- सन्धिः
- शक्र + अशनि → शक्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शक्रस्य अशनेः समा प्रभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
യുദ്ധകാണ്ഡം — 54-ാം സർഗ്ഗം
വജ്രദംഷ്ട്രവധം
വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ക്രോധവും ശരവൃഷ്ടിയും, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ഘോരയുദ്ധം, രാക്ഷസസേനയുടെ തകർച്ച, വജ്രദംഷ്ട്രനും അംഗദനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, വാളാൽ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ശിരച്ഛേദം
स्वबलस्य घातेन अङ्गदस्य बलेन च क्रुद्धः वज्रदंष्ट्रः शक्राशनिसमप्रभं धनुः विस्फार्य वानराणाम् अनीकानि शरवृष्टिभिः प्राकिरत्। रथस्थाः राक्षसाः, शिलाहस्ताः वानराः च अयुध्यन्त; सहस्रशः आयुधानि, गिरिवृक्षाः महाशिलाः च अपतन्। प्रभिन्नशिरसः छिन्नपादबाहवः हरयः राक्षसाः च गां समाश्रिताः शेरते, कङ्कगृध्रगोमायवः समागताः, कबन्धानि उत्पेतुः। वानरसैन्येन हन्यमानं राक्षसबलं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः प्राभज्यत। रोषताम्राक्षः वज्रदंष्ट्रः धनुष्पाणिः हरिवाहिनीं प्रविश्य एकैकेन शरेण सप्ताष्टौ नव पञ्च च वानरान् बिभेद; त्रस्ताः हरिगणाः अङ्गदं प्रजाः प्रजापतिम् इव अधावन्। अङ्गदवज्रदंष्ट्रौ हरिमत्तगजौ इव परस्परं योयुध्येते। वज्रदंष्ट्रः शतसहस्रेण शरैः अङ्गदं जघान; अङ्गदः वृक्षं चिक्षेप, सः तं चिच्छेद; ततः अङ्गदेन क्षिप्ता शिला तस्य रथं प्रममाथ, अन्येन शिखरेण च सः मूर्च्छितः। लब्धसंज्ञः सः गदया अङ्गदस्य वक्षसि जघान; ततः मुष्टियुद्धं, ततः खड्गचर्मधारिणोः द्वन्द्वयुद्धम्। परिश्रान्तौ जानुभ्याम् अवनीं गतौ; निमेषान्तरेण अङ्गदः दीप्ताक्षः उदतिष्ठत्, निर्मलेन खड्गेन वज्रदंष्ट्रस्य महत् शिरः जघान, तत् द्विधा पपात। हतशेषाः राक्षसाः लङ्कां दुद्रुवुः; अङ्गदः त्रिदशैः वृतः सहस्रनेत्रः इव हर्षं जगाम।
१वज्रदंष्ट्रस्य क्रोधः, युद्धस्य पुनरारम्भः
१स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः॥
२विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम्।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः॥
३राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे॥
४वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः॥
५तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम्।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयांचक्रिरे तदा॥
६वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान्महाशिलाः।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसंनिभाः॥
७शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
तद्राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत॥
സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താലും അംഗദന്റെ ബലത്താലും മഹാബലനായ രാക്ഷസൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഘോരമായ വില്ലു വലിച്ചുകുലച്ച് അവൻ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യനിരകളിൽ ശരവൃഷ്ടികൾ ചൊരിഞ്ഞു. രഥങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന, പലവിധം ആയുധങ്ങളേന്തിയ ശൂരരായ മുഖ്യരാക്ഷസന്മാരും അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതി. വാനരന്മാരിലെ ശൂരന്മാരായ എല്ലാ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാരും പാറകൾ കൈയിലേന്തി ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പൊരുതി. ആ പോരാട്ടത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ കപിമുഖ്യന്മാരുടെമേൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആയുധങ്ങൾ ശക്തിയായി വർഷിച്ചു. മദയാനകളെപ്പോലുള്ള വീരരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ പർവതങ്ങളും മരങ്ങളും വൻപാറകളും വീഴ്ത്തി. യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാതെ പൊരുതുന്ന ആ ശൂരന്മാരും രാക്ഷസഗണങ്ങളും തമ്മിൽ ഉജ്ജ്വലമായ യുദ്ധം നടന്നു. ഈ സർഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്; ഇതും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസസേന അംഗദന്റെ വേഗത്താൽ വിറകൊണ്ടു; ഇവിടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ സ്വയം പ്രത്യാക്രമണം നടത്തുന്നു. ‘ശക്രാശനിസമപ്രഭം’ എന്നതു വില്ലിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ തേജസ്സ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ഭീഷണത സൂചിതമാകുന്നു. യുദ്ധവർണനയിൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ശൗര്യം തുല്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ രഥങ്ങളിൽനിന്നു ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്, വാനരന്മാർ നിലത്തുനിന്നു പാറകൾകൊണ്ട്. ‘മത്തവാരണസന്നിഭാഃ’ (മദയാനകളെപ്പോലുള്ളവർ) എന്ന വാനരന്മാരുടെ ഉപമ അവരുടെ ബലവും യുദ്ധോന്മാദവും കാണിക്കുന്നു. ‘സുയുദ്ധം’ എന്ന പദത്താൽ ഇരുസേനകളുടെയും തുല്യബലവും യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ പുനരാരംഭം വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പരിചായകമാണ് — ധൂമ്രാക്ഷനെപ്പോലെ അവൻ സേനയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ‘സ്വബലസ്യ ഘാതേന’ (സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താൽ) എന്നത് ഒന്നാമത്തെ കാരണം, ‘അംഗദസ്യ ബലേന’ (അംഗദന്റെ ബലത്താൽ) എന്നതു രണ്ടാമത്തേത് — സ്വസേനയുടെ നാശവും ശത്രുവിന്റെ ബലവും രണ്ടും അവനെ ക്രുദ്ധനാക്കുന്നു. രഥസ്ഥരായ രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരും — ഈ വൈരുധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും വാനരന്മാർ പരാജിതരാകുന്നില്ല. ‘സമവേതാഃ സമന്തതഃ’ (ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും) എന്ന പദങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ ഐക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഒന്നായിച്ചേർന്നു പൊരുതുന്നു. ‘പാതയാംചക്രിരേ’ എന്ന ആം-പ്രത്യയാന്തരൂപം പ്രാചീനമാണ്; യുദ്ധവർണനകളിൽ സാധാരണവുമാണ്.
The previous sarga ended with the rākṣasa army shaking under Aṅgada's onslaught; now Vajradaṃṣṭra himself struck back. Two things enraged the mighty rākṣasa: the slaughter of his own troops, and Aṅgada's strength. He drew his terrible bow, which blazed like Indra's thunderbolt, and covered the monkey ranks with showers of arrows. The chief rākṣasas, heroes with weapons of every kind, fought beside him from their chariots, while all the foremost monkeys, bulls among the leaping folk, closed ranks and fought on every side with rocks in their hands — the rākṣasas mounted and armed, the monkeys on foot, yet the monkeys did not give way. The rākṣasas rained thousands of weapons thick upon the monkey chiefs, and the valiant monkeys, like elephants in rut, hurled hills, trees and great boulders back at them. Heroes who never turned back from a fight met the rākṣasa hosts, and the battle was hard and long, for the two sides were evenly matched. Unlike Dhūmrākṣa, Vajradaṃṣṭra did not abandon his men; the renewed fight showed that he was a true leader.
२घोरसंहारः, राक्षससेनायाः भङ्गः
८प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः।
शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः॥
९हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः।
कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसंकुलाः॥
१०कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै।
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले॥
११वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले।
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम्॥
१२प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः।
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान्प्लवंगमैः॥
ചിലർ തല പിളർന്നവരായി, ചിലർ കാലുകളും കൈകളും മുറിഞ്ഞവരായി, ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ദേഹം പീഡിതരായി രക്തത്തിൽ കുളിച്ചു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുവീണു കിടന്നു; ആ ഭൂമി കങ്കപ്പക്ഷികളുടെയും കഴുകന്മാരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കുറുനരിക്കൂട്ടങ്ങൾ തിങ്ങിയതുമായി. ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണമായ കബന്ധങ്ങൾ (തലയില്ലാത്ത ഉടലുകൾ) ചാടിയെഴുന്നേറ്റു; കൈകളും കരങ്ങളും തലകളും മുറിഞ്ഞവരും ഉടൽ മുറിഞ്ഞവരും നിലത്തുവീണു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അവിടെ നിലത്തു പതിച്ചു. പിന്നെ വാനരസൈന്യത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന നിശാചരസൈന്യം മുഴുവനും വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ തകർന്നോടി. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടവരും മുറിവേറ്റവരുമുണ്ട്; എന്നാൽ ഒടുവിൽ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ പരാജിതരാകുന്നു. കബന്ധങ്ങളുടെ ഉയർച്ച — തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ ഒരു നിമിഷം എഴുന്നേറ്റ് വീഴുന്നു — ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയുടെ പരകോടിയാണ്; ‘ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണം’ എന്നു കവിതന്നെ പറയുന്നു. കങ്കങ്ങളും കഴുകന്മാരും കുറുനരികളുമായ ശവഭോജികൾ രണഭൂമിയെ വലയംചെയ്യുന്നു — മരണത്തിന്റെ സഹചാരികൾ. ‘വജ്രദംഷ്ട്രസ്യ പശ്യതഃ’ (വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്നത് അനാദരത്തിലുള്ള ഷഷ്ഠിയാണ് — സേനാപതി നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ സേന നശിച്ചു; ഇത് അവന് അപമാനമാണ്. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദത്താൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ‘തതോ വാനരസൈന്യേന ഹന്യമാനം നിശാചരം. പ്രാഭജ്യത ബലം സർവം’ എന്ന വാക്യം ശ്ലോകസീമ കടക്കുന്നു. ‘ഗാം സമാശ്രിതാഃ’ (ഭൂമിയെ ആശ്രയിച്ചവർ) എന്ന പദം ‘നിലത്തുവീണവർ’ എന്നതിന്റെ കാവ്യാത്മകരൂപമാണ്. സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം വാനരസേനയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രനെ നേരിട്ടു യുദ്ധത്തിലിറക്കുന്നു.
Some had their heads split open, some had lost feet or arms; their bodies torn by weapons, they were drenched in blood. Monkeys and rākṣasas lay stretched on the earth, and the field filled with herons, vultures and crows and swarmed with jackals, the companions of death, come to feed. Headless trunks leapt up for a moment before they fell — a sight, the poet says himself, to terrify the timid, and the very height of the battle's horror — and bodies with arms, hands and heads hacked off lay strewn on the ground. Monkeys fell there and rākṣasas fell. Both sides suffered, but in the end it was the rākṣasas who broke: under the blows of the monkey army, the whole of Vajradaṃṣṭra's force gave way while he stood and watched, a humiliation for any commander. And the rout of his army drove him into the fight in person.
३वज्रदंष्ट्रस्य शरवृष्टिः, वानराणाम् अङ्गदशरणम्
१३दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम्॥
१४शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च॥
१५विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः॥
१६ततो हरिगणान्भग्नान्दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत॥
ഭയത്താൽ നടുങ്ങിയവരും വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ട്, രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള പ്രതാപവാനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ വില്ലു കൈയിലേന്തി വാനരസേനയെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അതിലേക്കു കടന്നു. കങ്കത്തൂവൽ പിടിപ്പിച്ച നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ അവൻ അവരെ പിളർത്തു — അവിടെ ഓരോ പ്രഹരത്താലും ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും വാനരന്മാരെ അവൻ തുളച്ചു. പരമക്രുദ്ധനായ പ്രതാപവാൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു; ശരങ്ങളാൽ ദേഹം മുറിഞ്ഞ വാനരഗണങ്ങളെല്ലാം ഭയന്ന പ്രജകൾ പ്രജാപതിയുടെ അടുത്തേക്കെന്നപോലെ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. പിന്നെ തകർന്ന വാനരഗണങ്ങളെ കണ്ട് വാലിപുത്രൻ, തന്നെ ഉറ്റുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന വജ്രദംഷ്ട്രനെ ക്രോധത്തോടെ തിരിച്ചുനോക്കി. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പരാക്രമം ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി പൂർണമായി കാണുന്നത് — ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അവൻ അനേകം വാനരന്മാരെ പിളർക്കുന്നു. ‘സപ്താഷ്ടൗ നവ പഞ്ച ച’ (ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും) എന്ന സംഖ്യകൾ ശരങ്ങളുടെ ശക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അംഗദന്റെ സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — അവൻ വാനരന്മാരുടെ രക്ഷകനും പിതൃതുല്യനായ ആശ്രയവുമാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അംഗദന്റെയും വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും ദൃഷ്ടികൾ കൂട്ടിമുട്ടുന്നത് — ‘ഉദീക്ഷന്തം ഉദൈക്ഷത’ (ഉറ്റുനോക്കുന്നവനെ തിരിച്ചുനോക്കി) — ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനുള്ള ആഹ്വാനമാണ്. ഇവിടെ ‘സപ്താഷ്ടൗ’ എന്നതിലെ ‘പ്ത’ പദവിഭജനത്തിന്റെ അതിരിലാണ് വരുന്നത്. വാനരന്മാർ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നത് അവന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു.
Seeing his rākṣasas terror-struck and being cut down by the monkeys, the valiant Vajradaṃṣṭra, his eyes red with rage, entered the monkey army bow in hand and spread terror through it. Now for the first time his full prowess was seen. With straight-flying arrows fletched with heron feathers he tore the monkeys apart, piercing seven, eight, nine or five of them with a single shot. In his fury he shot on and on, and the monkey hosts, their bodies slashed by arrows, fled in fear to Aṅgada as frightened creatures run to Prajāpati, their creator — Aṅgada was their protector, a refuge like a father, and their running to him showed their faith in his leadership. Seeing his monkeys routed, Vāli's son looked in anger at Vajradaṃṣṭra, and Vajradaṃṣṭra looked back at him. That meeting of eyes was a challenge to single combat.
४अङ्गदवज्रदंष्ट्रयोः द्वन्द्वयुद्धम् — शरैः वृक्षैः शिलाभिः च
१७वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम्।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव॥
१८ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम्।
जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः॥
१९रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः॥
२०दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः।
चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद्भुवि॥
२१तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च॥
२२तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान्।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत॥
२३अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि।
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा॥
२४ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम्।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः॥
വജ്രദംഷ്ട്രനും അംഗദനും ഇരുവരും പരമക്രുദ്ധരായി, സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, പരസ്പരം വീണ്ടും വീണ്ടും പൊരുതി, രണഭൂമിയിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ മഹാബലനായ വാനരപുത്രനെ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിനു ശരങ്ങളാൽ മർമസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിച്ചു. സർവാംഗം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച മഹാബലനും ഭീമപരാക്രമിയുമായ വാലിപുത്രൻ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെനേരേ ഒരു മരം എറിഞ്ഞു. ആ മരം വീഴുന്നതു കണ്ട് പരിഭ്രമിക്കാതെ രാക്ഷസൻ അതിനെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു; അതും തകർന്ന് നിലത്തുവീണു. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ആ പരാക്രമം കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഒരു വലിയ പാറക്കെട്ട് എടുത്ത് എറിഞ്ഞു; ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അതു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീര്യവാനായ അവൻ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടി ഗദ കൈയിലേന്തി പരിഭ്രമിക്കാതെ നിലത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. അംഗദൻ എറിഞ്ഞ ആ പാറ രണാഗ്രത്തിൽ ചെന്ന് അപ്പോൾ അവന്റെ രഥത്തെ ചക്രങ്ങളോടും കൂബരത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി തകർത്തു. പിന്നെ ആ വാനരൻ മരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ മറ്റൊരു വലിയ ഗിരിശിഖരം എടുത്ത് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ‘ഹരിമത്തഗജൗ ഇവ’ — സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടു മദയാനകളെന്നപോലെ എന്നാണ് ഭാവം; ഇരുവരും തുല്യബലർ. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ശരങ്ങൾ, പിന്നെ മരം, പിന്നെ പാറക്കെട്ട്, പിന്നെ ഗിരിശിഖരം. വജ്രദംഷ്ട്രന് ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു — അവൻ ധൈര്യമുള്ള യോദ്ധാവാണ്. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ധൂമ്രാക്ഷപ്രസംഗത്തോടു സദൃശമാണ്; രഥം തകരുന്നത് ഇരു സേനാപതികളുടെയും പരാജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. അംഗദന്റെ ‘നനാദ ച’ (ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു) എന്ന സിംഹനാദം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ഈ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ്, കാരണം ഇതാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ ആദ്യം ദൂരെനിന്നു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു; അംഗദൻ അടുത്തുചെന്ന് മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ട് — ഇതു ധനുർധരനും മല്ലനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലാണ്. ‘ശതസഹസ്രേണ’ (ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്ന അതിശയോക്തി ശരങ്ങളുടെ എണ്ണമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ശരീരം രക്തത്തിൽ കുളിച്ചിട്ടും അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല — വീരന്റെ ധൈര്യം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ മരത്തെ പല കഷണങ്ങളാക്കുന്നു; എന്നാൽ പാറക്കെട്ടിനെ മുറിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നു. ഗിരിശിഖരത്തിന്റെ പ്രഹരത്താൽ അവനു ശിരസ്സിൽ ആഘാതമേൽക്കുന്നു; അതോടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അംഗദന് അനുകൂലമാകുന്നു. ഇരുവീരന്മാരുടെയും യുദ്ധം തുല്യമാണ്; എങ്കിലും അംഗദന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ കൂടുതൽ നിർണായകമാണ്. രഥം തകർന്നതോടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ നിലത്തുനിന്നു പൊരുതാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്നു.
Vajradaṃṣṭra and Aṅgada fought again and again, circling each other in great fury like a lion and an elephant in rut, two equally matched. This duel is the heart of the episode, and the poet tells it at length, step by step: arrows first, then a tree, then a rock, then a mountain peak. It was a contest between an archer who fought from a distance and a wrestler who closed in with trees and stones. Vajradaṃṣṭra struck the mighty prince in his vital parts with arrows like tongues of fire, a hundred thousand of them, too many to count. Bathed in blood from head to foot, Vāli's son did not stop, but hurled a tree at Vajradaṃṣṭra. The rākṣasa watched it fall, undismayed, and cut it to pieces, and it dropped shattered to the ground. Seeing that feat, the bull among monkeys seized a huge rock, hurled it and roared, a lion's roar of high spirit. A tree Vajradaṃṣṭra could cut, but not a rock; seeing it come, he leapt down from his chariot and stood on the ground, mace in hand and still undismayed — twice the poet calls him so, for he was a steady fighter. The rock Aṅgada had thrown reached the front of the battle and smashed his chariot, wheels, pole, horses and all. Like Dhūmrākṣa before him he had lost his chariot, and for both commanders that was the sign of defeat to come; now he had to fight on foot. Then Aṅgada took another great peak, covered with trees, and brought it down on Vajradaṃṣṭra's head, and the first round of the duel went to him.
५मूर्च्छा, गदायुद्धं, मुष्टियुद्धं, खड्गयुद्धं च
२५अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन्॥
२६स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम्।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः॥
२७गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत।
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ॥
२८रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ।
बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव॥
२९ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत्पुष्पफलैर्युतः॥
३०जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम्।
किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम्॥
३१चित्रांश्च रुचिरान्मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ।
जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ॥
३२व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ।
युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ॥
३३निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः॥
രക്തം ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഏറെ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട വജ്രദംഷ്ട്രൻ ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമറ്റുകിടന്നു. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ നിശാചരൻ പരമക്രുദ്ധനായി മുന്നിൽനിന്ന വാലിപുത്രനെ ഗദകൊണ്ട് മാറിൽ പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ അവിടെ മുഷ്ടിയുദ്ധം തുടങ്ങി; വാനരനും രാക്ഷസനും ഇരുവരും അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. പ്രഹരങ്ങളാൽ രക്തം ഛർദിക്കുന്നവരും തളർന്നവരുമായ ആ മഹാപരാക്രമികൾ ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ ആയിത്തീർന്നു. പിന്നെ പരമതേജസ്വിയായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദൻ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത്, പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവനെപ്പോലെ നിന്നു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കാളത്തോലുകൊണ്ടുള്ള പരിചയും, കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടിയതും തോലുറയിൽ ഒരുക്കിയതുമായ വലുതും ശുഭവുമായ ഒരു വാളും കൈയിലെടുത്തു. വാനരനും രാക്ഷസനും വിചിത്രവും മനോഹരവുമായ മാർഗങ്ങളിൽ (പടനീക്കങ്ങളിൽ) ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു; വിജയം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഗർജിച്ച് അവർ അപ്പോൾ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. രക്തമൊലിക്കുന്ന മുറിവുകളാൽ അവർ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു; പൊരുതിപ്പൊരുതി തളർന്ന അവർ കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു. ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ കപിശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളോടെ എഴുന്നേറ്റു. ‘അംഗാരകബുധൗ ഇവ’ (ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ) എന്നതു ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമയാണ് — ചൊവ്വ ചുവന്ന നിറമുള്ളതാണ്, ബുധൻ പച്ചനിറമുള്ളതും; രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന അവർ ആ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ‘പുഷ്പഫലൈഃ യുതഃ’ (പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവൻ) എന്ന അംഗദവർണന മനോഹരമാണ് — മരം കൈയിലേന്തി നിൽക്കുന്ന അവൻ സ്വയം പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ള ഒരു മരംപോലെ. ‘ചിത്രാൻ മാർഗാൻ’ (വിചിത്രമാർഗങ്ങൾ) എന്നതു വാൾപ്പയറ്റിലെ വൃത്താകാരമായ ചുവടുകളാണ്. ‘പൂത്ത പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ — പ്ലാശിന്റെ പൂക്കൾ ചുവന്നവയാണ്, മുറിവുകളും ചുവന്നവ. ‘വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ’ — അടിയേറ്റ പാമ്പ് ക്രുദ്ധമായി ഫണമുയർത്തുന്നതുപോലെ അംഗദൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ നാല് ആയുധങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഗദ, മുഷ്ടി, മരം, വാൾ. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ബോധക്ഷയം ക്ഷണികമാണ് — അവൻ ‘ഗദാം ആലിംഗ്യ’ (ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്) കിടക്കുന്നു, ആയുധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് യോദ്ധാവിന്റെ അവസാനബലം. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ വീണ്ടും ഗദകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു — അംഗദന്റെ മാറിൽ. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, മുഷ്ടിയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു; പിന്നെ അംഗദൻ മരവും വജ്രദംഷ്ട്രൻ വാളും പരിചയും എടുക്കുന്നു. ഈ ക്രമം യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും വർണിക്കുന്നു. ‘ജയകാങ്ക്ഷിണൗ’ (വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്നത് ഇരുവരുടെയും തുല്യമായ ഉത്സാഹമാണ് — ആരും പരാജയം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ജാനുഭ്യാം അവനീം ഗതൗ’ (കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു) എന്ന നിമിഷം നാടകീയമാണ് — ഇരുവരും വീണിരിക്കുന്നു; ആരാണ് ആദ്യം എഴുന്നേൽക്കുക എന്നതാണ് ചോദ്യം; അംഗദൻതന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ താക്കോൽ. അംഗദൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നത് ‘ദീപ്താക്ഷഃ’ ആയിട്ടാണ് — ക്രോധത്താൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷത്തിന്റെ ഈ മുൻതൂക്കമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചയിക്കുന്നത്.
Vajradaṃṣṭra vomited blood and fainted; for a moment he lay stunned and gasping, but he kept his arms around his mace — a warrior's last strength is not to let go of his weapon. When he came to, the night-ranger in great fury struck Vāli's son, who stood before him, full on the chest with the mace. Then he threw the mace aside and fought with his fists, and monkey and rākṣasa pounded each other. Both vomiting blood, both worn out by the blows, the two heroes looked like the planets Mars and Mercury locked in battle, the red planet and the green, both soaked in red. Then Aṅgada, bull among monkeys, tore up a tree and stood holding it, looking as though he too were decked with its flowers and fruit. Vajradaṃṣṭra took up a shield of bull's hide and a large fine sword hung with a net of little bells and fitted with a leather sheath. So each stage of the fight had its own weapon: mace, fists, tree and sword. Monkey and rākṣasa circled each other in the varied, graceful movements of sword-fighting, then, roaring and each bent on victory, neither willing to accept defeat, they struck at each other. With their bleeding wounds they glowed like two kiṃśuka trees in red flower, and, fighting on until they were exhausted, both sank to their knees on the ground. It was the decisive moment: which of them would rise first? In the blink of an eye Aṅgada, elephant among monkeys, was on his feet, his eyes blazing with anger, like a snake that rears its hood when struck with a stick. That instant's advantage settled the battle.
६वज्रदंष्ट्रस्य वधः, अङ्गदस्य हर्षः
३४निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः॥
३५रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा।
तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः॥
३६वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः।
त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः॥
३७निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान्स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये।
जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः॥
മഹാബലനായ വാലിപുത്രൻ നിർമലവും നന്നായി മിനുക്കിയതുമായ വാളുകൊണ്ട് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ വലിയ ശിരസ്സ് വെട്ടി. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരമുള്ള അവന്റെ, ചുഴലുന്ന കണ്ണുകളോടുകൂടിയ ശുഭമായ ആ ശിരസ്സ് വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റ് രണ്ടായി പിളർന്നു വീണു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ഭയത്താൽ മതിമറന്ന രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, ഭയന്നും വിഷണ്ണമുഖരായും ദീനരായും ലജ്ജയാൽ അല്പം തലകുനിച്ചും ലങ്കയിലേക്ക് ഓടി. അവനെ നിഹനിച്ചശേഷം വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രതാപവാനും മഹാബലനുമായ ആ വാലിപുത്രൻ, ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനെപ്പോലെ, കപിസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. അംഗദന്റെ വാളിനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘നിർമലഃ സുധൗതഃ’ (നിർമലം, നന്നായി മിനുക്കിയത്) എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ അതിന്റെ മൂർച്ച സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വാസ്തവത്തിൽ ആ വാൾ വജ്രദംഷ്ട്രന്റേതുതന്നെയായിരുന്നു എന്ന് സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് അനുമാനിക്കാം. ശിരസ്സ് ‘ദ്വിധാ’ (രണ്ടായി) പിളർന്നു വീഴുന്നത് പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഹ്രിയാ അവാങ്മുഖാഃ’ (ലജ്ജയാൽ തലകുനിച്ചവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവും ഇന്ദ്രവജ്രയും കലർന്ന ഉപജാതിമാതൃകയിലുള്ള ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ് — ‘വജ്രധരൻ’, ‘സഹസ്രനേത്രൻ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവട്ടം ഇന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ അംഗദന്റെ വിജയത്തെ ദേവവിജയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ വജ്രദംഷ്ട്രപ്രസംഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അകമ്പനനെ അയയ്ക്കുന്നു; അവിടെ വൾഗേറ്റ് വീണ്ടും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി (6.043) യോജിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വിജയം വാനരസേനയുടെ മനോബലം വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു.
With a spotless, keen-edged sword — to judge from the context, the rākṣasa's own — the mighty son of Vāli struck at Vajradaṃṣṭra's great head. The head of that blood-drenched rākṣasa, its eyes rolled up, fell split in two by the force of the blow. Seeing Vajradaṃṣṭra dead, the rākṣasas were bewildered with fear. Cut down by the monkeys as they ran, terrified, downcast and wretched, their faces bowed a little with shame, they fled back to Laṅkā. Having killed him, the valiant and mighty son of Vāli, like Indra who wields the thunderbolt, was honoured in the midst of the monkey army and rejoiced like the thousand-eyed king of the gods surrounded by the gods of heaven; twice over the poet likens Aṅgada's victory to Indra's victories. His triumph lifted the spirits of the whole monkey army once more. So the story of Vajradaṃṣṭra ends; in the next sarga Rāvaṇa sends out Akampana.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- प्र + अकिरत् → प्राकिरत् — सवर्णदीर्घः; अकिरत् + शर → अकिरच्छर — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
- समासः
- ‘शरवृष्टिः’ — शराणां वृष्टिः, षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘प्राकिरत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्; ‘शरवृष्टिभिः’ तृतीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘तस्मिन् + आयोधने’ → ‘तस्मिन्नायोधने’ इति बाह्यसन्धौ ङमुडागमः
- समासः
- समासः नास्ति — आ + युध् णिच् ल्युट्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ णिजन्तात् आम्-लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट् (आम्प्रत्ययान्तम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मत्तवारणैः संनिभाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रभिन्नं शिरः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रभिन्नशिरसः’)
- सन्धिः
- बल + आढ्य → बलाढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कङ्काः गृध्राः बलाः (काकाः) च, तैः आढ्याः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोमायूनां कुलैः संकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिरः + छिन्न → शिरश्छिन्न — विसर्गस्य श्चुत्वम्
- समासः
- भुजाः पाणयः शिरांसि च छिन्नानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अभज्यत → प्राभज्यत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — प्र + भञ्ज्, कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन वित्रस्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘भयवित्रस्तान्’)
- सन्धिः
- ताम्र + अक्ष → ताम्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रोषेण ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां वाहिनी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हरिवाहिनीम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संकृत्तः देहः येषां ते — बहुव्रीहिः (इनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘संकृत्तदेहिनः’)
- सन्धिः
- उद् + ईक्षन्तम् → उदीक्षन्तम्; उद् + ऐक्षत → उदैक्षत — हलन्तस्य स्वरेण संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उदीक्षन्तम्’ शत्रन्तं द्वितीया एकवचनम्; ‘उदैक्षत’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युध्’ धातोः यङन्तरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हरिमत्तगजौ + इव’ → ‘हरिमत्तगजाविव’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः
- समासः
- हरिः (सिंहः) मत्तगजः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मर्मणां देशाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘मर्मदेशेषु’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वृक्षम् + असम्भ्रान्तः’ → ‘वृक्षमसम्भ्रान्तः’
- समासः
- न सम्भ्रान्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभवत् + शोणितोद्गारी → अभवच्छोणितोद्गारी — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ); शोणित + उद्गारी → शोणितोद्गारी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- ‘शोणितोद्गारी’ — शोणितम् उद्गिरति इति, उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- ‘अभवत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्; ‘शोणितोद्गारी’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुविक्रान्तौ + अङ्गारक’ → ‘सुविक्रान्तावङ्गारक’ इति बाह्यसन्धौ अयादिः
- समासः
- सुष्ठु विक्रान्तौ — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- ‘अङ्गारकबुधौ + इव’ → ‘अङ्गारकबुधाविव’ — अयादिसन्धिः
- समासः
- अङ्गारकः बुधः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- ‘च + आर्षभं’ → ‘चार्षभं’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- ऋषभस्य इदम् — तद्धितान्तः (अण्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आर्षभम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किङ्किणीनां जालेन संछन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- निमेषस्य अन्तरम् एव — षष्ठीतत्पुरुषः (मात्रच्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘निमेषान्तरमात्रेण’)
- सन्धिः
- परीत + अक्ष → परीताक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परीते (विपर्यस्ते) अक्षिणी यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- अवाक् + मुख → अवाङ्मुख — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
- समासः
- अवाक् मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्