സർഗ്ഗം
വിഭീഷണൻ നൽകുന്ന കുംഭകർണപരിചയം
കുംഭകർണനെ കണ്ട് വാനരന്മാരുടെ പലായനം, രാമന്റെ ചോദ്യം, വിഭീഷണൻ കുംഭകർണന്റെ ബലവും ബ്രഹ്മശാപവും വർണിക്കുന്നു, രാമാജ്ഞയനുസരിച്ച് വാനരന്മാർ ദ്വാരങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിക്കുന്നു
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാമൻ വില്ലെടുത്തുകൊണ്ട് കിരീടധാരിയും മഹാകായനുമായ കുംഭകർണനെ കണ്ടു. ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ പർവതാകാരനായി കാണപ്പെട്ടു — പണ്ട് ആകാശം അളന്നുകടന്ന നാരായണനെപ്പോലെ; ത്രിവിക്രമാവതാരത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെള്ളം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ കറുത്ത നിറമുള്ളവനും സ്വർണാംഗദങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായ അവനെ കണ്ടപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം വീണ്ടും ഓടിപ്പോയി — ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം വർണിച്ച പലായനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഓടിപ്പോകുന്ന സൈന്യത്തെയും വളർന്നുവരുന്ന രാക്ഷസനെയും കണ്ട് വിസ്മയത്തോടെ രാമൻ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘പർവതംപോലെയുള്ളവനും കിരീടധാരിയും പിംഗലനേത്രനുമായി, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ലങ്കയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഇവൻ ആരാണ്? ഭൂമിയുടെ കൊടിക്കൂറപോലെ ഒരു മഹാരൂപം ഇവിടെ കാണുന്നു; അവനെ കണ്ട് വാനരന്മാരെല്ലാം നാനാദിക്കിലേക്കും ഓടുന്നു. പറയൂ — ഈ അതിമഹാകായൻ ആരാണ്, രാക്ഷസനോ അസുരനോ? ഇത്തരമൊരു ജീവിയെ ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല.’ രാമന്റെ വിസ്മയവും പ്രധാനമാണ് — ഖരൻ, ദൂഷണൻ തുടങ്ങിയ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ടിട്ടുള്ളവൻപോലും ഇവനെ കണ്ട് അമ്പരന്നു. ‘ഹരിലോചനഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് പിംഗലവർണമായ കണ്ണുകളും, ‘കിരീടീ’ എന്നതുകൊണ്ട് രാജചിഹ്നവും, ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്നതുകൊണ്ട് കറുത്ത ശരീരത്തിൽ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ ദീപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാജകുമാരനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ കാകുത്സ്ഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ശത്രുപക്ഷത്തെക്കുറിച്ചറിയാൻ രാമൻ വിഭീഷണനോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു, കാരണം രാക്ഷസന്മാരുടെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും അവനറിയാം — ശരണാഗതനെക്കൊണ്ടുള്ള പ്രയോജനം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. കവിയുടെ വർണനയിൽ ഒരു ക്രമം കാണാം — ആദ്യം രാമൻ വില്ലെടുക്കുന്നു, പിന്നെ ശത്രുവിനെ കാണുന്നു, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ പലായനം, ഒടുവിൽ ചോദ്യം. ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ സജീവമാകുന്നു. ‘വർധമാനം ച രാക്ഷസം’ (വളർന്നുവരുന്ന രാക്ഷസനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, അടുത്തുവരുന്തോറും കുംഭകർണന്റെ ശരീരം കൂടുതൽ കൂടുതൽ വലുതായി കാണപ്പെടുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന പർവതം അടുത്തുചെല്ലുന്തോറും വളരുന്നതുപോലെ. രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലെ ‘രക്ഷോ വാ യദി വാസുരഃ’ (രാക്ഷസനോ അസുരനോ) എന്ന സംശയവും അവന്റെ അപൂർവത കാണിക്കുന്നു, കാരണം ഇത്തരമൊരു ശരീരം രാക്ഷസന്മാരിൽപോലും ദുർലഭമാണ്. വിഭീഷണനെ ‘മഹാപ്രാജ്ഞഃ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ മറുപടി വെറുമൊരു പരിചയപ്പെടുത്തലല്ല, ഒരു ഉപായവുംകൂടിയായിരിക്കും.
‘യുദ്ധത്തിൽ വൈവസ്വതനായ യമനെയും വാസവനായ ഇന്ദ്രനെയും തോൽപ്പിച്ചവൻ — ഇവനാണ് വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ പ്രതാപവാനായ കുംഭകർണൻ; ഇവന്റെ വലിപ്പത്തിനൊത്ത മറ്റൊരു രാക്ഷസനില്ല. രാഘവാ, ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവർ ആയിരക്കണക്കിന് ഇവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ തകർക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ശൂലപാണിയും വിരൂപാക്ഷനും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണനെ ‘ഇവൻ കാലൻതന്നെ’ എന്നു മോഹിച്ചുപോയ ദേവന്മാർക്കുപോലും കൊല്ലാനായില്ല. ഈ കുംഭകർണൻ സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ തേജസ്വിയും മഹാബലനുമാണ്; മറ്റു രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ ബലമാകട്ടെ വരദാനത്താൽ ലഭിച്ചതാണ്.’ ഈ വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണനും മറ്റും തപസ്സുകൊണ്ടു വരം നേടി ബലവാന്മാരായി; കുംഭകർണനാകട്ടെ ജന്മനാതന്നെ ബലവാനാണ്. ‘ജനിച്ചയുടനെ, ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ, വിശന്നുവലഞ്ഞ ആ മഹാകായൻ ആയിരക്കണക്കിനു പ്രജകളെ തിന്നു. അങ്ങനെ തിന്നപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ ഭയപീഡിതരായ പ്രജകൾ ഇന്ദ്രനെ ശരണം പ്രാപിച്ച് ആ കാര്യം അറിയിച്ചു.’ ഇവിടെ ‘മഹാത്മനാ’ എന്ന പദം മഹാകായത്വത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സാധുത്വത്തെയല്ല. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുടെ പട്ടിക ദീർഘമാണ് — ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, രാക്ഷസന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ — ഇതിൽനിന്ന് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. വിഭീഷണൻ സ്വന്തം സഹോദരനെയും നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു — അവന്റെ ബലം പ്രശംസിക്കുന്നു, അവന്റെ ദോഷങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നുമില്ല. ശരണാഗതന്റെ ഈ സത്യവചനം അവനെ രാമന്റെ വിശ്വാസത്തിനു യോഗ്യനാക്കുന്നു. ‘കാലോഽയം’ (ഇവൻ കാലനാണ്) എന്ന ദേവന്മാരുടെ മോഹം കാണിക്കുന്നത് അവനെ കാണുന്നതുതന്നെ മൃത്യുവിനെ കാണുന്നതുപോലെ ഭയങ്കരമാണെന്നാണ്. ജനനംമുതലുള്ള വിശപ്പാണ് അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മൂലം; അതുതന്നെയാണ് മുന്നോട്ടു ശാപത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.
‘കുപിതനായ വജ്രധാരി മഹേന്ദ്രൻ മൂർച്ചയേറിയ വജ്രംകൊണ്ടു കുംഭകർണനെ അടിച്ചു. ഇന്ദ്രവജ്രമേറ്റ ആ മഹാകായൻ കോപംകൊണ്ട് ഇളകി, ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ നാദം കേട്ട് മുമ്പേ ഭയന്നിരുന്ന പ്രജകൾ കൂടുതൽ ഭയന്നു. പിന്നെ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ മഹേന്ദ്രന്റെ ഐരാവതത്തിൽനിന്നു കൊമ്പു പിഴുതെടുത്ത് അതുകൊണ്ടു വാസവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. കുംഭകർണന്റെ പ്രഹരമേറ്റു പീഡിതനായ ആ വാസവൻ ജ്വലിച്ചുപോയി; അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മർഷിമാരും ദാനവന്മാരും പെട്ടെന്നു വിഷാദിച്ചു.’ വജ്രംപോലും ആരുടെ ശരീരം പിളർത്തിയില്ലയോ, അവന്റെ ബലം എത്രയെന്നു ശ്രോതാവുതന്നെ ഊഹിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ദ്രനെ അടിച്ചത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരമസീമയാണ്. ‘പിന്നെ ശക്രൻ പ്രജകളോടൊപ്പം സ്വയംഭുവിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്കു പോയി. അവർ പ്രജാപതിയോടു കുംഭകർണന്റെ ദുഷ്ടത വിവരിച്ചു — പ്രജകളെ തിന്നുന്നതും ദേവന്മാരെ അപമാനിക്കുന്നതും ആശ്രമങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതും പരസ്ത്രീകളെ ധാരാളമായി അപഹരിക്കുന്നതും. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഇവൻ ഇങ്ങനെ നിത്യവും പ്രജകളെ തിന്നുകൊണ്ടിരുന്നാൽ അല്പകാലംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകം ശൂന്യമാകും.’ ഇരുപതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അവിടെ കുംഭകർണന്റെ അപരാധങ്ങളുടെ പട്ടിക പൂർണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ചിന്ത സ്വന്തം പരാജയം മാത്രമല്ല, പ്രജകളുടെ നാശമാണ് — സൃഷ്ടിയുടെതന്നെ രക്ഷയുടെ പ്രശ്നം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ദേവരാജനാണെങ്കിലും പ്രജകളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — സ്വന്തം ബലം പോരാതെ വരുന്നിടത്ത് സൃഷ്ടികർത്താവാണ് ആശ്രയം. വജ്രപ്രഹരമേറ്റിട്ടും കുംഭകർണൻ ഇളകിയതേയുള്ളൂ, വീണില്ല; അവന്റെ ഗർജനംകൊണ്ടാകട്ടെ പ്രജകൾ വീണ്ടും ഭയന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ശരീരബലവും നാദബലവും ഒരുപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അപരാധപ്പട്ടികയിൽ പരസ്ത്രീഹരണവും പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു രാവണന്റെ സീതാപഹരണവുമായി ചേർന്ന് അവന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘വാസവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകപിതാമഹൻ രാക്ഷസന്മാരെ വിളിച്ചുവരുത്തി, കുംഭകർണനെ കണ്ടു. കുംഭകർണനെ കണ്ടമാത്രയിൽ പ്രജാപതിപോലും ഭയന്നുപോയി; പിന്നെ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ആ സ്വയംഭൂ കുംഭകർണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ലോകനാശത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിശ്ചയമായും പൗലസ്ത്യൻ നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ചത്; അതിനാൽ ഇന്നുമുതൽ നീ മരിച്ചവനെപ്പോലെ ഉറങ്ങും. ബ്രഹ്മശാപത്താൽ ബാധിതനായ അവൻ പ്രഭുവിന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ വീണുപോയി.’ സൃഷ്ടികർത്താവുപോലും കണ്ടു ഭയന്നവന്റെ ഭീകരത അതുല്യമാണ്. ‘അപ്പോൾ അത്യന്തം പരിഭ്രാന്തനായ രാവണൻ പറഞ്ഞു: പ്രജാപതേ, വളർന്നുവലുതായ സ്വർണവൃക്ഷത്തെ ഫലം തരുന്ന കാലത്തു മുറിച്ചുകളയാറില്ല; സ്വന്തം പ്രപൗത്രനെ ഇങ്ങനെ ശപിക്കുന്നതു ന്യായമല്ല. അങ്ങു മിഥ്യ പറയുന്നവനല്ല; ഇവൻ ഉറങ്ങുമെന്നതിൽ സംശയമില്ല; എന്നാൽ ഇവന്റെ ഉറക്കത്തിനും ഉണർച്ചയ്ക്കും ഒരു കാലം നിശ്ചയിച്ചുതരണം.’ സ്വർണവൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാവണൻ കുംഭകർണനെ കുലത്തിനു ഫലം നൽകുന്ന സമ്പത്തായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; പ്രപൗത്രബന്ധം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്നേഹം യാചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — പുലസ്ത്യൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനാണ്; അതിനാൽ വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രപൗത്രന്മാരാണ്. ‘രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് സ്വയംഭൂ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ഇവൻ ആറുമാസം ഉറങ്ങും, ഒരു ദിവസം ഉണർന്നിരിക്കും. ആ ഒരു ദിവസംകൊണ്ട് ഈ വീരൻ വിശന്ന് ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്ന് വാ പിളർന്ന്, ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ലോകങ്ങളെ തിന്നുകളഞ്ഞേക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ശാപം മയപ്പെടുത്തിയിട്ടും ലോകത്തിന്റെ ഭയം പൂർണമായി നീങ്ങിയില്ല. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ശാപത്തിന്റെ കഥ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു — കുംഭകർണന്റെ ദീർഘനിദ്രയുടെ കാരണവും, അവനെ ഉണർത്തുന്നതിൽ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ച ക്ലേശത്തിന്റെ ഹേതുവും. രാവണൻ ഇവിടെയും ചതുരനായി കാണപ്പെടുന്നു — ശാപം നീക്കാനല്ല അവൻ യാചിക്കുന്നത്, ഒരു കാലനിയമം മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ ബ്രഹ്മവചനത്തിന്റെ സത്യതയും സഹോദരന്റെ ജീവനും ഒരുപോലെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവും അവന്റെ യാചന സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടിയിലും ഭയമുണ്ട് — ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ടുപോലും അവൻ ലോകങ്ങളെ തിന്നേക്കാം. ഈ കാരണത്താൽ ഇന്ന് അകാലത്തിൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട അവൻ തടുക്കാനാവാത്തവനാണ്.
‘ആ രാജാവായ രാവണൻ ഇപ്പോൾ വിപത്തിലകപ്പെട്ട്, അങ്ങയുടെ പരാക്രമത്തിൽ ഭയന്ന് കുംഭകർണനെ ഉണർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭീമവിക്രമനായ ആ വീരൻ ഇതാ പാളയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ട് ഓടിനടക്കുന്നു. കുംഭകർണനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഇന്നു വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോയി; യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ഇവനെ വാനരന്മാർ എങ്ങനെ തടുക്കും? അതിനാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരോടും പറയണം — ഇത് ഉയർത്തിനിർത്തിയ ഒരു യന്ത്രമാണ്, യഥാർഥ രാക്ഷസനല്ല എന്ന്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞാൽ വാനരന്മാർ ഇവിടെ നിർഭയരാകും.’ വിഭീഷണന്റെ ബുദ്ധി ഇവിടെ പ്രായോഗികമാണ് — ബലംകൊണ്ടു തടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ഒരു മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ഉപായംകൊണ്ടു നീക്കാൻ അവൻ നിർദേശിക്കുന്നു. സത്യം മറച്ചുവച്ചുകൊണ്ടാണെങ്കിലും സൈന്യത്തിന്റെ ധൈര്യം രക്ഷിക്കുക എന്നതു യുദ്ധനീതിയുടെ ഒരു രീതിയാണ്. രാവണന്റെ വിപത്തും ഇവിടെ പറയുന്നു — അവന്റെ ഭയമാണ് കുംഭകർണനെ ഉണർത്തിയതിന്റെ മൂലമെന്ന് വിഭീഷണനു വ്യക്തമായി അറിയാം. ‘യന്ത്രം’ എന്ന പദം അക്കാലത്തെ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന, ദൂരെനിന്നു ഭയങ്കരമെങ്കിലും ജീവനില്ലാത്ത, വലിയ യന്ത്രങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ അവനെ ജീവനുള്ള ഭക്ഷകനായല്ല, മരംകൊണ്ടുള്ള ഒരു യന്ത്രമായി കരുതിയാൽ അവരുടെ ഭയം കുറയും. ഈ ഉപായത്തിന്റെ ഫലം തുടർന്നു കാണാം — രാമൻ ഉടൻതന്നെ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി അണിനിരത്താൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.
സുമുഖനായ വിഭീഷണന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് കേട്ട് രാഘവൻ അപ്പോൾ സേനാപതിയായ നീലനോടു പറഞ്ഞു: ‘അഗ്നിപുത്രാ, പോകൂ; എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും വ്യൂഹമായി അണിനിരത്തി നിൽക്കൂ; ലങ്കയുടെ ദ്വാരങ്ങളും ചര്യാമാർഗങ്ങളും രാജവീഥികളും പാലങ്ങളും കൈയടക്കി നിൽക്കൂ. പർവതശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളും പാറകളും ശേഖരിച്ച് എല്ലാ വാനരന്മാരും ആയുധങ്ങളോടെ, കൈയിൽ പാറകളുമായി നിൽക്കട്ടെ.’ ‘പാവകേ’ (അഗ്നിപുത്രാ) എന്ന സംബോധന നീലൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാഘവനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട വാനരസേനാപതിയും കപിശ്രേഷ്ഠനുമായ നീലൻ വാനരസൈന്യത്തെ യഥാവിധി നിയന്ത്രിച്ചു. പിന്നെ പർവതംപോലെയുള്ള ഗവാക്ഷനും ശരഭനും ഹനുമാനും അംഗദനും പർവതശിഖരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത് ദ്വാരത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാമവാക്യം കേട്ട് ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന വീരന്മാരായ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾകൊണ്ടു ശത്രുസൈന്യത്തെ പീഡിപ്പിച്ചു. പിന്നെ കൈകളിൽ ഉയർത്തിയ പാറകളും മരങ്ങളുമേന്തിയ വാനരന്മാരുടെ ആ ഉഗ്രസൈന്യം, പർവതത്തിനു സമീപം എത്തിനിൽക്കുന്ന ഉഗ്രമായ മഹാമേഘസമൂഹംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള അവസാനശ്ലോകത്തിൽ വാനരസേനയെ പർവതത്തിനടുത്തു നിൽക്കുന്ന മേഘസമൂഹംപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ പർവതത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ ദ്വാരങ്ങളെ വളഞ്ഞു. മുമ്പ് ഓടിപ്പോയ സൈന്യം ഇപ്പോൾ രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ വീണ്ടും സജ്ജമായി — നായകന്റെ ധൈര്യം സൈന്യത്തിലേക്കു പകർന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധത്തിനുള്ള രംഗം ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ രാമന്റെ നേതൃത്വം വ്യക്തമാണ് — ഭയം ഉണ്ടായപ്പോൾ അദ്ദേഹം പലായനം അനുവദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വ്യൂഹം രചിക്കുന്നു; ദ്വാരങ്ങളും രാജവീഥികളും പാലങ്ങളും അടയ്ക്കുന്നു; ശത്രുവിനു പുറത്തിറങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവിധം. സേനാപതിയായ നീലനും ഗവാക്ഷൻ തുടങ്ങിയ യൂഥപന്മാരും ആജ്ഞ ഉടനടി നടപ്പാക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പാറകളും മരങ്ങളും മാത്രമാണ്; എങ്കിലും അവരുടെ ഉത്സാഹം ‘ജിതകാശിനഃ’ (ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ടു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. പർവതശിഖരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത അവർതന്നെ പർവതങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ആയുധവും അതു വഹിക്കുന്നവനും തമ്മിലുള്ള സാമ്യം. മുമ്പത്തെ പലായനത്തിനുശേഷമുള്ള ഈ പുനഃസജ്ജത രാമന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ ഫലമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥