॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 105-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദുർവാസാവിന്റെ ആഗമനവും ലക്ഷ്മണന്റെ അറിയിപ്പും

ദുർവാസാവിന്റെ നിർബന്ധം, ശാപഭയം, ആത്മബലിക്കുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ നിശ്ചയം, രാമൻ ഭോജനം നൽകുന്നു, രാമന്റെ ദുഃഖവും മൗനവും

രാമനും കാലനും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് ഭഗവാനായ ദുർവാസാമഹർഷി രാജദ്വാരത്തിലെത്തി. ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ സൗമിത്രിയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രാമനെ എനിക്ക് ഉടനെ കാണിച്ചുതരിക; എന്റെ കാര്യം കൈവിട്ടുപോകുകയാണ് — അതായത് വൈകിയാൽ എന്റെ കാര്യം നശിക്കും.’ മുനിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ആ മഹാത്മാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, എന്താണു കാര്യം, എന്താണ് ആവശ്യം, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം എന്നു പറഞ്ഞാലും. ബ്രഹ്മർഷേ, രാഘവൻ ഇപ്പോൾ മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ വ്യാപൃതനാണ്; ഒരു മുഹൂർത്തം കാത്തിരുന്നാലും.’ കാലന്റെ വ്യവസ്ഥ ഇന്നുതന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; അതിന്റെ പരീക്ഷയും ഉടൻതന്നെ വന്നെത്തി. ലക്ഷ്മണൻ സ്വധർമം പിന്തുടർന്ന് വിനയത്തോടെ മുനിയെ തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു — വ്യവസ്ഥയുടെ രഹസ്യം അദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കാത്തിരിക്കാൻ മാത്രം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദുർവാസാവിന്റെ കോപശീലം എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനംതന്നെ ആപത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. കവി രണ്ടു സംഭവങ്ങളെ അടുത്തടുത്തു സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് കാലന്റെ ഗൂഢസംഭാഷണം, മറുവശത്ത് വാതിൽക്കൽ ദുർവാസാവിന്റെ നിർബന്ധം; നടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ. ദുർവാസാവിന്റെ വാക്കിലെ ‘പുരാ മേഽർഥോഽതിവർതതേ’ (എന്റെ കാര്യം കൈവിട്ടുപോകുകയാണ്) എന്ന തിടുക്കവും വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യം വ്രതത്തിന്റെ പാരണ മാത്രമാണ്; പക്ഷേ അദ്ദേഹം അതു വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം ലക്ഷ്മണന് അറിയില്ല.

അതു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കലുഷിതനായ ആ ഋഷിശാർദൂലൻ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ഈ നിമിഷംതന്നെ എന്റെ വരവ് രാമനെ അറിയിക്കുക. ഈ നിമിഷം അറിയിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ രാജ്യത്തെയും നിന്നെയും നഗരത്തെയും രാഘവനെയും ഭരതനെയും നിങ്ങളുടെ സന്തതിപരമ്പരയെയും — എല്ലാവരെയും ഞാൻ ശപിക്കും; ഇനിയും ഹൃദയത്തിൽ കോപം അടക്കിവയ്ക്കാൻ എനിക്കാവില്ല.’ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഘോരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ വാക്കിന്റെ ഉറപ്പിനെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു — ‘എന്റെ ഒരാളുടെ മരണം മതി; എല്ലാവരുടെയും വിനാശം ഉണ്ടാകരുത്.’ ബുദ്ധികൊണ്ട് ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം രാഘവനെ അറിയിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗം പരമമാണ് — അകത്തു പ്രവേശിച്ചാൽ താൻ രാമനാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാകുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; എന്നിട്ടും കുലത്തിന്റെയും രാജ്യത്തിന്റെയും രക്ഷയ്ക്കായി അദ്ദേഹം സ്വന്തം മരണം വരിക്കുന്നു. ‘ഏകസ്യ മരണം മേഽസ്തു’ (എന്റെ ഒരാളുടെ മരണം മതി) എന്ന വാക്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരമാണ് — ജനനംമുതൽ രാമസേവകനായ അദ്ദേഹം അവസാനവും രാമനുവേണ്ടിയും കുലത്തിനുവേണ്ടിയും തന്നെത്തന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ആറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘ഈ നിമിഷം’ എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് ദുർവാസാവിന്റെ ആവേശം കാണിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ വിഷയം ക്രമേണ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം, നഗരം, ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, ഭരതൻ, സന്തതിപരമ്പര മുഴുവൻ — അതോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽ മറ്റൊരു വഴിയും ശേഷിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല, വൈകുന്നില്ല; ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു തീരുമാനമെടുത്തു.

ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ കാലനെ യാത്രയാക്കി, തിടുക്കത്തിൽ പുറത്തുവന്ന് അത്രിയുടെ പുത്രനായ ദുർവാസാവിനെ കണ്ടു. തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ള ആ മഹാത്മാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് കാകുത്സ്ഥൻ കൈകൂപ്പി ‘എന്താണു കാര്യം?’ എന്നു ചോദിച്ചു. രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രഭുവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ ദുർവാസാവ് രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ധർമവത്സലാ, കേട്ടാലും. പാപരഹിതനായ രാഘവാ, ഇന്ന് എന്റെ ആയിരം വർഷത്തെ ഉപവാസത്തിന്റെ സമാപ്തിയാണ്; അതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഗൃഹത്തിൽ തയ്യാറായിരിക്കുന്ന ഭോജനം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അതു കേട്ട് പ്രീതമനസ്സോടെ രാജാവ് രാഘവൻ മുനിമുഖ്യനു തയ്യാറായിരുന്ന ഭോജനം കൊണ്ടുവന്നു. അമൃതുപോലുള്ള ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ച് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ‘രാമാ, നന്ന്’ എന്നു പറഞ്ഞ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. കരുണമായ വ്യംഗ്യം — ആരുടെ നിർബന്ധമാണോ കുലം മുഴുവന്റെയും വിനാശം ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യം വെറും ഭോജനം മാത്രമായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ നിസ്സാരകാര്യംകൊണ്ടുതന്നെ കാലന്റെ വ്യവസ്ഥ ഭഞ്ജിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ ആതിഥ്യം വീണ്ടും കുറ്റമറ്റതാണ് — ക്രുദ്ധനായ മുനിയെപ്പോലും അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘യഥാസിദ്ധം’ (തയ്യാറായിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — മുനി വിശേഷഭോജനം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല, രാമനും തയ്യാറായിരുന്നതുതന്നെ നൽകുന്നു; അങ്ങനെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ആ കാര്യം സാധിച്ചു. ആയിരം വർഷത്തെ ഉപവാസത്തിന്റെ പാരണ രാമന്റെ ഗൃഹത്തിൽത്തന്നെ നടത്തുന്നു എന്നതിലൂടെ ദുർവാസാവിനും രാമനിലുള്ള ഭക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ കാലന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്ത് ദുഃഖിതനായി. ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം തപിച്ച അദ്ദേഹം ഘോരമായ, വരാനിരിക്കുന്ന സഹോദരവിയോഗം ഓർത്ത് മുഖം കുനിച്ച് ദീനമനസ്സോടെ ഒന്നും പറയാനാവാതെ നിന്നു. തുടർന്ന് ബുദ്ധികൊണ്ട് കാലന്റെ വാക്കുകളുടെ പൊരുൾ നിശ്ചയിച്ച്, ‘ഇതൊന്നും ഇനി ഇല്ല, ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല’ എന്നുറച്ച് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം മൗനമായിരുന്നു. അതിഥി പോയശേഷം മാത്രമാണ് രാമൻ സ്വന്തം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നത് — രാജധർമം ആദ്യം, സ്വന്തം ശോകം പിന്നീട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൗനം ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു. ‘നൈതദസ്തീതി’ (ഇതൊന്നുമില്ല) എന്ന വാക്യം ‘ഇനി ഇതൊന്നും ശേഷിക്കില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ വിയോഗത്തോടൊപ്പം ഈ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അന്ത്യവും അടുത്തുവെന്ന് രാമനറിയാം. അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോട് ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മന്ത്രിമാരെ വിളിക്കുന്നുമില്ല — അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെയാണ് മൗനം ഭഞ്ജിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ ദുഃഖം രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രിയസഹോദരന്റെ വിയോഗവും സ്വന്തം പ്രതിജ്ഞയുടെ കാഠിന്യവും; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ അദ്ദേഹം സ്തബ്ധനായി നിൽക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക