സർഗ്ഗം
ശത്രുഘ്നന്റെയും വാനരാദികളുടെയും ആഗമനവും വിഭീഷണാദികൾക്കുള്ള ചിരഞ്ജീവിത്വാദേശവും
ദൂതന്മാർ മഥുരയിലെത്തുന്നു, ശത്രുഘ്നന്റെ പുത്രാഭിഷേകവും അയോധ്യയിലേക്കുള്ള വരവും, വാനരരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും ദേവപുത്രന്മാരുടെയും ആഗമനം, സുഗ്രീവനെ സ്വീകരിക്കുന്നു, വിഭീഷണനെ ലങ്കയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയവരുടെ ചിരഞ്ജീവിത്വം
രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ വേഗമേറിയ ആ ദൂതന്മാർ വഴിയിൽ എവിടെയും തങ്ങാതെ വേഗം മഥുരയിലേക്കു പോയി. മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട് മഥുരയിലെത്തി അവർ ശത്രുഘ്നനോട് എല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ പറഞ്ഞു — ലക്ഷ്മണന്റെ പരിത്യാഗം, രാഘവന്റെ പ്രതിജ്ഞ, പുത്രന്മാരുടെ അഭിഷേകം, പൗരന്മാരുടെ അനുഗമനം. ‘ബുദ്ധിമാനായ രാമൻ വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ കുശനുവേണ്ടി കുശാവതി എന്ന പേരിൽ മനോഹരമായ ഒരു നഗരി നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു; ലവന്റെ മനോഹരമായ പുരി ശ്രാവസ്തി എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാഘവനും ഭരതനും അയോധ്യയെ ജനശൂന്യമാക്കി സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാം മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെ വേഗം അറിയിച്ച് ‘രാജാവേ, വേഗം വരിക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ നിർത്തി. കുലക്ഷയത്തിന്റെ വാർത്തയാണ് ദൂതന്മാർ വഹിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവർ ഒരു ക്ഷണംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല — മൂന്നു ദിവസംകൊണ്ടുതന്നെ നീണ്ട വഴി താണ്ടി. അവരുടെ സന്ദേശത്തിൽ സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — ത്യാഗം, പ്രതിജ്ഞ, അഭിഷേകം, അനുഗമനം; ഇതുതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സാരം. കുശാവതി വിന്ധ്യന്റെ താഴ്വരയിൽ, ശ്രാവസ്തി വടക്ക് — പുതിയ രണ്ടു രാജധാനികളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ ആദ്യമായി കേൾക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമവംശത്തിന്റെ ഭാവിപരമ്പര സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അയോധ്യാം വിജനാം കൃത്വാ’ (അയോധ്യയെ ജനശൂന്യമാക്കി) എന്ന വാക്യം ഹൃദയഭേദകമാണ് — രാമന്റെ ജന്മഭൂമിയായ ആ നഗരി, പൗരന്മാരെല്ലാം അനുഗമിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയതിനാൽ, ഇനി ജനശൂന്യമാകും. ‘ത്വര രാജൻ’ (രാജാവേ, വേഗം വരിക) എന്ന ആഹ്വാനം ദൂതന്മാരുടെ നിർബന്ധം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ വൈകിയാൽ സഹോദരന്മാരെ അദ്ദേഹത്തിനു കിട്ടുകയില്ല. ദൂതന്മാരുടെ വാക്കിൽ ‘രാഘവോ ഭരതസ്തഥാ’ (രാഘവനും ഭരതനും) എന്ന് രണ്ടുപേരുടെയും പേരുകൾ ഒന്നിച്ചു പറയുന്നു — ഭരതനും രാമനോടൊപ്പം പോകാൻ നിശ്ചയിച്ചുവെന്ന് ശത്രുഘ്നൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിനും മറ്റൊരു വഴി ശേഷിക്കുന്നില്ല — രണ്ടു ജ്യേഷ്ഠന്മാരും പോകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ ഇവിടെ നിൽക്കും? അയോധ്യമുതൽ മഥുരവരെയുള്ള വഴി നീണ്ടതാണ്; എങ്കിലും ദൂതന്മാർ രാപ്പകൽ വിശ്രമമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു — വാർത്തയുടെ ഗൗരവം അവരുടെ ഗതിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
ഘോരമായ ആ കുലക്ഷയം അടുത്തെത്തിയെന്നു കേട്ട് രഘുനന്ദനനായ ശത്രുഘ്നൻ പ്രജകളെയും പുരോഹിതനായ കാഞ്ചനനെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അവരോട് നടന്നതെല്ലാം പറഞ്ഞു; സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം തനിക്കുണ്ടാകാൻപോകുന്ന മാറ്റവും. തുടർന്ന് വീരനായ ആ നരാധിപൻ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. സുബാഹുവിന് മഥുരയും ശത്രുഘാതിക്ക് വൈദിശവും ലഭിച്ചു; മഥുരയിലെ സേനയെയും ധനത്തെയും രണ്ടായി ഭാഗിച്ച് രാജാവ് രണ്ടു പുത്രന്മാർക്കും യഥോചിതം വിഭജിച്ചുനൽകി അവരെ സ്ഥാപിച്ചു. സുബാഹുവിനെ മഥുരയിലും ശത്രുഘാതിയെ വൈദിശത്തിലും സ്ഥാപിച്ചശേഷം രാഘവൻ (ശത്രുഘ്നൻ) ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. അവിടെ നേർത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാമനെ അക്ഷയരായ മുനിമാരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, കൈകൂപ്പി രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ധർമത്തെ മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ധർമജ്ഞനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവനന്ദനാ, രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും അഭിഷേകം കഴിച്ചാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും. വീരാ, അതിനാൽ ഇനി ഇന്നു മറ്റൊന്നും പറയരുത്, മറ്റൊരു ആജ്ഞയും നൽകരുത്; എന്നെപ്പോലൊരുവൻ വിശേഷിച്ച് അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കപ്പെടുന്നത് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ അവന്റെ ദുർബലമല്ലാത്ത ആ ബുദ്ധി — ദൃഢനിശ്ചയം — അറിഞ്ഞ് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ ശത്രുഘ്നനോട് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. ശത്രുഘ്നനും ഭരതനെപ്പോലെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; പുത്രന്മാർക്കു വേണ്ട ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്ത് ഏകനായി ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ വരുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരഭക്തി കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ വിനയവും ദൃഢതയുമുണ്ട് — തടയാനുള്ള അവസരംപോലും അദ്ദേഹം രാമനു നൽകുന്നില്ല; ‘മറ്റൊരു ആജ്ഞ നൽകരുത്’ എന്ന് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഏറ്റവും ഇളയ സഹോദരനും ജ്യേഷ്ഠന്റെ മാർഗം വരിക്കുന്നു; ജനനത്തിലെന്നപോലെ പ്രസ്ഥാനത്തിലും നാലു സഹോദരന്മാരും ഒന്നാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ ഏർപ്പാടും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — സേനയുടെയും ധനത്തിന്റെയും ന്യായമായ വിഭജനം; അതിനാൽ പുത്രന്മാർക്കിടയിൽ കലഹമുണ്ടാകില്ല. ‘അക്ലീബാം ബുദ്ധിം’ (ദുർബലമല്ലാത്ത ബുദ്ധി) എന്ന രാമന്റെ വിലയിരുത്തൽ ശത്രുഘ്നന്റെ നിശ്ചയത്തിലെ പൗരുഷത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ശോകത്താലല്ല, ധൈര്യത്തോടെയാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്. രാമനും ദീർഘമായി സംസാരിക്കുന്നില്ല; ‘ശരി’ എന്ന ഒറ്റപ്പദമാണ് ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന സ്വീകാരവാക്ക്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ കാമരൂപികളായ വാനരരും ഋക്ഷരാക്ഷസസംഘങ്ങളും അനേകമായി വന്നുചേർന്നു. സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സ്വർഗത്തിലേക്കു മുഖം തിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അവരെല്ലാം ഒത്തുകൂടി. ദേവപുത്രന്മാരും ഋഷിപുത്രന്മാരും ഗന്ധർവപുത്രന്മാരും രാമന്റെ ക്ഷയം — ലീലാസംവരണം — അറിഞ്ഞ് എല്ലാവരും വന്നുചേർന്നു. ആ വാനരരാക്ഷസരെല്ലാം രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാനാണ് ഞങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നത്. പുരുഷോത്തമനായ രാമാ, ഞങ്ങളെക്കൂടാതെ അങ്ങു പോകുകയാണെങ്കിൽ, യമദണ്ഡം ഉയർത്തി ഞങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയതുപോലെയാകും.’ ഇതിനിടയിൽ മഹാബലനായ സുഗ്രീവനും വിധിയാംവണ്ണം വീരനായ രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അറിയിക്കാനൊരുങ്ങി: ‘നരേശ്വരാ, വീരനായ അംഗദനെ അഭിഷേകം ചെയ്താണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും.’ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സഹായികളെല്ലാം ഇവിടെ വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു — ലങ്കായുദ്ധത്തിൽ രാമനോടൊപ്പം പൊരുതിയവർ സ്വർഗയാത്രയിലും അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘രാമക്ഷയം’ എന്ന പദം രാമന്റെ ലീലാസംവരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലീലാസംവരണത്തിന്റെ സമയം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. വാനരരുടെ വാക്ക് ഭാവപൂർണമാണ് — രാമനില്ലാത്ത ജീവിതം അവർക്കു യമദണ്ഡംകൊണ്ടുള്ള വധംപോലെയാണ്. സുഗ്രീവനും ശത്രുഘ്നനെപ്പോലെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടാണു വന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — ‘തവാനുഗമനേ രാജൻ വിദ്ധി മാം കൃതനിശ്ചയം’ (രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും) എന്ന വരി ഇവിടെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൈത്രിയും സാഹോദര്യത്തിനു തുല്യമാണെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവപുത്രന്മാരുടെയും ഋഷിപുത്രന്മാരുടെയും ഗന്ധർവപുത്രന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യം വാനരരും ഋക്ഷരും മൂലത്തിൽ ദേവാംശങ്ങൾതന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാർതന്നെയാണ് വാനരരൂപത്തിൽ ജനിച്ചത്. അതിനാൽ അവരുടെ അനുഗമനം സ്വന്തം മൂലത്തിലേക്കുള്ള മടക്കവുമാണ്. അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ അവർ അവരവരുടെ പിതാക്കന്മാരിൽ ലയിക്കുന്നത് വർണിക്കപ്പെടും. ‘സ്വർഗായാഭിമുഖം സ്ഥിതം’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു മുഖം തിരിച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അപ്പോഴത്തെ രാമന്റെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ശരീരംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ, മനസ്സുകൊണ്ടോ സ്വധാമാഭിമുഖൻ.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൈത്രി ഓർത്തുകൊണ്ട് വാനരേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുഹൃത്തേ സുഗ്രീവാ, കേൾക്കുക; നിന്നെക്കൂടാതെ ദേവലോകത്തിലേക്കോ പരമവും മഹത്തുമായ പദത്തിലേക്കോ ഞാൻ പോകില്ല.’ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാവീര്യനായ രാക്ഷസേന്ദ്രാ വിഭീഷണാ, പ്രജകൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം നീ ലങ്കയിൽ നിന്റെ ശരീരം ധരിച്ചു ജീവിക്കും. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉള്ളിടത്തോളം, ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ലോകത്തിൽ എന്റെ കഥയുള്ളിടത്തോളം നിന്റെ രാജ്യം ഇവിടെ നിലനിൽക്കട്ടെ. സൗഹൃദത്തിന്റെ പേരിലാണ് നിന്നോടു ഞാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്; എന്റെ ആജ്ഞ നീ നിറവേറ്റണം; ധർമത്തോടെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുക; മറുപടി പറയരുത്. മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രാ, മറ്റൊന്നുകൂടി പറയാനാഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുകുലദൈവതമായ ജഗന്നാഥനെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുക; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർപോലും ഇടവിടാതെ ആരാധിക്കേണ്ടവനാണ് അദ്ദേഹം.’ വിഭീഷണൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമവാക്യം സ്വീകരിച്ചു. ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടുവിധം പെരുമാറുന്നു — സുഗ്രീവനെ മിത്രമെന്ന നിലയിൽ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; വിഭീഷണനെയാകട്ടെ രാജധർമമനുസരിച്ച് ലങ്കയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ചിരഞ്ജീവിത്വം രാമകഥയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — കഥയുള്ളിടത്തോളം രാജ്യം. ‘മറുപടി പറയരുത്’ എന്ന ആജ്ഞ അനുഗമിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷയെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ തടയുന്നു. ‘ജഗന്നാഥൻ’ എന്ന പദം ‘ശേഷശായിയായ ശ്രീഭഗവാൻ വിഷ്ണു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലദൈവം ശ്രീരംഗനാഥനാണെന്ന പാരമ്പര്യം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സഖിത്വേന’ (സൗഹൃദത്തിന്റെ പേരിൽ) എന്ന പദം ആജ്ഞപോലും പ്രഭുത്വത്തോടെയല്ല, മൈത്രിയോടെയാണു നൽകുന്നതെന്നു കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനോടുള്ള രാമന്റെ മറുപടിയും മൈത്രിയുടെ പരമാവധി കാണിക്കുന്നു — ‘നിന്നെക്കൂടാതെ പരമപദത്തിലേക്കുപോലും ഞാൻ പോകില്ല’; മിത്രമില്ലാതെ സ്വർഗവും അപൂർണമാണ്. വിഭീഷണനെ ഭൂമിയിൽ നിർത്തുന്നതാകട്ടെ ശിക്ഷയല്ല, ഉത്തരവാദിത്വമാണ് — ലങ്കയിലെ പ്രജകളെ ധർമത്തോടെ രക്ഷിക്കണം; രാവണനുശേഷം അവരുടെ ധർമരാജാവ് അദ്ദേഹമാണല്ലോ. ‘യാവച്ചന്ദ്രശ്ച സൂര്യശ്ച’ (ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉള്ളിടത്തോളം) എന്ന ഉപമ ചിരകാലത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ സൂചനയാണ്; അതിലൂടെ വിഭീഷണന്റെ രാജ്യം രാമകഥയെപ്പോലെ കാലാതീതമാകുന്നു.
രാക്ഷസമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവായ വിഭീഷണൻ രാഘവന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടു നിന്നു. അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ ജീവിച്ചിരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവനാണ്; ആ പ്രതിജ്ഞ വ്യർഥമാക്കരുത്. വാനരേശ്വരാ, ലോകത്തിൽ എന്റെ കഥകൾ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം എന്റെ വാക്കു പാലിച്ചുകൊണ്ട് സുപ്രീതനായി ആനന്ദിക്കുക.’ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹനുമാൻ അത്യധികം ഹർഷിച്ച് ഇങ്ങനെ അറിയിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ പാവനമായ കഥ ലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നിടത്തോളം അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ഭൂമിയിൽ നിലകൊള്ളും.’ തുടർന്ന് ബ്രഹ്മപുത്രനും വൃദ്ധനുമായ ജാംബവാനോടും മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടും അങ്ങനെതന്നെ പറഞ്ഞശേഷം രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ജാംബവാനോടൊപ്പം നിങ്ങൾ അഞ്ചുപേർ കലിയുഗം വന്നെത്തുന്നതുവരെ എപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുക.’ അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥൻ ആ എല്ലാ ഋക്ഷവാനരരോടും പറഞ്ഞു: ‘ശരി, പറഞ്ഞതുപോലെ എന്നോടൊപ്പം പോരുക.’ ഹനുമാന്റെ ചിരഞ്ജീവിത്വം രാമകഥയുമായി ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കഥയുടെ ശ്രോതാവും രക്ഷകനുമാണെന്നു പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രതിജ്ഞ ഓർക്കുന്നു, ഹർഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തി സ്വർഗത്തിലല്ല, സേവനത്തിലാണു തൃപ്തിയടയുന്നത്. ‘അഞ്ച്’ എന്ന സംഖ്യ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു — ജാംബവാൻ, വിഭീഷണൻ, ഹനുമാൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ; ഇവരിൽ ഹനുമാനും വിഭീഷണനും പ്രളയംവരെ, ശേഷിച്ച മൂന്നുപേർ ദ്വാപരകലിസന്ധിയിൽ കൃഷ്ണാവതാരകാലത്തു മരിച്ചു എന്നാണ് വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ കുറിപ്പ്. ഒടുവിൽ ശേഷിച്ച എല്ലാവരെയും ‘എന്നോടൊപ്പം പോരുക’ എന്ന് രാമൻ അനുവദിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലെ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങി. ചില സഹായികളെ രാമൻ ഭൂമിയിൽത്തന്നെ നിർത്തുന്നത് തന്റെ കഥയുടെ അവിച്ഛിന്നതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് — വിഭീഷണൻ ലങ്കയിൽ, ഹനുമാൻ കഥാശ്രവണത്തിൽ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയവർ കലിയുഗംവരെ — അവർ രാമന്റെ സ്മരണ ജീവനോടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ പോകുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാക്ഷികളെപ്പോലെ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിലെ ‘പാവനീ’ (പാവനമായ) എന്ന വിശേഷണം കഥയുടെ പാവനത്വത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — ശ്രോതാക്കളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന കഥ. ‘യഥോദിതം’ (പറഞ്ഞതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ ശേഷിച്ചവരുടെ സ്വേച്ഛയെ മാനിക്കുന്നു — പോകാനാഗ്രഹിക്കുന്നവർ പോരട്ടെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥