പരാക്രമവുമുള്ള കുംഭകർണനെ ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിച്ചശേഷം രാക്ഷസന്മാർ തിടുക്കത്തിൽ ദശഗ്രീവന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി. ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിലിരിക്കുന്ന ദശഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് ആ നിശാചരന്മാരെല്ലാം കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ കുംഭകർണൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. എങ്ങനെ വേണം — അവൻ അവിടെനിന്നുതന്നെ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടട്ടെയോ, അതോ ഇവിടെ വരുന്ന അവനെ അങ്ങു കാണുമോ?’ സന്തുഷ്ടനായ രാവണൻ അടുത്തുനിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘അവനെ ഇവിടെ കാണാനാണ് എനിക്കാഗ്രഹം; യഥാവിധി അവനെ ആദരിക്കുകയും വേണം.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം തിരിച്ചുചെന്ന് രാവണന്റെ പ്രേരണയനുസരിച്ച് കുംഭകർണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സകല രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കുക, ജ്യേഷ്ഠനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും മഹാവീര്യനുമായ കുംഭകർണൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശയ്യയിൽനിന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. സന്തോഷത്തോടെ മുഖം കഴുകി സ്നാനം ചെയ്ത് അത്യന്തം ഹർഷിതനായ അവൻ, ദാഹിച്ച്, ബലം വർധിപ്പിക്കുന്ന പാനീയം വേഗം കൊണ്ടുവരാൻ തിടുക്കപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ രാവണാജ്ഞയാൽ തിടുക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ മദ്യവും വിവിധ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും ക്ഷണത്തിൽ എത്തിച്ചു. രണ്ടായിരം കുടം കുടിച്ച്, അല്പം ഉന്മത്തനായി, മത്തനായി, തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ അവൻ പോകാൻ ഒരുങ്ങി. രോഷാകുലനായ കുംഭകർണൻ കാലനും അന്തകനും യമനും തുല്യനായി ശോഭിച്ചു; രാക്ഷസസൈന്യത്തോടുകൂടി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ അവൻ കാലടികൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ കുലുക്കി. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ അറുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിലെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഏതാണ്ട് ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. രാജദർശനത്തിന്റെ ശിഷ്ടാചാരം ഇവിടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ദൂതന്മാർ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ പോയിവരുന്നു; ‘യഥാവിധി ആദരിക്കുക’ എന്നു രാവണൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘ബലസമീരണം പാനം’ (ബലം ഉണർത്തുന്ന പാനീയം) എന്നതിലൂടെ മദ്യം ബലം വർധിപ്പിക്കുമെന്നാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ മതം എന്നു കാണാം. രണ്ടായിരം കുടം കുടിച്ചിട്ടും ‘അല്പം’ മാത്രം മത്തൻ — അവന്റെ പാനത്തിന്റെ അളവും അത്ര വിശാലമാണ്. സ്നാനവും മുഖം കഴുകലും രാജസഭയ്ക്കു യോജിച്ച ഒരുക്കമാണ്. ‘കാലാന്തകയമോപമഃ’ എന്നതു മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള ഉപമയാണ് — കാലൻ, അന്തകൻ, യമൻ — മൃത്യുവിന്റെ മൂന്നു നാമങ്ങൾ; അവന്റെ ഭീകരതയുടെ പാരമ്യം. ദൂതന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ പോക്കുവരവ് കഥയുടെ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു; അതിലൂടെ കുംഭകർണന്റെ രാജസഭാപ്രവേശം ഗൗരവത്തോടെ സംഭവിക്കുന്നു. മദ്യത്തിന്റെ അളവ് — രണ്ടായിരം കുടം — അതിശയോക്തിയാണെങ്കിലും അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലിപ്പത്തോടു ചേരുന്നു. ‘ഈഷത് സമുത്കടഃ മത്തഃ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ അവന്റെ മദത്തിന്റെ അളവു പറയുന്നു — പൂർണമായി മത്തനല്ല, എന്നാൽ ഉത്സാഹം നിറഞ്ഞവൻ. ‘യഥാവിധി ആദരിക്കുക’ എന്ന രാവണാജ്ഞ സഹോദരനോടുള്ള സമ്മാനവും അവനെക്കൊണ്ടുള്ള ആവശ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങളോടെ (വംശസ്ഥം, ഉപജാതി, ഉപജാതി, വംശസ്ഥം) സർഗം അവസാനിക്കുന്നു: ‘ആയിരം രശ്മികളുള്ള സൂര്യൻ കിരണങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെയെന്നപോലെ, തന്റെ ശരീരംകൊണ്ടു രാജവീഥിയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, കൂപ്പുകൈകളുടെ ഒരു മാലയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശതക്രതു സ്വയംഭുവിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കെന്നപോലെ അവൻ അവിടേക്കു പോയി. രാജവീഥിയിൽ നിൽക്കുന്ന, ശത്രുഘാതകനും അളവറ്റവനും പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനുമായ അവനെ കണ്ട് പുറത്തുനിന്നിരുന്ന ആ വനവാസികൾ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം പെട്ടെന്നു ഭയന്നുവിറച്ചു. ചിലർ ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു, ചിലർ വ്യഥിതരായി വീണു, ചിലർ വ്യഥിതരായി ദിക്കുകളിലേക്കു പാഞ്ഞു, ചിലർ ഭയാർത്തരായി നിലത്തു കിടന്നു. പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനും കിരീടധാരിയും സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടു സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ വളർന്നവനുമായ ആ അത്ഭുതരൂപനെ കണ്ട് ഭയാർത്തരായ വനവാസികൾ നാനാദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.’ തൊണ്ണൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘കേചിദ് ദശശ്ച’ എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘കേ ചിദ് ദിശഃ സ്മ’ — ‘ദിക്കുകളിലേക്ക്’ എന്ന അർഥം സംഭാവ്യമാണ്, എങ്കിലും അച്ചടിപാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘അഞ്ജലിമാലയാ വൃതഃ’ (കൂപ്പുകൈകളുടെ മാലയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാർ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അവനെ ചുറ്റും അനുഗമിക്കുന്നു — അവനു നൽകുന്ന സമ്മാനം. വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന് നാലുവിധം ചിത്രം — ശരണം പ്രാപിക്കൽ, വീഴൽ, ദിക്കുതെറ്റിയുള്ള പാച്ചിൽ, നിലത്തു കിടക്കൽ — കരുണവും ഹാസ്യവുമാണ്. ‘രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു’ എന്നത് വാനരന്മാർക്കു രാമനിലുള്ള വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാരുടെ പുനരുത്സാഹത്തോടും വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തോടുംകൂടി സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യവും വിഭീഷണന്റെ ഉത്തരവും ഉണ്ടാകും. ‘സഹസ്രരശ്മി ഭൂമിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ ദീപ്തിയും, ‘ശതക്രതു സ്വയംഭുവിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ജ്യേഷ്ഠനോടുള്ള ഗൗരവവും കാണിക്കുന്നു. ‘സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ’ എന്നത് അവന്റെ ഉയരം — ആകാശംവരെ. പുറത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ കോട്ടമതിലിനു പുറത്തുനിന്നുതന്നെ അവനെ കണ്ട് ഓടിപ്പോകുന്നു; ഇത് അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വിശാലത ദൂരെനിന്നുപോലും ദൃശ്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. യൂഥപന്മാരോടൊപ്പമുള്ള ഭയം — സാധാരണ വാനരന്മാർ മാത്രമല്ല, അവരുടെ നായകന്മാരും ഭയന്നു; ഇതു വിഭീഷണൻ തുടർന്നു നിർദേശിക്കുന്ന ഉപായത്തിന്റെ ആവശ്യകത കാണിക്കുന്നു. ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്ന വാനരന്മാർ രാമന്റെ ആശ്രയത്വം വീണ്ടും തെളിയിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക