॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 52-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ധൂമ്രാക്ഷവധം

വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ തുമുലയുദ്ധം, ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും സംഹാരം, ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പരാക്രമം, ഹനുമാൻ രഥം തകർക്കൽ, ഗിരിശൃംഗംകൊണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വധം

ഭീമപരാക്രമിയായ രാക്ഷസൻ ധൂമ്രാക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടുവരുന്നതു കണ്ട് യുദ്ധം കാംക്ഷിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാരെല്ലാം ഹർഷഭരിതരായി ഗർജിച്ചു. ആ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ അതിതുമുലമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു — ഭയങ്കരങ്ങളായ മരങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും മുദ്ഗരങ്ങളാലും അവർ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. രാക്ഷസന്മാർ ഘോരരായ വാനരന്മാരെ എല്ലാ ഭാഗത്തും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; വാനരന്മാരും മരങ്ങൾകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരെ നിലംപരിശാക്കി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭീകരരൂപമുള്ളതും കങ്കത്തൂവൽ പിടിപ്പിച്ചതും നേരേ പായുന്നതുമായ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ തുളച്ചു. ഭയങ്കരങ്ങളായ ഗദകളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും കൂടമുദ്ഗരങ്ങളാലും ഘോരവും വിചിത്രവുമായ പരിഘങ്ങളാലും കൈയിലേന്തിയ ത്രിശൂലങ്ങളാലും അവർ വാനരന്മാരെ പിളർന്നു. രാക്ഷസന്മാരാൽ പിളർക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ അമർഷത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഉത്സാഹത്തോടെ ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ പൊരുതി. ശരങ്ങളാൽ ശരീരം തുളഞ്ഞവരും ശൂലങ്ങളാൽ ദേഹം പിളർന്നവരുമായ ആ വാനരയൂഥപന്മാർ അവിടെ മരങ്ങളും പാറകളും കൈയിലെടുത്തു. ഭീമവേഗമുള്ള ആ വാനരന്മാർ അങ്ങുമിങ്ങും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വീരരായ രാക്ഷസന്മാരെ മഥിച്ചു; സ്വന്തം പേരുകൾ ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധവർണന ഇരുപക്ഷത്തോടും സമമാണ് — കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാക്രമവും വർണിക്കുന്നു, വാനരന്മാരുടേതും. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ നിർമിതശസ്ത്രങ്ങളാണ് — ശരങ്ങൾ, ഗദകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ത്രിശൂലങ്ങൾ; വാനരന്മാരുടേതോ പ്രകൃതിദത്തങ്ങൾ — മരങ്ങൾ, പാറകൾ. ഈ വൈരുധ്യം സംസ്കൃതിയും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധംപോലെയാണ്. ‘അമർഷജനിതോദ്ധർഷാഃ’ എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — പീഡയിൽനിന്നു ക്രോധവും ക്രോധത്തിൽനിന്ന് ഉത്സാഹവും ജനിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ സ്വന്തം പേരുകൾ ഘോഷിക്കുന്നത് പ്രാചീനമായ യുദ്ധധർമത്തിന്റെ അംഗമാണ് — യോദ്ധാവ് സ്വന്തം പേര് ഉറക്കെ പറഞ്ഞ് ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുകയും സ്വകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരങ്ങളേറ്റു മുറിവേറ്റിട്ടും വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, മറിച്ച് മരങ്ങൾ കൈയിലെടുക്കുന്നു — ഇത് അവരുടെ ധൈര്യത്തിനു തെളിവാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നു — അവിടെ ധൂമ്രാക്ഷൻ വാനരസേനയെ കണ്ടു, ഇവിടെ വാനരന്മാർ അവനെ കാണുന്നു. ‘പ്രഹൃഷ്ടാഃ’ (ഹർഷഭരിതർ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് വാനരന്മാർ ഭയത്തോടെയല്ല, ഹർഷത്തോടെയാണ് യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നത് എന്നാണ്, കാരണം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മോചിതരായിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരങ്ങൾ ‘കങ്കപത്രങ്ങൾ’ ആണ് — കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകൾ പിടിപ്പിച്ചവ; അതിനാൽ അവ നേരേ പായുന്നു. ‘ഭൂമിസമീകൃതാഃ’ (നിലംപരിശാക്കപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ സമ്പൂർണപതനം കാണിക്കുന്നു — അവർ ഭൂമിയോടു സമമായിത്തീർന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തുല്യബലരാണെന്ന് കവി ആദ്യം കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീടുള്ള ഹനുമാന്റെ ഇടപെടലിന്റെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും തുല്യോത്സാഹത്തോടെ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

പലതരം പാറകളാലും ധാരാളം ശാഖകളുള്ള മരങ്ങളാലും വാനരരാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ അദ്ഭുതകരവും ഘോരവുമായ യുദ്ധം നടന്നു. വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാരാൽ ചില രാക്ഷസന്മാർ മഥിക്കപ്പെട്ടു; രക്തം ഭക്ഷിക്കുന്ന ചിലർ വായിലൂടെ രക്തം ഛർദിച്ചു. ചിലരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ പിളർന്നു, ചിലർ മരങ്ങളാൽ കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടു, ചിലർ പാറകളാൽ ചതച്ചുപൊടിക്കപ്പെട്ടു, ചിലർ പല്ലുകളാൽ കടിച്ചുകീറപ്പെട്ടു. ഉടഞ്ഞ ധ്വജങ്ങളാലും ഒടിഞ്ഞുവീണ വാളുകളാലും തകർന്ന രഥങ്ങളാലും ചില നിശാചരന്മാർ വ്യഥിതരായി. വനവാസികളായ വാനരന്മാരുടെ പർവതശിഖരങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട പർവതാകാരമുള്ള ഗജേന്ദ്രന്മാരാലും സവാരിക്കാരോടുകൂടിയ കുതിരകളാലും ഭൂതലം നിറഞ്ഞു. ഭീമപരാക്രമികളും വേഗമേറിയവരുമായ വാനരന്മാർ ചാടിയും കുതിച്ചും മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങളാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ മാന്തിക്കീറി. വിഷണ്ണമുഖരും തലമുടി ചിതറിയവരുമായ അവർ രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധത്താൽ മോഹിതരായി വീണ്ടും വീണ്ടും നിലത്തുവീണു. എന്നാൽ പരമക്രുദ്ധരും ഭീമപരാക്രമികളുമായ മറ്റു രാക്ഷസന്മാർ വജ്രസ്പർശംപോലെ കഠിനമായ കൈത്തലങ്ങൾ മാത്രമായി വാനരന്മാരുടെനേരേ പാഞ്ഞടുത്തു. വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്താൻ ശ്രമിച്ച ആ വേഗശാലികളെ അവരെക്കാൾ വേഗമേറിയ വാനരന്മാർ മുഷ്ടികളാലും കാലുകളാലും പല്ലുകളാലും മരങ്ങളാലും അടിച്ചുവീഴ്ത്തി. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത പൂർണമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രക്തം ഛർദിക്കൽ, പാർശ്വം പിളരൽ, പാറകളാൽ ചതയൽ, പല്ലുകളാൽ കീറൽ. ‘രുധിരഭോജനാഃ’ (രക്തം ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം വിഡംബനയോടെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മറ്റുള്ളവരുടെ രക്തം കുടിച്ചിരുന്നവർ ഇന്ന് സ്വന്തം വായിലൂടെ രക്തം ഛർദിക്കുന്നു. ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പതനം വർണിക്കുന്ന പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ശോണിതഗന്ധേന മൂഢാഃ’ (രക്തഗന്ധത്താൽ മോഹിതർ) എന്ന വർണന മനശ്ശാസ്ത്രപരമാണ് — രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധംതന്നെ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘ആപ്ലുത്യ ഉത്പ്ലുത്യ’ (ചാടിയും കുതിച്ചും) എന്ന ഗതി അവരുടെ പ്ലവഗസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവർ ചാടിക്കൊണ്ടാണ് പ്രഹരിക്കുന്നത്. ആയുധമില്ലാതായ രാക്ഷസന്മാരും കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധം ശസ്ത്രയുദ്ധത്തിൽനിന്നു ബാഹുയുദ്ധമായി മാറി. ‘ചിലർ… ചിലർ…’ എന്ന ആവൃത്തിയിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ബഹുവിധത്വം കാണിക്കുന്നു — ഓരോ രാക്ഷസനും വ്യത്യസ്തമായ വിധത്തിൽ വീഴുന്നു. ഈ ശൈലി മഹാകാവ്യങ്ങളിലെ യുദ്ധവർണനകളിൽ സാധാരണമാണ്. രഥങ്ങളുടെയും ധ്വജങ്ങളുടെയും വാളുകളുടെയും നാശം രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവത്തിന്റെ നാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പർവതാകാരമുള്ള ആനകൾ പർവതശിഖരങ്ങളാൽതന്നെ മഥിക്കപ്പെടുന്നു — ‘പർവത’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവൃത്തി ചമത്കാരം ജനിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘കരജങ്ങൾ’ ആയ നഖങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; അവയാൽ അവർ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ കീറുന്നു. ഒടുവിൽ യുദ്ധം ആയുധരഹിതമായി; അവിടെ മുഷ്ടികളും കാലുകളും പല്ലുകളുമാണ് ആയുധങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം വാനരന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ്; അതിൽനിന്നാണ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ക്രോധം ഉദിക്കുന്നത്.

തന്റെ സൈന്യം ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ രോഷത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുമ്പെട്ട വാനരന്മാരെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ചില വാനരന്മാർ പ്രാസങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് രക്തമൊലിപ്പിച്ചു; ചിലർ മുദ്ഗരങ്ങളാൽ അടിയേറ്റ് നിലത്തുവീണു. ചിലർ പരിഘങ്ങളാൽ ചതഞ്ഞു, ചിലർ ഭിന്ദിപാലങ്ങളാൽ പിളർന്നു, ചിലർ പട്ടിശങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് പിടഞ്ഞ് പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ചില വനവാസികൾ രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടന്നു; ചിലർ കുപിതരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഓടിക്കപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷരായി. ചിലർ ഹൃദയം പിളർന്ന് ഒരുവശം ചരിഞ്ഞു കിടന്നു; ചിലർ ത്രിശൂലങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട് കുടലുകൾ പുറത്തുചാടി. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും ശസ്ത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പാറകളും മരങ്ങളും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുമായ ആ അതിഭീഷണമായ മഹായുദ്ധം ശോഭിച്ചു. വില്ലിന്റെ ഞാണാകുന്ന വീണക്കമ്പിയാൽ മധുരവും, ഇക്കിളിപോലുള്ള മരണവിക്കലുകളാകുന്ന താളത്തോടുകൂടിയതും, മന്ദമായ ഞരക്കമാകുന്ന ഗാനത്തോടുകൂടിയതുമായ ഒരു യുദ്ധഗാന്ധർവമായി (യുദ്ധസംഗീതമായി) അതു ശോഭിച്ചു. ധനുസ്സു കൈയിലേന്തിയ ധൂമ്രാക്ഷനോ രണാഗ്രത്തിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ശരവൃഷ്ടികളാൽ ആ വാനരന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പരാക്രമം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ വെറും ഗർവിയല്ല, വീരനുമാണ്. കാവ്യദൃഷ്ടിയിൽ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഈ സർഗത്തിന്റെ രത്നമാണ് — യുദ്ധം ഒരു സംഗീതോത്സവത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിന്റെ ഞാൺ വീണയുടെ കമ്പിപോലെ മധുരമായി നാദം ചെയ്യുന്നു; മുറിവേറ്റവരുടെ വിക്കലുകൾ താളംപോലെ; മന്ദമായ ഞരക്കം ഗാനംപോലെ. ഈ രൂപകം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെപ്പോലും സൗന്ദര്യംകൊണ്ടു മൂടുന്നു — കവി കരുണരസവും രൗദ്രരസവും കലർത്തുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷൻ വീണ്ടും ‘ഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) ആണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പുറപ്പെടുമ്പോഴും അവൻ ചിരിക്കുകയായിരുന്നു; ഈ ചിരി അവന്റെ അവസാനത്തേതാണ്. കുടൽ പുറത്തുചാടൽ തുടങ്ങിയ ഭീഷണമായ വിവരണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം കാണിക്കുന്നു; വാല്മീകി യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘രോഷേണ’ (രോഷത്തോടെ) എന്ന പദത്താൽ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പ്രതികരണം സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് അറിയാം. അവന്റെ ആയുധങ്ങൾ പലവിധമാണ് — പ്രാസം, മുദ്ഗരം, പരിഘം, ഭിന്ദിപാലം, പട്ടിശം, ത്രിശൂലം, ധനുസ്സ്; അതിനാൽ അവൻ സർവശസ്ത്രകുശലനാണ്. വാനരന്മാരുടെ മരണത്തിന്റെ വർണനയും രാക്ഷസന്മാരുടെ മരണവർണനപോലെ വിസ്തൃതമാണ്; കവി നിഷ്പക്ഷനാണ്. ‘വിദ്രാവിതാഃ നഷ്ടാഃ’ (ഓടിക്കപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷരായി) എന്ന പദങ്ങളാൽ പലായനവും പരാജയത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ശരവൃഷ്ടി വാനരന്മാരെ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിലെ ഇന്ദ്രജിത്തിനെപ്പോലെ അവനും ധനുസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സേനയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ മുന്നിൽ ഹനുമാനുണ്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ സംഗീതരൂപകംതന്നെയാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

ധൂമ്രാക്ഷനാൽ പീഡിതമായി വ്യഥിതമായിരിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട് മാരുതി അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ പാറ കൈയിലെടുത്ത് മുന്നോട്ടു ചെന്നു. ക്രോധത്താൽ ഇരട്ടി ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും പിതാവായ വായുവിനു തുല്യപരാക്രമിയുമായ അവൻ ആ പാറ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥത്തിനുനേരേ എറിഞ്ഞു. പാറ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് പരിഭ്രമത്തോടെ ഗദ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ധൂമ്രാക്ഷൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടി നിലത്തു നിന്നു. ആ പാറ അവന്റെ രഥത്തെ ചക്രങ്ങളോടും കൂബരത്തോടും കുതിരകളോടും ധ്വജത്തോടും വില്ലോടുംകൂടി തകർത്ത് നിലത്തുവീണു. മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ അവന്റെ രഥം തകർത്തശേഷം തായ്ത്തടികളോടും ശാഖകളോടുംകൂടിയ മരങ്ങളാൽ രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു. രാക്ഷസന്മാർ തല പിളർന്ന് രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവരായി; മറ്റുചിലർ മരങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് നിലത്തുവീണു. രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചശേഷം മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ ഒരു പർവതശിഖരം കൈയിലെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. വീര്യവാനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് ഗദ ഉയർത്തി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പെട്ടെന്ന് ഹനുമാന്റെനേരേ പാഞ്ഞുചെന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ ഹനുമാൻ നിന്നിരുന്ന പശ്ചിമദ്വാരത്തിലേക്കാണ് പോയത്; അതിനാൽ അവർ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ അനിവാര്യമായിരുന്നു. ‘പിതുസ്തുല്യപരാക്രമഃ’ (പിതാവിനു തുല്യപരാക്രമി) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ വായുപുത്രത്വത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വായുവിന്റേതുപോലെ അവന്റെ വേഗം തടുക്കാനാവാത്തതാണ്. പാറയുടെ പ്രഹരത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — ചക്രം, കൂബരം, കുതിരകൾ, ധ്വജം, വില്ല് — എല്ലാം ഒറ്റ പ്രഹരത്താൽ നശിച്ചു. ധൂമ്രാക്ഷൻ ‘സംഭ്രമാത്’ (പരിഭ്രമത്തോടെ) രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നു — ആദ്യമായി അവന്റെ ചിരി ഭയമായി മാറുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ഗദ ഉയർത്തി നേരേ പായുന്നു — ഇത് അവന്റെ വീരത്വത്തിന്റെ അവസാനപരിചയമാണ്. ഹനുമാന്റെ പ്രവേശം നിർണായകനിമിഷമാണ് — സേന വ്യഥിതമായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെയാണ് അവൻ വരുന്നത്. അവന്റെ ആദ്യപ്രഹരം യോദ്ധാവിനെയല്ല, രഥത്തെയാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത് — രഥമില്ലാത്ത യോദ്ധാവ് ദുർബലനാകുന്നു. പിന്നെ അവൻ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ മാത്രമാണ് നായകനെ ആക്രമിക്കുന്നത് — ഇതാണ് യുദ്ധനീതി. ‘ഗിരേഃ ശിഖരം’ (പർവതശിഖരം) ആണ് അവന്റെ ആയുധം — ഹനുമാൻ പർവതങ്ങളെപ്പോലും പിഴുതെടുക്കാൻ സമർഥനാണ്; പിന്നീട് അവൻ ഔഷധിപർവതം കൊണ്ടുവരുമല്ലോ. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ‘വിനർദമാനഃ’ (ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ അവസാനത്തെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് മരണത്തിലേക്കു പായുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ ‘രുധിരോക്ഷിതാഃ’ (രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ പരാജയത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു.

ക്രുദ്ധനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ രോഷത്തോടെ ധാരാളം മുള്ളുകളുള്ള ആ ഗദ ഹനുമാന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ഭീമവേഗമുള്ള ആ ഗദയാൽ അവിടെ അടിയേറ്റിട്ടും വായുവിന്റെ ബലമുള്ള ആ കപി ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയുടെ നടുവിൽ ഗിരിശൃംഗം പതിപ്പിച്ചു. ഗിരിശൃംഗത്താൽ അടിയേറ്റ് എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർന്ന് അവൻ ചിതറിയ പർവതംപോലെ പെട്ടെന്ന് നിലത്തുവീണു. ധൂമ്രാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ബാക്കിയായ നിശാചരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഭയന്ന് ലങ്കയിലേക്കു കടന്നു. ആ മഹാത്മാവായ പവനപുത്രൻ ശത്രുക്കളെ നിഹനിച്ച് രക്തമൊഴുകുന്ന നദികളെ എങ്ങും പരത്തി, ശത്രുവധത്താലുണ്ടായ ശ്രമമുണ്ടായിട്ടും കപികളാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ശൗര്യം ഇവിടെ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെ അവഗണിക്കുന്നതിലൂടെയും സ്വന്തം പ്രഹരത്തിന്റെ നിർണായകത്വത്തിലൂടെയും. ‘തം പ്രഹാരം അചിന്തയൻ’ (ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ) എന്ന വാക്ക് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ധാരാളം മുള്ളുകളുള്ള ഗദപോലും അവന്റെ വജ്രദേഹത്തെ വേദനിപ്പിച്ചില്ല എന്നാണ്. ‘വികീർണഃ പർവതഃ ഇവ’ (ചിതറിയ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വിശാലമായ ശരീരവും അവന്റെ സമ്പൂർണനാശവും കാണിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘പപാത സഹസാ ഭൂമൗ…’, ‘ധൂമ്രാക്ഷം നിഹതം ദൃഷ്ട്വാ…’, ‘ത്രസ്താഃ പ്രവിവിശുർലങ്കാം…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘ക്ഷതജവഹാഃ സരിതഃ’ (രക്തമൊഴുകുന്ന നദികൾ) എന്ന രക്തനദികളുടെ വർണന യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുവധത്താലുണ്ടായ ക്ഷീണംപോലും കപികളുടെ പൂജയാൽ ശമിച്ചു — സഹചരന്മാരുടെ പ്രശംസയാണ് വീരന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ പുരസ്കാരം. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വധത്തോടെ രാവണന്റെ ആദ്യസേനാപതി കൊല്ലപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വജ്രദംഷ്ട്രൻ അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അക്ഷകുമാരന്റെ വധത്തിലെന്നപോലെ, ഹനുമാന്റെ യശസ്സ് ഇവിടെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക