സർഗ്ഗം
വജ്രദംഷ്ട്രവധം
വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ക്രോധവും ശരവൃഷ്ടിയും, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ഘോരയുദ്ധം, രാക്ഷസസേനയുടെ തകർച്ച, വജ്രദംഷ്ട്രനും അംഗദനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, വാളാൽ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ശിരച്ഛേദം
സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താലും അംഗദന്റെ ബലത്താലും മഹാബലനായ രാക്ഷസൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഘോരമായ വില്ലു വലിച്ചുകുലച്ച് അവൻ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യനിരകളിൽ ശരവൃഷ്ടികൾ ചൊരിഞ്ഞു. രഥങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന, പലവിധം ആയുധങ്ങളേന്തിയ ശൂരരായ മുഖ്യരാക്ഷസന്മാരും അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതി. വാനരന്മാരിലെ ശൂരന്മാരായ എല്ലാ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാരും പാറകൾ കൈയിലേന്തി ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പൊരുതി. ആ പോരാട്ടത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ കപിമുഖ്യന്മാരുടെമേൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആയുധങ്ങൾ ശക്തിയായി വർഷിച്ചു. മദയാനകളെപ്പോലുള്ള വീരരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ പർവതങ്ങളും മരങ്ങളും വൻപാറകളും വീഴ്ത്തി. യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാതെ പൊരുതുന്ന ആ ശൂരന്മാരും രാക്ഷസഗണങ്ങളും തമ്മിൽ ഉജ്ജ്വലമായ യുദ്ധം നടന്നു. ഈ സർഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്; ഇതും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസസേന അംഗദന്റെ വേഗത്താൽ വിറകൊണ്ടു; ഇവിടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ സ്വയം പ്രത്യാക്രമണം നടത്തുന്നു. ‘ശക്രാശനിസമപ്രഭം’ എന്നതു വില്ലിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ തേജസ്സ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ഭീഷണത സൂചിതമാകുന്നു. യുദ്ധവർണനയിൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ശൗര്യം തുല്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ രഥങ്ങളിൽനിന്നു ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്, വാനരന്മാർ നിലത്തുനിന്നു പാറകൾകൊണ്ട്. ‘മത്തവാരണസന്നിഭാഃ’ (മദയാനകളെപ്പോലുള്ളവർ) എന്ന വാനരന്മാരുടെ ഉപമ അവരുടെ ബലവും യുദ്ധോന്മാദവും കാണിക്കുന്നു. ‘സുയുദ്ധം’ എന്ന പദത്താൽ ഇരുസേനകളുടെയും തുല്യബലവും യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ പുനരാരംഭം വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പരിചായകമാണ് — ധൂമ്രാക്ഷനെപ്പോലെ അവൻ സേനയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ‘സ്വബലസ്യ ഘാതേന’ (സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താൽ) എന്നത് ഒന്നാമത്തെ കാരണം, ‘അംഗദസ്യ ബലേന’ (അംഗദന്റെ ബലത്താൽ) എന്നതു രണ്ടാമത്തേത് — സ്വസേനയുടെ നാശവും ശത്രുവിന്റെ ബലവും രണ്ടും അവനെ ക്രുദ്ധനാക്കുന്നു. രഥസ്ഥരായ രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരും — ഈ വൈരുധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും വാനരന്മാർ പരാജിതരാകുന്നില്ല. ‘സമവേതാഃ സമന്തതഃ’ (ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും) എന്ന പദങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ ഐക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഒന്നായിച്ചേർന്നു പൊരുതുന്നു. ‘പാതയാംചക്രിരേ’ എന്ന ആം-പ്രത്യയാന്തരൂപം പ്രാചീനമാണ്; യുദ്ധവർണനകളിൽ സാധാരണവുമാണ്.
ചിലർ തല പിളർന്നവരായി, ചിലർ കാലുകളും കൈകളും മുറിഞ്ഞവരായി, ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ദേഹം പീഡിതരായി രക്തത്തിൽ കുളിച്ചു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുവീണു കിടന്നു; ആ ഭൂമി കങ്കപ്പക്ഷികളുടെയും കഴുകന്മാരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കുറുനരിക്കൂട്ടങ്ങൾ തിങ്ങിയതുമായി. ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണമായ കബന്ധങ്ങൾ (തലയില്ലാത്ത ഉടലുകൾ) ചാടിയെഴുന്നേറ്റു; കൈകളും കരങ്ങളും തലകളും മുറിഞ്ഞവരും ഉടൽ മുറിഞ്ഞവരും നിലത്തുവീണു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അവിടെ നിലത്തു പതിച്ചു. പിന്നെ വാനരസൈന്യത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന നിശാചരസൈന്യം മുഴുവനും വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ തകർന്നോടി. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടവരും മുറിവേറ്റവരുമുണ്ട്; എന്നാൽ ഒടുവിൽ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ പരാജിതരാകുന്നു. കബന്ധങ്ങളുടെ ഉയർച്ച — തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ ഒരു നിമിഷം എഴുന്നേറ്റ് വീഴുന്നു — ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയുടെ പരകോടിയാണ്; ‘ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണം’ എന്നു കവിതന്നെ പറയുന്നു. കങ്കങ്ങളും കഴുകന്മാരും കുറുനരികളുമായ ശവഭോജികൾ രണഭൂമിയെ വലയംചെയ്യുന്നു — മരണത്തിന്റെ സഹചാരികൾ. ‘വജ്രദംഷ്ട്രസ്യ പശ്യതഃ’ (വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്നത് അനാദരത്തിലുള്ള ഷഷ്ഠിയാണ് — സേനാപതി നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ സേന നശിച്ചു; ഇത് അവന് അപമാനമാണ്. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദത്താൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ‘തതോ വാനരസൈന്യേന ഹന്യമാനം നിശാചരം. പ്രാഭജ്യത ബലം സർവം’ എന്ന വാക്യം ശ്ലോകസീമ കടക്കുന്നു. ‘ഗാം സമാശ്രിതാഃ’ (ഭൂമിയെ ആശ്രയിച്ചവർ) എന്ന പദം ‘നിലത്തുവീണവർ’ എന്നതിന്റെ കാവ്യാത്മകരൂപമാണ്. സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം വാനരസേനയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രനെ നേരിട്ടു യുദ്ധത്തിലിറക്കുന്നു.
ഭയത്താൽ നടുങ്ങിയവരും വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ട്, രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള പ്രതാപവാനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ വില്ലു കൈയിലേന്തി വാനരസേനയെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അതിലേക്കു കടന്നു. കങ്കത്തൂവൽ പിടിപ്പിച്ച നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ അവൻ അവരെ പിളർത്തു — അവിടെ ഓരോ പ്രഹരത്താലും ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും വാനരന്മാരെ അവൻ തുളച്ചു. പരമക്രുദ്ധനായ പ്രതാപവാൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു; ശരങ്ങളാൽ ദേഹം മുറിഞ്ഞ വാനരഗണങ്ങളെല്ലാം ഭയന്ന പ്രജകൾ പ്രജാപതിയുടെ അടുത്തേക്കെന്നപോലെ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. പിന്നെ തകർന്ന വാനരഗണങ്ങളെ കണ്ട് വാലിപുത്രൻ, തന്നെ ഉറ്റുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന വജ്രദംഷ്ട്രനെ ക്രോധത്തോടെ തിരിച്ചുനോക്കി. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പരാക്രമം ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി പൂർണമായി കാണുന്നത് — ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അവൻ അനേകം വാനരന്മാരെ പിളർക്കുന്നു. ‘സപ്താഷ്ടൗ നവ പഞ്ച ച’ (ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും) എന്ന സംഖ്യകൾ ശരങ്ങളുടെ ശക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അംഗദന്റെ സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — അവൻ വാനരന്മാരുടെ രക്ഷകനും പിതൃതുല്യനായ ആശ്രയവുമാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അംഗദന്റെയും വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും ദൃഷ്ടികൾ കൂട്ടിമുട്ടുന്നത് — ‘ഉദീക്ഷന്തം ഉദൈക്ഷത’ (ഉറ്റുനോക്കുന്നവനെ തിരിച്ചുനോക്കി) — ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനുള്ള ആഹ്വാനമാണ്. ഇവിടെ ‘സപ്താഷ്ടൗ’ എന്നതിലെ ‘പ്ത’ പദവിഭജനത്തിന്റെ അതിരിലാണ് വരുന്നത്. വാനരന്മാർ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നത് അവന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു.
വജ്രദംഷ്ട്രനും അംഗദനും ഇരുവരും പരമക്രുദ്ധരായി, സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, പരസ്പരം വീണ്ടും വീണ്ടും പൊരുതി, രണഭൂമിയിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ മഹാബലനായ വാനരപുത്രനെ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിനു ശരങ്ങളാൽ മർമസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിച്ചു. സർവാംഗം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച മഹാബലനും ഭീമപരാക്രമിയുമായ വാലിപുത്രൻ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെനേരേ ഒരു മരം എറിഞ്ഞു. ആ മരം വീഴുന്നതു കണ്ട് പരിഭ്രമിക്കാതെ രാക്ഷസൻ അതിനെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു; അതും തകർന്ന് നിലത്തുവീണു. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ആ പരാക്രമം കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഒരു വലിയ പാറക്കെട്ട് എടുത്ത് എറിഞ്ഞു; ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അതു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീര്യവാനായ അവൻ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടി ഗദ കൈയിലേന്തി പരിഭ്രമിക്കാതെ നിലത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. അംഗദൻ എറിഞ്ഞ ആ പാറ രണാഗ്രത്തിൽ ചെന്ന് അപ്പോൾ അവന്റെ രഥത്തെ ചക്രങ്ങളോടും കൂബരത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി തകർത്തു. പിന്നെ ആ വാനരൻ മരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ മറ്റൊരു വലിയ ഗിരിശിഖരം എടുത്ത് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ‘ഹരിമത്തഗജൗ ഇവ’ — സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടു മദയാനകളെന്നപോലെ എന്നാണ് ഭാവം; ഇരുവരും തുല്യബലർ. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ശരങ്ങൾ, പിന്നെ മരം, പിന്നെ പാറക്കെട്ട്, പിന്നെ ഗിരിശിഖരം. വജ്രദംഷ്ട്രന് ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു — അവൻ ധൈര്യമുള്ള യോദ്ധാവാണ്. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ധൂമ്രാക്ഷപ്രസംഗത്തോടു സദൃശമാണ്; രഥം തകരുന്നത് ഇരു സേനാപതികളുടെയും പരാജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. അംഗദന്റെ ‘നനാദ ച’ (ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു) എന്ന സിംഹനാദം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ഈ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ്, കാരണം ഇതാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ ആദ്യം ദൂരെനിന്നു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു; അംഗദൻ അടുത്തുചെന്ന് മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ട് — ഇതു ധനുർധരനും മല്ലനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലാണ്. ‘ശതസഹസ്രേണ’ (ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്ന അതിശയോക്തി ശരങ്ങളുടെ എണ്ണമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ശരീരം രക്തത്തിൽ കുളിച്ചിട്ടും അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല — വീരന്റെ ധൈര്യം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ മരത്തെ പല കഷണങ്ങളാക്കുന്നു; എന്നാൽ പാറക്കെട്ടിനെ മുറിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നു. ഗിരിശിഖരത്തിന്റെ പ്രഹരത്താൽ അവനു ശിരസ്സിൽ ആഘാതമേൽക്കുന്നു; അതോടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അംഗദന് അനുകൂലമാകുന്നു. ഇരുവീരന്മാരുടെയും യുദ്ധം തുല്യമാണ്; എങ്കിലും അംഗദന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ കൂടുതൽ നിർണായകമാണ്. രഥം തകർന്നതോടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ നിലത്തുനിന്നു പൊരുതാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്നു.
രക്തം ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഏറെ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട വജ്രദംഷ്ട്രൻ ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമറ്റുകിടന്നു. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ നിശാചരൻ പരമക്രുദ്ധനായി മുന്നിൽനിന്ന വാലിപുത്രനെ ഗദകൊണ്ട് മാറിൽ പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ അവിടെ മുഷ്ടിയുദ്ധം തുടങ്ങി; വാനരനും രാക്ഷസനും ഇരുവരും അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. പ്രഹരങ്ങളാൽ രക്തം ഛർദിക്കുന്നവരും തളർന്നവരുമായ ആ മഹാപരാക്രമികൾ ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ ആയിത്തീർന്നു. പിന്നെ പരമതേജസ്വിയായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദൻ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത്, പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവനെപ്പോലെ നിന്നു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കാളത്തോലുകൊണ്ടുള്ള പരിചയും, കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടിയതും തോലുറയിൽ ഒരുക്കിയതുമായ വലുതും ശുഭവുമായ ഒരു വാളും കൈയിലെടുത്തു. വാനരനും രാക്ഷസനും വിചിത്രവും മനോഹരവുമായ മാർഗങ്ങളിൽ (പടനീക്കങ്ങളിൽ) ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു; വിജയം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഗർജിച്ച് അവർ അപ്പോൾ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. രക്തമൊലിക്കുന്ന മുറിവുകളാൽ അവർ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു; പൊരുതിപ്പൊരുതി തളർന്ന അവർ കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു. ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ കപിശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളോടെ എഴുന്നേറ്റു. ‘അംഗാരകബുധൗ ഇവ’ (ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ) എന്നതു ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമയാണ് — ചൊവ്വ ചുവന്ന നിറമുള്ളതാണ്, ബുധൻ പച്ചനിറമുള്ളതും; രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന അവർ ആ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ‘പുഷ്പഫലൈഃ യുതഃ’ (പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവൻ) എന്ന അംഗദവർണന മനോഹരമാണ് — മരം കൈയിലേന്തി നിൽക്കുന്ന അവൻ സ്വയം പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ള ഒരു മരംപോലെ. ‘ചിത്രാൻ മാർഗാൻ’ (വിചിത്രമാർഗങ്ങൾ) എന്നതു വാൾപ്പയറ്റിലെ വൃത്താകാരമായ ചുവടുകളാണ്. ‘പൂത്ത പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ — പ്ലാശിന്റെ പൂക്കൾ ചുവന്നവയാണ്, മുറിവുകളും ചുവന്നവ. ‘വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ’ — അടിയേറ്റ പാമ്പ് ക്രുദ്ധമായി ഫണമുയർത്തുന്നതുപോലെ അംഗദൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ നാല് ആയുധങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഗദ, മുഷ്ടി, മരം, വാൾ. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ബോധക്ഷയം ക്ഷണികമാണ് — അവൻ ‘ഗദാം ആലിംഗ്യ’ (ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്) കിടക്കുന്നു, ആയുധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് യോദ്ധാവിന്റെ അവസാനബലം. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ വീണ്ടും ഗദകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു — അംഗദന്റെ മാറിൽ. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, മുഷ്ടിയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു; പിന്നെ അംഗദൻ മരവും വജ്രദംഷ്ട്രൻ വാളും പരിചയും എടുക്കുന്നു. ഈ ക്രമം യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും വർണിക്കുന്നു. ‘ജയകാങ്ക്ഷിണൗ’ (വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്നത് ഇരുവരുടെയും തുല്യമായ ഉത്സാഹമാണ് — ആരും പരാജയം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ജാനുഭ്യാം അവനീം ഗതൗ’ (കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു) എന്ന നിമിഷം നാടകീയമാണ് — ഇരുവരും വീണിരിക്കുന്നു; ആരാണ് ആദ്യം എഴുന്നേൽക്കുക എന്നതാണ് ചോദ്യം; അംഗദൻതന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ താക്കോൽ. അംഗദൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നത് ‘ദീപ്താക്ഷഃ’ ആയിട്ടാണ് — ക്രോധത്താൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷത്തിന്റെ ഈ മുൻതൂക്കമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചയിക്കുന്നത്.
മഹാബലനായ വാലിപുത്രൻ നിർമലവും നന്നായി മിനുക്കിയതുമായ വാളുകൊണ്ട് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ വലിയ ശിരസ്സ് വെട്ടി. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരമുള്ള അവന്റെ, ചുഴലുന്ന കണ്ണുകളോടുകൂടിയ ശുഭമായ ആ ശിരസ്സ് വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റ് രണ്ടായി പിളർന്നു വീണു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ഭയത്താൽ മതിമറന്ന രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, ഭയന്നും വിഷണ്ണമുഖരായും ദീനരായും ലജ്ജയാൽ അല്പം തലകുനിച്ചും ലങ്കയിലേക്ക് ഓടി. അവനെ നിഹനിച്ചശേഷം വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രതാപവാനും മഹാബലനുമായ ആ വാലിപുത്രൻ, ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനെപ്പോലെ, കപിസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. അംഗദന്റെ വാളിനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘നിർമലഃ സുധൗതഃ’ (നിർമലം, നന്നായി മിനുക്കിയത്) എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ അതിന്റെ മൂർച്ച സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വാസ്തവത്തിൽ ആ വാൾ വജ്രദംഷ്ട്രന്റേതുതന്നെയായിരുന്നു എന്ന് സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് അനുമാനിക്കാം. ശിരസ്സ് ‘ദ്വിധാ’ (രണ്ടായി) പിളർന്നു വീഴുന്നത് പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഹ്രിയാ അവാങ്മുഖാഃ’ (ലജ്ജയാൽ തലകുനിച്ചവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവും ഇന്ദ്രവജ്രയും കലർന്ന ഉപജാതിമാതൃകയിലുള്ള ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ് — ‘വജ്രധരൻ’, ‘സഹസ്രനേത്രൻ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവട്ടം ഇന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ അംഗദന്റെ വിജയത്തെ ദേവവിജയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ വജ്രദംഷ്ട്രപ്രസംഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അകമ്പനനെ അയയ്ക്കുന്നു; അവിടെ വൾഗേറ്റ് വീണ്ടും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി (6.043) യോജിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വിജയം വാനരസേനയുടെ മനോബലം വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥