സർഗ്ഗം
കുശലവാഭിഷേകവും പൗരന്മാരുടെ അനുഗമനനിശ്ചയവും
രാമന്റെ പുറപ്പാടുനിശ്ചയം, ഭരതൻ രാജ്യം നിരസിക്കുന്നു, വസിഷ്ഠന്റെ ഉപദേശം, അനുഗമിക്കാനുള്ള പൗരന്മാരുടെ അപേക്ഷ, കുശലവന്മാരുടെ അഭിഷേകം, ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതരെ അയയ്ക്കൽ
ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ രാമൻ പുരോഹിതനോടും മന്ത്രിമാരോടും നൈഗമന്മാരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ധർമവത്സലനും വീരനുമായ ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ അധിപനായി ഞാൻ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനുശേഷം ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകും. സാധനസാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവരിക; കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്. ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴിയേ ഇന്നുതന്നെ ഞാനും പോകും.’ രാഘവൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് പ്രജകളെല്ലാം തല നിലത്തുമുട്ടിച്ച് നമസ്കരിച്ച് ജീവനറ്റവരെപ്പോലെയായി. ലക്ഷ്മണന്റെ വിയോഗത്തോടെ രാമന്റെയും ഭൂലോകവാസം അവസാനിച്ചു — ജനനംമുതൽ കൂടെനടന്നവനില്ലാതെ ഒരു ക്ഷണംപോലും നിൽക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴി’ എന്ന വാക്യം സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ പരമാവധി കാണിക്കുന്നു. ‘വനം’ എന്ന പദം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — മുമ്പ് പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയതുപോലെ ഇപ്പോഴും രാജ്യം ഭരതനു നൽകി വനത്തിലേക്കു പോകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെ. പ്രജകളുടെ മോഹാലസ്യം രാമനിൽ അവർക്കുള്ള അനന്യഭക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ വിയോഗം അവർക്കു പ്രാണവിയോഗംപോലെയാണ്. ‘കാലാത്യയോ മാ ഭൂത്’ (കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്) എന്ന് രാമൻ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ കണ്ടതുപോലെ കാലൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൈകുന്നത് ഉചിതമല്ല. അദ്ദേഹം നൈഗമന്മാരെയും വിളിക്കുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാ പൗരന്മാരും തീരുമാനം കേൾക്കുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ കൈമാറ്റം രഹസ്യമായല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലാണ് നടക്കുന്നത്.
രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭരതൻ ബോധമറ്റവനെപ്പോലെയായി; അദ്ദേഹം രാജ്യത്തെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, സത്യത്തെയും സ്വർഗഭോഗത്തെയും പിടിച്ച് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു — രഘുനന്ദനാ, അങ്ങയില്ലാതെ എനിക്കു രാജ്യം വേണ്ട. നരാധിപാ, ഈ കുശീലവന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് വീരനായ കുശനെ കോസലത്തിലും ലവനെ ഉത്തരത്തിലും (ഉത്തരകോസലത്തിൽ) സ്ഥാപിക്കുക. വേഗമേറിയ ദൂതന്മാർ ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്കു പോകട്ടെ; നമ്മുടെ ഈ പുറപ്പാട് വേഗം അറിയിക്കട്ടെ; താമസമുണ്ടാകരുത്.’ ഭരതന്റെ ചരിത്രം ഇവിടെയും അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിനനുസരിച്ചുതന്നെ — അന്നും രാമനില്ലാതെ അദ്ദേഹം രാജ്യം നിരസിച്ചു, ഇന്നും അങ്ങനെതന്നെ. ‘നമ്മുടെ’ എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ താനും ശത്രുഘ്നനും രാമന്റെ അനുഗാമികളാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്തുടർച്ചയുടെ വ്യവസ്ഥയും അദ്ദേഹം നിർദേശിക്കുന്നു — രാമന്റെ പുത്രന്മാരെത്തന്നെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം; അങ്ങനെ വംശപരമ്പര മുറിയുകയില്ല. ശത്രുഘ്നൻ ദൂരെ മഥുരയിലാണു വസിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിനും വാർത്ത വേഗം എത്തിക്കണം — ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി എല്ലാ സഹോദരന്മാരെയും തുല്യമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘സത്യത്തെ പിടിച്ചു ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ശപഥം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു — സ്വർഗസുഖംപോലും അദ്ദേഹം പണയം വയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ രാമന്റെ നിർദേശം വിനയത്തോടെ നിരസിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാജ്യം ശൂന്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, യോഗ്യരായ പിന്തുടർച്ചക്കാരെയും നിർദേശിക്കുന്നു. രാജനീതിയുടെയും ധർമത്തിന്റെയും പൊരുത്തം ഇവിടെ കാണാം.
ഭരതൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട്, ദുഃഖത്താൽ തപിച്ചു മുഖം കുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന പൗരന്മാരെയും കണ്ട് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ രാമാ, നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഈ പ്രജകളെ നോക്കുക. ഇവർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യം അറിഞ്ഞ് ഇവർക്ക് അപ്രിയമായതു ചെയ്യരുത്.’ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് പ്രജകളെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കാകുത്സ്ഥൻ ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്ന് എല്ലാവരോടും ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രജകളെല്ലാം രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, അങ്ങ് എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, അവിടേക്കു പോകുന്ന അങ്ങയെ ഞങ്ങൾ അനുഗമിക്കും. കാകുത്സ്ഥാ, പൗരന്മാരിൽ അങ്ങേക്കു പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ, അനുത്തമമായ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, പുത്രന്മാരോടും ഭാര്യമാരോടുംകൂടി ഞങ്ങളും അങ്ങയോടൊപ്പം സത്പഥത്തിലൂടെ പോകട്ടെ. തപോവനമായാലും ദുർഗമായ സ്ഥലമായാലും നദിയായാലും സമുദ്രമായാലും — അങ്ങ് എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരല്ലെങ്കിൽ, പ്രഭോ, ഞങ്ങളെയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുക. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ പ്രീതി, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ വരം; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കുന്നതിലാണ് എന്നും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ പ്രീതി.’ പ്രജകളുടെ ഭക്തി ഇവിടെ അദ്വിതീയമാണ് — രാജാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നത് അവർ മരണമായല്ല, പരമമായ വരമായാണു കരുതുന്നത്. വനവാസകാലത്തും പൗരന്മാർ രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; അന്ന് അദ്ദേഹം അവരെ മടക്കിയയച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവരുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നു. പ്രജകളുടെ പ്രിയമാണ് രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യമെന്ന് വസിഷ്ഠൻ രാമനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവസാനനിമിഷത്തിലും പ്രജകളെ അവഗണിക്കരുത്. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — രാജാവുപോലും പ്രജകളുടെ ഇച്ഛ ചോദിക്കുന്നു. ‘സത്പഥം’ എന്ന പദത്താൽ പൗരന്മാർ തങ്ങളുടെ യാത്രയെ ധർമമാർഗമായാണ് കരുതുന്നത്, ആത്മനാശമായല്ല.
പൗരന്മാരുടെ ദൃഢഭക്തി കണ്ട് അദ്ദേഹം ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. തന്റെ അന്ത്യവും കർത്തവ്യവും ആലോചിച്ച് അന്നുതന്നെ രാഘവൻ വീരനായ കുശനെ കോസലത്തിലും ലവനെ ഉത്തരകോസലത്തിലും — മഹാത്മാക്കളായ കുശീലവന്മാരെ ഇരുവരെയും — അഭിഷേകം ചെയ്തു; അഭിഷിക്തരായ പുത്രന്മാരെ മടിയിലിരുത്തി, മഹാബാഹുവായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ഓരോരുത്തർക്കും ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങളും പതിനായിരക്കണക്കിന് ആനകളും ലക്ഷം കുതിരകളും ധനവും നൽകി. അനേകം രത്നങ്ങളും ധാരാളം ധനവുമുള്ള, ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ സഹോദരന്മാരായ കുശീലവന്മാരെ അവരവരുടെ നഗരങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം അയച്ചു. ഇങ്ങനെ വീരന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് സ്വന്തം നഗരങ്ങളിലേക്കു യാത്രയാക്കിയശേഷം അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്ക് അദ്ദേഹം ദൂതന്മാരെ അയച്ചു. പിതൃവാത്സല്യം ഇവിടെ മൃദുലമാണ് — മടിയിലിരുത്തൽ, ശിരസ്സിൽ മുകരൽ, വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആലിംഗനം. അന്തിമയാത്രയിലും രാമൻ രാജധർമം മറക്കുന്നില്ല — പുത്രന്മാർക്കു രാജ്യവും സേനയും ധനവും യഥോചിതം ഏർപ്പാടാക്കുന്നു. ദക്ഷിണകോസലത്തിൽ കുശനും ഉത്തരകോസലത്തിൽ ലവനും എന്ന രാജ്യവിഭജനം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലും വ്യക്തമാണ്. ഭരതന്റെ നിർദേശം പൂർണമായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതരെ അയയ്ക്കുന്നതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമികയും ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് രാമൻ പ്രജകളുടെ അപേക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നു — നീണ്ട വാക്കുകൾ ആവശ്യമില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയവും അതുതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘തസ്മിന്നഹനി’ (അന്നുതന്നെ) എന്ന വാക്കിൽ തിടുക്കം വീണ്ടും കാണാം — ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് അഭിഷേകവും ദാനവും യാത്രയയപ്പും നിർവഹിക്കപ്പെട്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങൾ, പതിനായിരക്കണക്കിന് ആനകൾ, ലക്ഷം കുതിരകൾ എന്നീ സംഖ്യകൾ രാമൻ പുത്രന്മാരുടെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്ന രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥