॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 106-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലക്ഷ്മണപരിത്യാഗവും സശരീരസ്വർഗഗമനവും

തന്നെ വധിക്കാനുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ അപേക്ഷ, മന്ത്രിസഭ, വസിഷ്ഠന്റെ അഭിപ്രായം, രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, സരയുതീരത്ത് യോഗത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സശരീരസ്വർഗഗമനം

രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീനനായി മുഖം കുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാഘവനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ സന്തുഷ്ടനെപ്പോലെ മധുരമായി പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് സന്താപപ്പെടരുത്; കാലത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെതന്നെയാണ്, മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം. സൗമ്യാ, ശങ്കയില്ലാതെ എന്നെ വധിക്കുക, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുക; കാകുത്സ്ഥാ, പ്രതിജ്ഞ ലംഘിക്കുന്ന മനുഷ്യർ നരകത്തിൽ പോകുന്നു. മഹാരാജാവേ, എന്നിൽ പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രമാണെങ്കിൽ, നിശ്ശങ്കം എന്നെ വധിക്കുക; രാഘവാ, ധർമം വർധിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ചരിത്രം പരമശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വന്തം മരണം സ്വയം യാചിക്കുന്നു — ഭയത്താലോ ശോകത്താലോ അല്ല, ഹർഷത്തോടെ; കാരണം തന്റെ മരണത്തിലൂടെ രാമന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം സഹോദരനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, സ്വയം സാന്ത്വനം യാചിക്കുന്നില്ല. ‘ഹൃഷ്ടഃ’ (സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന പദം വിസ്മയകരമാണ് — മരണത്തിലേക്കു പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം പ്രസന്നനാണ്; കാരണം രാമന്റെ ധർമരക്ഷ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യം. ‘പൂർവനിർമാണബദ്ധാ’ (മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം കർമസിദ്ധാന്തം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പേ നിർമിക്കപ്പെട്ടതു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും; അതിനാൽ ശോകം നിഷ്ഫലമാണ്. ‘പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വ്യവസ്ഥയിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തെത്തന്നെ മരണത്തിന്റെ കാരണമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — പ്രിയപ്പെട്ടവന്റെ ധർമം രക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ പരമമായ പരീക്ഷ.

ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇളകിയ രാമൻ മന്ത്രിമാരെയും പുരോഹിതനെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അവരുടെ മധ്യത്തിൽ നടന്നതെല്ലാം — ദുർവാസാവിന്റെ ആഗമനവും താപസന്റെ പ്രതിജ്ഞയും — പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് ഉപാധ്യായരോടുകൂടിയ മന്ത്രിമാരെല്ലാം മൗനമായിരുന്നു. തുടർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, മഹായശസ്വിയായ രാമാ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന അങ്ങയുടെ ഈ ക്ഷയവും ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള അങ്ങയുടെ വിയോഗവും തപസ്സിലൂടെ ഞാൻ മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു. കാലം ബലവത്താണ്; ഈ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കുക; പ്രതിജ്ഞ വ്യർഥമാക്കരുത്. പ്രതിജ്ഞ നശിച്ചാൽ ധർമം ഇല്ലാതാകും; ധർമം നശിച്ചാൽ ചരാചരങ്ങളോടും ദേവർഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നശിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ പുരുഷശാർദൂലാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പരിപാലനത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെക്കൂടാതെ ഇന്നു ലോകത്തെ സ്വസ്ഥമാക്കുക.’ രാമൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, സഭയുടെയും ഗുരുവിന്റെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു — രാജധർമത്തിന്റെ മര്യാദ. വസിഷ്ഠന്റെ യുക്തി ക്രമബദ്ധമാണ് — പ്രതിജ്ഞാഭംഗത്തിൽനിന്നു ധർമനാശം, ധർമനാശത്തിൽനിന്നു ലോകനാശം. അതിനാൽ ഒരാളുടെ ത്യാഗം എല്ലാവരുടെയും രക്ഷയാണ്. ‘ത്യജ’ (ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഗുരു വധമല്ല, ത്യാഗമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്; ഈ മാർഗംതന്നെയാണ് രാമൻ പിന്നീടു സ്വീകരിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠൻ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ എല്ലാം മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ ഈ സംഭവം ദൈവനിർമിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഒത്തുകൂടിയ അവരുടെ ധർമാർഥസമ്പന്നമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സഭാമധ്യത്തിൽവെച്ച് ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ധർമവിപര്യയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ത്യാഗവും വധവും — രണ്ടും തുല്യമായി വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ണീരിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ ലക്ഷ്മണൻ വേഗം പുറപ്പെട്ടു; സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കുപോലും പ്രവേശിച്ചില്ല. ഇവിടെ ശാസ്ത്രവചനം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു — സജ്ജനത്തിന്റെ ത്യാഗം മരണതുല്യമാണ്; അതിനാൽ വധമില്ലാതെതന്നെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് സംക്ഷിപ്തം, ഭാവമാകട്ടെ ഗഹനം. ലക്ഷ്മണൻ വിലപിക്കുന്നില്ല, മറുപടി പറയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണീർതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം പറയുന്നു. ‘സ്വഗൃഹം ന വിവേശ’ (സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ അദ്ദേഹം ഭാര്യയെയും പുത്രന്മാരെയും പോലും കണ്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു. തീരുമാനം ഏകാന്തത്തിലല്ല, സഭാമധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണു പറയുന്നത് — ആർക്കും പക്ഷപാതം ശങ്കിക്കാനിടയില്ലാത്തവിധം രാജധർമം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുമ്പോഴും രാമൻ ‘സൗമിത്രേ’ എന്ന സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധന ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

അദ്ദേഹം സരയുതീരത്തുചെന്ന് ആചമനം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി, എല്ലാ സ്രോതസ്സുകളെയും — ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളെയും — നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിട്ടില്ല. ശ്വാസമടക്കി യോഗയുക്തനായി നിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ ഇന്ദ്രനോടും അപ്സരോഗണങ്ങളോടും ഋഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും അപ്പോൾ പുഷ്പങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും അദൃശ്യനായ, ശരീരത്തോടുകൂടിയ മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെ എടുത്തുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ത്രിദിവത്തിലേക്കു — സ്വർഗത്തിലേക്കു — പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം വന്നെത്തിയതു കണ്ട് എല്ലാ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരുമായി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അന്ത്യം മരണമല്ല, യോഗത്തിലൂടെയുള്ള സ്വധാമത്തിലേക്കുള്ള മടക്കമാണ്. ഒരു യോഗിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പ്രാണനെ നിരോധിച്ച് ക്ലേശമില്ലാതെ ദേഹം ത്യജിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണനും വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു — രാമന്റെതന്നെ അംശം രാമനുമുമ്പേ സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുന്നു. അച്ചടിയിൽ 18.2-ലെ ‘രാഘവം’ എന്ന പദം ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണു കുറിക്കുന്നത്; ‘ലക്ഷ്മണനെ പൂജിച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗത്തെ ആദരിക്കുന്നു — ഭൂലോകത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ സ്വർഗത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സരയുതീരംതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാമന്റെയും പ്രസ്ഥാനസ്ഥലമാകുന്നത്; വനവാസത്തിലും എപ്പോഴും രാമന്റെ മുന്നിലോ പിന്നിലോ രക്ഷകനായി നടന്നതുപോലെ, ലക്ഷ്മണൻ വഴികാട്ടുന്നവനെപ്പോലെ മുന്നേ പോകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക