സർഗ്ഗം
വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പുറപ്പാടും യുദ്ധവും
ധൂമ്രാക്ഷവധം കേൾക്കൽ, വജ്രദംഷ്ട്രനു രാവണന്റെ ആജ്ഞ, സേനാസമേതനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ദക്ഷിണദ്വാരത്തിലൂടെ പുറപ്പെടൽ, ദുർനിമിത്തങ്ങൾ, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധം, അംഗദൻ രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിക്കൽ
ധൂമ്രാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ മഹാക്രോധത്താൽ ആവിഷ്ടനായി സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ക്രോധത്താൽ കലുഷിതനായ അവൻ ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായി നിശ്വസിച്ച് ക്രൂരനും മഹാബലനുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, പോകൂ; രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി നീ പുറപ്പെടുക; ദശരഥപുത്രനായ രാമനെയും വാനരന്മാരോടൊപ്പം സുഗ്രീവനെയും കൊല്ലുക.’ മായാവിയും രാക്ഷസപ്രമുഖനുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വലിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — അവിടെ ധൂമ്രാക്ഷവധത്തിനുശേഷം നേരിട്ട് അകമ്പനനെയാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. ‘ധൂമ്രാക്ഷം നിഹതം ശ്രുത്വാ രാവണോ രാക്ഷസേശ്വരഃ’ എന്ന ആദ്യത്തെ അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.043.001a-യോട് അക്ഷരംപ്രതി സമമാണ്; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ വജ്രദംഷ്ട്രപ്രസംഗം ആ അർധശ്ലോകത്തിനു ശേഷം പ്രക്ഷിപ്തമായതാണെന്നു തോന്നുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ മുൻസർഗങ്ങളിലും വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ‘ദീർഘം, ഉഷ്ണം’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ അവന്റെ സന്താപം കൂടുതലാണ്. ‘ക്രൂരം’ എന്നത് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ വിശേഷണമാണ് — രാവണൻ ഏറ്റവും ക്രൂരനായ യോദ്ധാവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ‘മായാവീ’ എന്ന പദത്താൽ വജ്രദംഷ്ട്രനും ഇന്ദ്രജിത്തിനെപ്പോലെ മായാവിദ്യയുള്ളവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ആനകളോടും കുതിരകളോടും കഴുതകളോടും ഒട്ടകങ്ങളോടുംകൂടി, നന്നായി ഒരുങ്ങിയും, പല വർണപ്പകിട്ടുള്ള പതാകകളാലും ധ്വജങ്ങളാലും അലങ്കൃതനുമായിരുന്നു അവൻ. പിന്നെ വിചിത്രമായ കേയൂരങ്ങളാലും കിരീടത്താലും ഭൂഷിതനായ അവൻ കവചം അണിഞ്ഞ് വില്ലുമേന്തി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. പതാകകളാൽ അലങ്കൃതവും ജ്വലിക്കുന്നതും ഉരുക്കിയ സ്വർണത്താൽ ഭൂഷിതവുമായ രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആ സേനാപതി അതിൽ കയറി. ഋഷ്ടികളും വിചിത്രമായ തോമരങ്ങളും മിനുസമുള്ള മുസലങ്ങളും ഭിന്ദിപാലങ്ങളും വില്ലുകളും ശക്തികളും പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും ചക്രങ്ങളും ഗദകളും മൂർച്ചയേറിയ പരശുക്കളും ഏന്തി ഒരുങ്ങിനിന്ന പലവിധം ആയുധധാരികളായ കാലാളുകൾ പുറപ്പെട്ടു. വിചിത്രവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാവരും, ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ അത്യുഗ്രരായ ശൂരരായ ആനകളും പുറപ്പെട്ടു. തോമരവും അങ്കുശവും കൈയിലേന്തിയ യുദ്ധകുശലരായ പാപ്പാന്മാർ കയറിയ ആനകളും, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളതും ശൂരന്മാർ കയറിയതും മഹാബലമുള്ളതുമായ മറ്റു കുതിരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറപ്പെട്ടുനീങ്ങിയ ആ രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും വർഷകാലത്ത് മിന്നലോടുകൂടി ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു. യൂഥപനായ അംഗദൻ നിന്നിരുന്ന ദക്ഷിണദ്വാരത്തിലൂടെയാണ് അവർ പുറത്തിറങ്ങിയത്. അവർ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ഈ സേനയുടെ സമൃദ്ധി ധൂമ്രാക്ഷന്റെ സേനയുടെ വർണനയെക്കാളും വിസ്തൃതമാണ് — ഓരോ പരാജയത്തിനുശേഷവും രാവണൻ കൂടുതൽ ബലം അയയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ ചതുരംഗബലം പൂർണമാണ് — കാലാൾ, ആന, കുതിര, രഥം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ രഥം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് ശുഭാചാരമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം അധർമപക്ഷത്ത് ശുഭാചാരവും നിഷ്ഫലമാണ്. ‘വർഷകാലത്തെ മേഘങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ സേനയുടെ കറുത്ത നിറത്തെയും, മിന്നൽപോലെ ആയുധങ്ങളുടെ തിളക്കത്തെയും, ഇടിമുഴക്കംപോലെ അതിന്റെ നാദത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദക്ഷിണദ്വാരത്തിൽ അംഗദനെ നേരത്തേതന്നെ നിയോഗിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പ്രതിയോഗി അംഗദൻതന്നെ. ഈ ഭാഗത്തെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദത്തോടെയാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂർവാർധം സേന പുറപ്പെട്ട സ്ഥാനവും ഉത്തരാർധം ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ ആരംഭവും പറയുന്നു. ‘ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ ആനകൾ’ എന്ന ഉപമ ആനകളുടെ വലിപ്പവും ഗതിയും കാണിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷണസംയുക്താഃ’ ആയ കുതിരകൾ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവ, അതായത് ശ്രേഷ്ഠജാതിയിൽപ്പെട്ടവ എന്നർഥം. ‘വിചിത്രവാസസഃ’ (വിചിത്രവസ്ത്രധാരികൾ) എന്ന വർണനയാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവവും യുദ്ധത്തിൽപ്പോലുമുള്ള അലങ്കാരപ്രിയതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തനുത്രം സ സമാവൃത്യ’ (കവചം അണിഞ്ഞ്) എന്ന കവചധാരണം വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൂമ്രാക്ഷനെക്കാൾ ജാഗ്രതയുള്ളവനാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — മുൻ സേനാപതിയുടെ മരണം അവനെ പാഠം പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശത്രുസേനയുടെ വൈഭവം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീടുള്ള അംഗദന്റെ വിജയത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തുനിന്ന് തീവ്രമായ ഉൽക്കകൾ വീണു; അഗ്നിജ്വാലകൾ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഘോരരായ കുറുനരികൾ ഓരിയിട്ടു. ഭയങ്കരമൃഗങ്ങൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം വിളിച്ചറിയിച്ചു; മുന്നോട്ടു നീങ്ങിയ യോദ്ധാക്കൾ അവിടെ ദാരുണമായി കാലിടറിവീണു. ഈ ഉത്പാതലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും മഹാബലനും തേജസ്വിയുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൈര്യം അവലംബിച്ച് യുദ്ധോത്സുകനായി പുറപ്പെട്ടു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പുറപ്പാടിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും പ്രകൃതി വിരോധം കാണിക്കുന്നു. മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തുനിന്നുള്ള ഉൽക്കാപാതം വിശേഷിച്ചും അശുഭമാണ്. കുറുനരികൾ അഗ്നി ഛർദിക്കുന്നു എന്ന വർണന ഭയങ്കരമാണ്. യോദ്ധാക്കളുടെ കാലിടറൽ — യാത്രാസമയത്തുള്ള കാലിടറൽ അശുഭശകുനമായി കരുതപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൂമ്രാക്ഷനിൽനിന്നു ഭിന്നനാണ്; അവൻ വ്യഥിതനാകുന്നില്ല, ‘ധൈര്യമാലംബ്യ’ (ധൈര്യം അവലംബിച്ച്) പുറപ്പെടുന്നു — അതിനാൽ അവൻ കൂടുതൽ ദൃഢനായ യോദ്ധാവാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വമന്തഃ പാവകജ്വാലാഃ ശിവാ ഘോരാ വവാശിരേ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.045.034a-യോട് ഏറെക്കുറെ സമമാണ് — ഇത് ഒരു സാധാരണ ദുർനിമിത്തവാക്യബന്ധമാണ്; അകമ്പനന്റെയോ പ്രഹസ്തന്റെയോ പ്രസംഗത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഇതു കാണാം.
ഓടിയടുക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ട് വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാർ അതിമഹത്തായ നാദങ്ങൾ മുഴക്കി, ആ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിക്കുകൾ നിറച്ചു. പിന്നെ ഘോരരും ഭീമരൂപരും അന്യോന്യം വധിക്കാൻ കൊതിക്കുന്നവരുമായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ തുമുലമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. മഹോത്സാഹത്തോടെ ചാടിവീഴുന്ന യോദ്ധാക്കൾ ദേഹവും ശിരസ്സും കഴുത്തും പിളർന്ന് സർവാംഗം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് നിലത്തുവീണു. പരിഘംപോലുള്ള കൈകളുള്ളവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ചില ശൂരന്മാർ അന്യോന്യം ഏറ്റുമുട്ടി പലവിധം ശസ്ത്രങ്ങൾ എറിഞ്ഞു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും ശസ്ത്രങ്ങളുടെയും ഘോരവും ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതുമായ അതിമഹത്തായ നിനാദം അവിടെ കേട്ടു. രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷവും വില്ലുകളുടെ ഭയങ്കരമായ ടങ്കാരവും ശംഖ്, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ തുമുലനാദവും ഉയർന്നു. ചിലർ അസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബാഹുയുദ്ധം ചെയ്തു. കൈത്തലങ്ങളാലും കാലുകളാലും മുഷ്ടികളാലും മരങ്ങളാലും കാൽമുട്ടുകളാലും അടിയേറ്റ് ചില രാക്ഷസന്മാരുടെ ദേഹങ്ങൾ തകർന്നു; യുദ്ധമദം പൂണ്ട വാനരന്മാർ ചിലരെ പാറകളാൽ ചതച്ചുപൊടിച്ചു. യുദ്ധവർണന കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലേതിനോടു സദൃശമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ശബ്ദത്തിനു പ്രത്യേക വർണനയുണ്ട് — മരങ്ങളുടെ വീഴ്ച, പാറകളുടെ ആഘാതം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷം, വില്ലുകളുടെ ടങ്കാരം, വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ‘ഹൃദയഭേദനമായ’ ശബ്ദം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഒറ്റ അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘കേചിദസ്ത്രാണി സന്ത്യജ്യ ബാഹുയുദ്ധമകുർവത’ (ചിലർ അസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബാഹുയുദ്ധം ചെയ്തു); ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതും. ഇവിടെയും ബാഹുയുദ്ധം വരുന്നു — ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് യോദ്ധാക്കൾ ശരീരംകൊണ്ടുതന്നെ പൊരുതുന്നു; അതിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ആവേശം സൂചിതമാകുന്നു. ഈ ഭാഗത്തെ ശ്ലോകങ്ങൾ ഏറെയും സാമാന്യവർണനാത്മകമാണ് — ഒരു പ്രത്യേക യോദ്ധാവിന്റെയും പേര് എടുത്തുപറയുന്നില്ല. ‘അന്യോന്യവധകാങ്ക്ഷിണാം’ (അന്യോന്യം വധിക്കാൻ കൊതിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും തുല്യമായ വൈരഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമരേഷ്വനിവർതിനഃ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവർ) എന്ന വിശേഷണം വീരന്മാരുടെ പ്രശംസയാണ് — യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറാത്തവർ. ശംഖ്, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവ യുദ്ധവാദ്യങ്ങളാണ്; അവയുടെ നാദം യോദ്ധാക്കളെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഭഗ്നദേഹാഃ’ (ദേഹം തകർന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ ശാരീരികബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ടുപോലും അവർ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ തകർക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യവും ശ്രാവ്യവുമായ ഭാവങ്ങൾ രണ്ടും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ രണഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ നാദംതന്നെയാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആദ്യകാരണം. ചില യോദ്ധാക്കൾ ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മല്ലയുദ്ധം ചെയ്തു — അതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആവേശം.
വജ്രദംഷ്ട്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ബാണങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ ഏറെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, ലോകസംഹാരവേളയിൽ പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവരും പലവിധം ആയുധങ്ങൾ ഏന്തിയവരും ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ കൊന്നു. എന്നാൽ ധീരനായ വാലിപുത്രൻ അംഗദൻ ഇരട്ടി ക്രോധം പൂണ്ട് സംവർതകാഗ്നിയെപ്പോലെ ആ രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. വീര്യവാനും ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും ഇന്ദ്രനു തുല്യപരാക്രമിയുമായ അംഗദൻ ഒരു മരം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, സിംഹം ചെറുമൃഗങ്ങളെയെന്നപോലെ, ആ രാക്ഷസഗണങ്ങളെയെല്ലാം ഘോരമായി സംഹരിച്ചു. അംഗദന്റെ അടിയേറ്റ ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ തല പിളർന്ന് മുറിച്ചിട്ട മരങ്ങൾപോലെ അവിടെ വീണു. രഥങ്ങളാലും വിചിത്രമായ ധ്വജങ്ങളാലും കുതിരകളാലും വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളാലും രക്തപ്രവാഹത്താലും മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി അപ്പോൾ ഭയങ്കരമായിത്തീർന്നു. ഹാരങ്ങളാലും കേയൂരങ്ങളാലും വസ്ത്രങ്ങളാലും ശസ്ത്രങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ രണഭൂമി ശരത്കാലരാത്രിപോലെ ശോഭിച്ചു. അംഗദന്റെ വേഗത്താൽ ആ മഹത്തായ രാക്ഷസസൈന്യം കാറ്റിനാൽ മേഘമെന്നപോലെ അവിടെ വിറകൊണ്ടു. ‘പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു — യമനെപ്പോലെ അവൻ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. അംഗദന്റെ ഉപമ ‘സംവർതകാനലൻ’ ആണ് — പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നി. ‘സിംഹം ചെറുമൃഗങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. രണഭൂമിയെ ‘ശരത്കാലരാത്രിപോലെ’ എന്ന ഉപമ വിരോധാഭാസം നിറഞ്ഞതാണ് — രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ഭൂമി ആഭരണങ്ങളാലും ശസ്ത്രങ്ങളാലും നക്ഷത്രങ്ങളാലെന്നപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; അംഗദനുമായുള്ള അവന്റെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. അംഗദൻ യുവരാജാവാണ്, പിതാവായ വാലിയെപ്പോലെ പരാക്രമിയാണ് — ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അവന്റെ യശസ്സ് സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധൃഷ്ടഃ’ (ധീരൻ) എന്ന അംഗദന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — യുവാവാണെങ്കിലും അവൻ നിർഭയനാണ്. ‘ക്രോധതാമ്രാക്ഷഃ’ (ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ വർണനയോടു തുല്യമാണ് — ഇരുവീരന്മാരും ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ. അംഗദന്റെ അടിയേറ്റ രാക്ഷസന്മാർ ‘മുറിച്ചിട്ട മരങ്ങൾപോലെ’ വീഴുന്നു — അംഗദൻ മരംകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ മരങ്ങളെപ്പോലെ വീഴുന്നു; ഇതാണ് ഉപമയുടെ സൂക്ഷ്മത. രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും കുതിരകളും ശരീരങ്ങളും എങ്ങും ചിതറിക്കിടക്കുന്നു; അതിനാൽ രണഭൂമി ദുർഗമമായിത്തീർന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസസേന വിറയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — വജ്രദംഷ്ട്രൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻതന്നെയാണ് അവരുടെ പ്രതീക്ഷ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥