സർഗ്ഗം
ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പുറപ്പാട്
വാനരന്മാരുടെ നാദം കേൾക്കൽ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മോചനവാർത്ത, രാവണന്റെ ചിന്ത, ധൂമ്രാക്ഷനുള്ള ആജ്ഞ, രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാട്, ദുർനിമിത്തങ്ങൾ
രാക്ഷസരായ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുകയായിരുന്ന രാവണൻ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നതിന്റെ തുമുലമായ ശബ്ദം അപ്പോൾ കേട്ടു. സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ മുഴക്കമുള്ള ആ നാദം വ്യക്തമായി കേട്ട് അവൻ സചിവന്മാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ ഹർഷഭരിതരായ അനേകം വാനരന്മാരുടെ ഈ അതിമഹത്തായ നാദം ഉയരുന്നതിൽനിന്ന് ഇവരുടെ വലിയ സന്തോഷം വ്യക്തമാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; വലിയ നാദങ്ങളാൽ ഉപ്പുകടൽപോലും ഇളകിമറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ ബന്ധിതരാണല്ലോ; ഈ അതിമഹത്തായ നാദം എന്നിൽ എന്തോ ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ മന്ത്രിമാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാക്ഷസേശ്വരൻ അടുത്തുനിന്ന നൈരൃതന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘ശോകത്തിന്റെ സമയം വന്നിരിക്കെ ഈ വനവാസികൾക്കെല്ലാം ഹർഷത്തിനുള്ള കാരണം എങ്ങനെയുണ്ടായി എന്നു വേഗം അറിയുവിൻ.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം വർണിച്ച വാനരന്മാരുടെ നാദംതന്നെയാണ് ഇവിടെ രാവണന്റെ ചെവിയിലെത്തുന്നത് — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സന്ധി. രാവണന്റെ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — ശോകസമയത്ത് ഹർഷം അസംഭവ്യമാണ്; അതിനാൽ എന്തോ മാറ്റം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്നിഗ്ധഗംഭീരം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ നാദത്തിന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയത്തിന്റെ ആർത്തനാദമല്ല, ആനന്ദത്തിന്റെ ഗംഭീരഘോഷമാണ്. സമുദ്രം ഇളകിമറിഞ്ഞു എന്ന അതിശയോക്തി നാദത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ബുദ്ധിമാനാണ്; ആപത്തിനെ അവൻ വേഗം അനുമാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഗർവം സത്യം അംഗീകരിക്കാൻ അവനെ അനുവദിക്കുന്നില്ല. ‘ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നതിലെ ‘പോലെ’ (ഇവ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ അർധസ്വീകാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയം അവൻ പൂർണമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ ജ്വരം ഉപേക്ഷിച്ചു; ഇന്ന് അതേ ജ്വരം വീണ്ടും വരുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണന്റെ മന്ത്രിമണ്ഡലം വീണ്ടും കാണുന്നു — സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണ് അവൻ തീരുമാനങ്ങളെടുക്കുന്നത്; സ്വയം പരിശോധിക്കുന്നില്ല. ‘ജ്ഞായതാം’ (അറിയപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗം രാജാജ്ഞയുടെ ശൈലി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷംതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഭയമാണ് — ഇതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മനഃശാസ്ത്രം.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് കോട്ടമതിലിൽ കയറി മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ പരിപാലിക്കുന്ന സേനയെ കണ്ടു. അതിഘോരമായ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതരായി എഴുന്നേറ്റുനിൽക്കുന്ന മഹാഭാഗരായ രാഘവന്മാരെയും കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും വിഷാദിച്ചു. ഭയന്നുവിറച്ച ഹൃദയത്തോടെ, നിറംകെട്ട്, ഘോരരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം കോട്ടമതിലിൽനിന്നിറങ്ങി രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുത്തെത്തി. ദീനമുഖരും വാക്ചാതുര്യമുള്ളവരുമായ അവർ ആ അപ്രിയവാർത്ത മുഴുവൻ ഉള്ളതുപോലെ രാവണനെ അറിയിച്ചു — ‘ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിച്ച്, കൈകൾ അനക്കാനാവാത്തവരാക്കിയ ആ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ, ഗജേന്ദ്രന്മാർക്കു തുല്യമായ വിക്രമമുള്ളവർ, കയറുകൾ പൊട്ടിച്ച രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതരായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ചിന്തയും ശോകവുംകൊണ്ടു ബാധിതനായി, മുഖം വിളറി. അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, അമോഘങ്ങളും വരം ലഭിച്ചവയുമായ ഘോരശരങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു ബന്ധിച്ച എന്റെ ശത്രുക്കൾ ആ അസ്ത്രബന്ധനത്തിൽപ്പെട്ടിട്ടും മോചിതരായെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ സംശയത്തിലാണെന്നു ഞാൻ കാണുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ശത്രുക്കളുടെ ജീവൻ കവർന്നിരുന്ന, അഗ്നിതേജസ്സുള്ള ആ ശരങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായിത്തീർന്നുവല്ലോ.’ ‘കയറുകൾ പൊട്ടിച്ച ആനകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ബന്ധിതനായ ആന ബലംകൊണ്ടു കയർ പൊട്ടിക്കുന്നതുപോലെ ഇവർ. രാക്ഷസന്മാർക്ക് ‘വാക്യകോവിദർ’ (വാക്ചാതുര്യമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം — അവർ അപ്രിയവും ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു, രാജാവിനെ വഞ്ചിക്കുന്നില്ല. രാവണന്റെ ചിന്ത പ്രത്യേകിച്ചും ഗൗരവമുള്ളതാണ്, കാരണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങൾ വരദാനത്താൽ ലഭിച്ചവയും അമോഘങ്ങളെന്നു പ്രസിദ്ധവുമാണ്. അവയുടെ വൈഫല്യം ദൈവത്തിന്റെ പ്രതികൂലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്റെ ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ സംശയത്തിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ രാവണൻ ആദ്യമായി തന്റെ മുഴുവൻ സേനയുടെയും ഭാവി സംശയത്തിൽ കാണുന്നു. എങ്കിലും അവൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ചിന്ത അവനെ ക്രോധത്തിലേക്കു മാറ്റുന്നു. ഇവിടെ ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള’ എന്ന പദം നാഗപാശത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആ ശരങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ സർപ്പങ്ങളായിരുന്നു. കോട്ടമതിലിൽ കയറി നോക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ രഹസ്യനിരീക്ഷണത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — ലങ്കയുടെ ഉയർന്ന കോട്ടമതിലിൽനിന്നു വാനരസേന മുഴുവൻ കാണാം. അവർ ‘നിറംകെട്ടവർ’ എന്ന വർണന ഭയത്തിന്റെ ശാരീരികലക്ഷണമാണ്. ‘സുഗ്രീവൻ പരിപാലിക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ വാനരസേനയുടെ പുനഃസംഘാടനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപ് ഓടിപ്പോയ അത് ഇന്നു ദൃഢമാണ്. അപ്രിയം അറിയിക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയാണ്, കാരണം രാവണന്റെ ക്രോധം പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശത്രുക്കൾ’ എന്നല്ല, ‘എന്റെ ശത്രുക്കൾ’ എന്നാണ് രാവണൻ പറയുന്നത് — പുത്രന്റെ വിജയം അവൻ സ്വന്തമായി കരുതിയിരുന്നു; അതിനാൽ പരാജയവും. ശരങ്ങളുടെ നിഷ്ഫലത അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അമോഘതയുടെ പരാജയമാണ്; അതായിരുന്നു അവന്റെ മുഖ്യാശ്രയം. ഒടുവിൽ രാവണന്റെ മുഖം വിളറി — മുൻപ് അവന്റെ ദൂതന്മാരുടേത് എന്നപോലെ.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് രാവണൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭീമവിക്രമാ, രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി വാനരന്മാരോടൊപ്പം രാമനെ വധിക്കാനായി നീ വേഗം പുറപ്പെടുക.’ ബുദ്ധിമാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധൂമ്രാക്ഷൻ അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വേഗം രാജഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ആ വാതിൽ കടന്ന് അവൻ സേനാധ്യക്ഷനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൈന്യത്തെ വേഗം തിടുക്കപ്പെടുത്തുക; യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവന് താമസമെന്തിന്?’ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വാക്കു കേട്ട്, സൈന്യത്തെ നയിക്കുന്ന സേനാധ്യക്ഷൻ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് സൈന്യത്തെ ഊർജിതമായി ഒരുക്കി. മണികൾ കെട്ടിയ, ബലശാലികളും ഘോരരൂപരുമായ നിശാചരന്മാർ ഹർഷംപൂണ്ട് ആർത്തുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷനെ ചുറ്റിനിന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സർപ്പത്തിന്റെ ചീറ്റൽപോലെ അവന്റെ നിശ്വാസം. ഈ ഉപമയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകമായ ഔചിത്യമുണ്ട്, കാരണം സർപ്പങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രതീക്ഷ വിഫലമാക്കിയത്. ധൂമ്രാക്ഷൻ രാജാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പുറപ്പെടുന്നു — ഇത് ആദരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവന് താമസമെന്തിന്’ എന്ന അവന്റെ വാക്ക് ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധകാമിക്കു താമസം ശോഭിക്കില്ല. മണികൾ കെട്ടിയ രാക്ഷസന്മാർ — അവരുടെ ആയുധങ്ങളിൽ മണികൾ കെട്ടിയിരുന്നു എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷണമായ ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നു. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ ഹർഷം ഇപ്പോഴും മുറിയാതെ തുടരുന്നു, കാരണം വാനരന്മാരുടെ ബലം അവർക്കറിയില്ല. ധൂമ്രാക്ഷനെ ഇവിടെ ആദ്യമായി നായകനായി അയയ്ക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിനുശേഷം രാവണൻ ക്രമമായി സേനാപതികളെ അയയ്ക്കുന്നു: ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകമ്പനൻ, പ്രഹസ്തൻ എന്നിങ്ങനെ. ഈ ക്രമമാണ് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനം. രാവണൻ സ്വയം പുറപ്പെടുന്നില്ല, സേനാപതിയെ അയയ്ക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ നീതിയാണ്; എന്നാൽ ഇതിലൂടെ അവന്റെ വീരന്മാർ ഓരോരുത്തരായി നശിക്കുന്നു.
പലവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തി, ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളുമായി, ഗദകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ദണ്ഡുകൾ, ഇരുമ്പുലക്കകൾ, പരിഘങ്ങൾ, ഭിന്ദിപാലങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, പാശങ്ങൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവയുമായി സജ്ജരായ ഘോരരാക്ഷസന്മാർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. കവചമണിഞ്ഞ മറ്റു നൈരൃതശ്രേഷ്ഠന്മാർ അലങ്കരിച്ച ധ്വജങ്ങളോടുകൂടിയ, സ്വർണജാലങ്ങൾ പതിച്ച രഥങ്ങളിലും പലതരം മുഖങ്ങളുള്ള കഴുതകളിലും അതിവേഗമുള്ള കുതിരകളിലും മദംപൊട്ടിയ ആനകളിലുമായി, സമീപിക്കാനാവാത്ത പുലികളെപ്പോലെ പുറപ്പെട്ടു. കഴുതയുടേതുപോലെ കർക്കശസ്വരമുള്ള ധൂമ്രാക്ഷൻ ചെന്നായുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖങ്ങളുള്ള, സ്വർണാഭരണമണിഞ്ഞ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി. മഹാവീര്യനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ ഹനുമാൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, കർക്കശശബ്ദമുള്ള ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി പോകുന്ന അതിഘോരനും ഭീകരരൂപനുമായ ആ രാക്ഷസനെ — ഈ വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ പൂർണമാകുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക രാക്ഷസസേനയുടെ സജ്ജത കാണിക്കുന്നു — ഓരോ യോദ്ധാവും വ്യത്യസ്തമായ ആയുധം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ വൈവിധ്യവും പരാമർശിക്കേണ്ടതാണ് — രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ; കഴുതകൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ വിശിഷ്ടവാഹനമാണ്, അശുഭസൂചകവുമാണ്. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ‘ഖരനിഃസ്വനൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ കർക്കശസ്വരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചെന്നായുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖമുള്ള കഴുതകൾ — ഇതു മായാസൃഷ്ടിയാണ്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയങ്കരത്വത്തിന്റെ പ്രതീകം. അവൻ ‘ചിരിച്ചുകൊണ്ടു’ പുറപ്പെടുന്നു — ഈ ഗർവം അവന്റെ അന്ത്യം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രജിത്തും പൊട്ടിച്ചിരിച്ചതുപോലെ. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ ഹനുമാന്റെ സ്ഥാനം മുൻപുതന്നെ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു; ധൂമ്രാക്ഷൻ അവിടേക്കുതന്നെ പോകുന്നു; ഹനുമാനുമായുള്ള അവന്റെ യുദ്ധം അടുത്ത സർഗത്തിൽ. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയായ ‘രഥപ്രവരമാസ്ഥായ…’ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലേക്കു നീളുന്നു. ‘മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വാനരനാദത്തിന്റെ ഉപമയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം — രണ്ടു സേനകളും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒന്നിന്റേതു ഹർഷത്തിന്റെ ഗർജനം, മറ്റേതിന്റേതു ദർപ്പത്തിന്റേതും. ‘സമീപിക്കാനാവാത്ത പുലികളെപ്പോലെ’ എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ വന്യക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സേന പലവിധമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ നായകൻ ഒരുവൻ മാത്രം, അവനോ ഗർവിതനും.
പുറപ്പെടുന്ന അവനെ ആകാശത്തിലെ ക്രൂരപക്ഷികൾ തടഞ്ഞു. രഥത്തിന്റെ മുകളിൽ അതിഭയങ്കരനായ ഒരു കഴുകൻ വന്നിറങ്ങി. ശവംതീനിപ്പക്ഷികൾ കോർത്തിണക്കിയതുപോലെ കൊടിമരത്തുമ്പിൽ ചെന്നിരുന്നു. ചോരയിൽ നനഞ്ഞ ഒരു വലിയ വെളുത്ത കബന്ധം വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ അരികിൽ നിലത്തുവീണു. ആകാശം ചോര വർഷിച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. ഇടിമുഴക്കംപോലുള്ള ശബ്ദത്തോടെ കാറ്റ് എതിർദിശയിൽ വീശി; ഇരുട്ടിന്റെ കൂട്ടങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞില്ല. രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന അതിഘോരമായ ഉൽപാതങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതു കണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷൻ വ്യഥിതനായി; അവന്റെ മുന്നിൽ നടന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും മോഹാലസ്യത്തിലായി. തുടർന്ന് അനേകം നിശാചരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യുദ്ധോത്സുകനും ബലവാനും അതിഭീകരനുമായ അവൻ പുറത്തുകടന്ന്, രാഘവന്റെ കൈകളാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന, മഹാപ്രളയംപോലുള്ള, വിശാലമായ വാനരസേനയെ കണ്ടു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ വർണന രാമായണത്തിലെ യുദ്ധവർണനകളിൽ നിയതമാണ് — ഓരോ രാക്ഷസനായകനും പുറപ്പെടുമ്പോൾ പ്രകൃതിതന്നെ അവന്റെ മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴുകൻ, ശവംതീനിപ്പക്ഷികൾ, കബന്ധം, രക്തവർഷം, ഭൂകമ്പം, എതിർക്കാറ്റ്, ഇരുട്ട് — എല്ലാം മരണത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ. വ്യഥിതനായിട്ടും ധൂമ്രാക്ഷൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല — ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ വീരതയാണ്, എന്നാൽ വിവേകമില്ലാത്തത്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — അതിൽ ‘മുമുഹൂ രാക്ഷസാഃ സർവേ’ എന്ന മൂന്നാം അർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ വാനരസേന ‘മഹൗഘകൽപാ’ — പ്രളയസമുദ്രത്തിനു തുല്യം — എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പരാജയം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ അയച്ച സേനാപതി പുറപ്പെടുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും — ആകാശം, ഭൂമി, കാറ്റ്, മേഘങ്ങൾ, പക്ഷികൾ — എതിർപ്പു കാണിക്കുന്നു; ഇത് അധർമപക്ഷത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ കാവ്യാത്മകമായ തെളിവാണ്. ‘പ്രത്യഷേധയൻ’ (തടഞ്ഞു) എന്ന ക്രിയാപദം പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — പക്ഷികൾ അവനെ പോകുന്നതിൽനിന്നു വിലക്കുന്നതുപോലെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥