സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണപരിത്യാഗവും സശരീരസ്വർഗഗമനവും
തന്നെ വധിക്കാനുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ അപേക്ഷ, മന്ത്രിസഭ, വസിഷ്ഠന്റെ അഭിപ്രായം, രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, സരയുതീരത്ത് യോഗത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സശരീരസ്വർഗഗമനം
രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീനനായി മുഖം കുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാഘവനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ സന്തുഷ്ടനെപ്പോലെ മധുരമായി പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് സന്താപപ്പെടരുത്; കാലത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെതന്നെയാണ്, മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം. സൗമ്യാ, ശങ്കയില്ലാതെ എന്നെ വധിക്കുക, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുക; കാകുത്സ്ഥാ, പ്രതിജ്ഞ ലംഘിക്കുന്ന മനുഷ്യർ നരകത്തിൽ പോകുന്നു. മഹാരാജാവേ, എന്നിൽ പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രമാണെങ്കിൽ, നിശ്ശങ്കം എന്നെ വധിക്കുക; രാഘവാ, ധർമം വർധിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ചരിത്രം പരമശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വന്തം മരണം സ്വയം യാചിക്കുന്നു — ഭയത്താലോ ശോകത്താലോ അല്ല, ഹർഷത്തോടെ; കാരണം തന്റെ മരണത്തിലൂടെ രാമന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം സഹോദരനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, സ്വയം സാന്ത്വനം യാചിക്കുന്നില്ല. ‘ഹൃഷ്ടഃ’ (സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന പദം വിസ്മയകരമാണ് — മരണത്തിലേക്കു പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം പ്രസന്നനാണ്; കാരണം രാമന്റെ ധർമരക്ഷ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യം. ‘പൂർവനിർമാണബദ്ധാ’ (മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം കർമസിദ്ധാന്തം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പേ നിർമിക്കപ്പെട്ടതു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും; അതിനാൽ ശോകം നിഷ്ഫലമാണ്. ‘പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വ്യവസ്ഥയിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തെത്തന്നെ മരണത്തിന്റെ കാരണമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — പ്രിയപ്പെട്ടവന്റെ ധർമം രക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ പരമമായ പരീക്ഷ.
ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇളകിയ രാമൻ മന്ത്രിമാരെയും പുരോഹിതനെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അവരുടെ മധ്യത്തിൽ നടന്നതെല്ലാം — ദുർവാസാവിന്റെ ആഗമനവും താപസന്റെ പ്രതിജ്ഞയും — പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് ഉപാധ്യായരോടുകൂടിയ മന്ത്രിമാരെല്ലാം മൗനമായിരുന്നു. തുടർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, മഹായശസ്വിയായ രാമാ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന അങ്ങയുടെ ഈ ക്ഷയവും ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള അങ്ങയുടെ വിയോഗവും തപസ്സിലൂടെ ഞാൻ മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു. കാലം ബലവത്താണ്; ഈ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കുക; പ്രതിജ്ഞ വ്യർഥമാക്കരുത്. പ്രതിജ്ഞ നശിച്ചാൽ ധർമം ഇല്ലാതാകും; ധർമം നശിച്ചാൽ ചരാചരങ്ങളോടും ദേവർഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നശിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ പുരുഷശാർദൂലാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പരിപാലനത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെക്കൂടാതെ ഇന്നു ലോകത്തെ സ്വസ്ഥമാക്കുക.’ രാമൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, സഭയുടെയും ഗുരുവിന്റെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു — രാജധർമത്തിന്റെ മര്യാദ. വസിഷ്ഠന്റെ യുക്തി ക്രമബദ്ധമാണ് — പ്രതിജ്ഞാഭംഗത്തിൽനിന്നു ധർമനാശം, ധർമനാശത്തിൽനിന്നു ലോകനാശം. അതിനാൽ ഒരാളുടെ ത്യാഗം എല്ലാവരുടെയും രക്ഷയാണ്. ‘ത്യജ’ (ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഗുരു വധമല്ല, ത്യാഗമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്; ഈ മാർഗംതന്നെയാണ് രാമൻ പിന്നീടു സ്വീകരിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠൻ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ എല്ലാം മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ ഈ സംഭവം ദൈവനിർമിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഒത്തുകൂടിയ അവരുടെ ധർമാർഥസമ്പന്നമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സഭാമധ്യത്തിൽവെച്ച് ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ധർമവിപര്യയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ത്യാഗവും വധവും — രണ്ടും തുല്യമായി വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ണീരിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ ലക്ഷ്മണൻ വേഗം പുറപ്പെട്ടു; സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കുപോലും പ്രവേശിച്ചില്ല. ഇവിടെ ശാസ്ത്രവചനം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു — സജ്ജനത്തിന്റെ ത്യാഗം മരണതുല്യമാണ്; അതിനാൽ വധമില്ലാതെതന്നെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് സംക്ഷിപ്തം, ഭാവമാകട്ടെ ഗഹനം. ലക്ഷ്മണൻ വിലപിക്കുന്നില്ല, മറുപടി പറയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണീർതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം പറയുന്നു. ‘സ്വഗൃഹം ന വിവേശ’ (സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ അദ്ദേഹം ഭാര്യയെയും പുത്രന്മാരെയും പോലും കണ്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു. തീരുമാനം ഏകാന്തത്തിലല്ല, സഭാമധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണു പറയുന്നത് — ആർക്കും പക്ഷപാതം ശങ്കിക്കാനിടയില്ലാത്തവിധം രാജധർമം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുമ്പോഴും രാമൻ ‘സൗമിത്രേ’ എന്ന സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധന ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.
അദ്ദേഹം സരയുതീരത്തുചെന്ന് ആചമനം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി, എല്ലാ സ്രോതസ്സുകളെയും — ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളെയും — നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിട്ടില്ല. ശ്വാസമടക്കി യോഗയുക്തനായി നിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ ഇന്ദ്രനോടും അപ്സരോഗണങ്ങളോടും ഋഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും അപ്പോൾ പുഷ്പങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും അദൃശ്യനായ, ശരീരത്തോടുകൂടിയ മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെ എടുത്തുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ത്രിദിവത്തിലേക്കു — സ്വർഗത്തിലേക്കു — പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം വന്നെത്തിയതു കണ്ട് എല്ലാ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരുമായി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അന്ത്യം മരണമല്ല, യോഗത്തിലൂടെയുള്ള സ്വധാമത്തിലേക്കുള്ള മടക്കമാണ്. ഒരു യോഗിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പ്രാണനെ നിരോധിച്ച് ക്ലേശമില്ലാതെ ദേഹം ത്യജിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണനും വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു — രാമന്റെതന്നെ അംശം രാമനുമുമ്പേ സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുന്നു. അച്ചടിയിൽ 18.2-ലെ ‘രാഘവം’ എന്ന പദം ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണു കുറിക്കുന്നത്; ‘ലക്ഷ്മണനെ പൂജിച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗത്തെ ആദരിക്കുന്നു — ഭൂലോകത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ സ്വർഗത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സരയുതീരംതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാമന്റെയും പ്രസ്ഥാനസ്ഥലമാകുന്നത്; വനവാസത്തിലും എപ്പോഴും രാമന്റെ മുന്നിലോ പിന്നിലോ രക്ഷകനായി നടന്നതുപോലെ, ലക്ഷ്മണൻ വഴികാട്ടുന്നവനെപ്പോലെ മുന്നേ പോകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥