സർഗ്ഗം
രാമന്റെ മഹാപ്രസ്ഥാനവും എല്ലാവരുടെയും അനുഗമനവും
പ്രഭാതത്തിലെ മഹാപ്രസ്ഥാനവിധി, രാമന്റെ മൗനവും പുറപ്പാടും, മൂർത്തിമതികളായ ശ്രീയും ഭൂദേവിയും മറ്റും അനുഗമിക്കുന്നു, അന്തഃപുരവും സഹോദരന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും പ്രജകളും വാനരരും അനുഗമിക്കുന്നു, അയോധ്യയുടെ ശൂന്യത
രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനും മഹായശസ്വിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമൻ പുരോഹിതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജ്വലിക്കുന്ന എന്റെ അഗ്നിഹോത്രം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം മുന്നിൽ പോകട്ടെ; മഹാപഥത്തിൽ ശോഭിക്കുന്ന വാജപേയച്ഛത്രവും പോകട്ടെ.’ തുടർന്ന് തേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ള എല്ലാ ധർമവും വിധിയും ഒന്നും വിടാതെ വിധിയാംവണ്ണം നിർവഹിച്ചു. തുടർന്ന് നേർത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, പരബ്രഹ്മത്തെ ആവർത്തിച്ചു ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, വേദമന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, ഇരുകൈകളിലും ദർഭ പിടിച്ച് രാമൻ സരയുവിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ എവിടെയും ഒന്നും സംസാരിക്കാതെ, നിശ്ചേഷ്ടനായി, ലൗകികസുഖങ്ങളില്ലാതെ, രശ്മികളോടുകൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാമന്റെ പ്രസ്ഥാനം യജ്ഞരൂപത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — മുന്നിൽ അഗ്നിഹോത്രം, വാജപേയത്തിന്റെ കുട, പുരോഹിതൻ, വേദമന്ത്രങ്ങൾ, ദർഭ. മഹാപ്രസ്ഥാനം മരണമല്ല, അന്തിമയജ്ഞമാണ്. രാമന്റെ മൗനവും നിശ്ചേഷ്ടതയും നേർത്ത വസ്ത്രവും ഒരു സംന്യാസിയുടേതുപോലെ — രാജവേഷം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, ബ്രഹ്മധ്യാനം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ‘നിഃസുഖഃ’ (സുഖമില്ലാതെ) എന്ന പദം ‘ലൗകികസുഖം പരിത്യജിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — ദുഃഖമല്ല, സുഖദുഃഖാതീതത. ‘അംശുമാനിവ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സൂര്യവംശത്തിലെ രാജാവിന്റെ അന്തിമപ്രകാശം കാണിക്കുന്നു — സൂര്യകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ സൂര്യനെപ്പോലെ അസ്തമിക്കുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സു ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ പോകുന്നത് ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആഹിതാഗ്നിയുടെ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഗ്നികളും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പോകുന്നു. വാജപേയത്തിന്റെ കുട രാമന്റെ യജ്ഞകർതൃത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ധർമമൂലകത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദിയിൽ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ അഭിഷേകവിധി ഒരുക്കിയ വസിഷ്ഠൻ ഇപ്പോൾ മഹാപ്രസ്ഥാനവിധി നിർവഹിക്കുന്നു — കുലഗുരു ആദിയിലും അന്ത്യത്തിലും സന്നിഹിതൻ.
രാമന്റെ വലതുവശത്ത് താമരയേന്തിയ ശ്രീ ആശ്രയിച്ചുനിന്നു; ഇടതുവശത്ത് ഭൂമീദേവിയും; മുന്നിൽ വ്യവസായം — സംഹാരശക്തി. പലതരം ശരങ്ങളും നീണ്ട ഉത്തമമായ വില്ലും മറ്റ് ആയുധങ്ങളും — എല്ലാം പുരുഷരൂപം ധരിച്ച് കൂടെ പോയി. ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ വേദങ്ങളും, എല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കുന്ന ഗായത്രിയും, ഓങ്കാരവും വഷട്കാരവും — എല്ലാം രാമനെ അനുഗമിച്ചു. മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ഭൂസുരരായ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാവരും തുറന്ന സ്വർഗദ്വാരമായ മഹാത്മാവായ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം പ്രകടമാകുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ രാജ്യം ഭരിച്ചവന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും വിഷ്ണുവിന്റെ രണ്ടു ശക്തികളായ ശ്രീയും ഭൂദേവിയും. ലങ്കായുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായികളായിരുന്ന ആയുധങ്ങളും മൂർത്തിമത്തുകളായി അനുഗമിക്കുന്നു. വേദങ്ങളും ഗായത്രിയും അനുഗമിക്കുന്നു — രാമൻ വേദങ്ങളുടെയും ധർമത്തിന്റെയും മൂർത്തിയാണ്. ‘സ്വർഗദ്വാരമപാവൃതം’ (തുറന്ന സ്വർഗദ്വാരം) എന്ന പദം ‘ബ്രഹ്മലോകത്തിന്റെ തുറന്ന ദ്വാരസ്വരൂപനായ പരമാത്മാവ് ശ്രീരാമൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻതന്നെയാണ് മോക്ഷത്തിന്റെ ദ്വാരം. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇടതുവശത്ത് ശ്രീയും വലതുവശത്ത് ഹ്രീയും എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ചിത്രമാണ്; അച്ചടിയിൽ വലത്ത് ശ്രീയും ഇടത്ത് ഭൂദേവിയും. ‘വ്യവസായം’ എന്ന പദം ‘സംഹാരശക്തി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — അതു മുന്നിൽ വഴികാട്ടുന്നു. മനുഷ്യദേഹത്തിലും രാമൻ എപ്പോഴും ഈ ദിവ്യശക്തികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇപ്പോൾ മാത്രമാണ് അവ ദൃശ്യമാകുന്നത്.
അങ്ങനെ പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും ഉൾപ്പെടെ, അന്തഃപുരരക്ഷകരായ ഭൃത്യന്മാരോടൊപ്പം അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ അനുഗമിച്ചു. അന്തഃപുരത്തോടൊപ്പം ഭരതനും ശത്രുഘ്നനോടുകൂടി പോയി; രാമനെ ഗതിയും ശരണവുമായി സ്വീകരിച്ച് അവർ അഗ്നിഹോത്രത്തോടുകൂടിയ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അഗ്നിഹോത്രങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം പുത്രന്മാരോടും ഭാര്യമാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്ന് മഹാമതിയായ കാകുത്സ്ഥനെ അനുഗമിച്ചു. പുത്രന്മാരോടും പശുക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടിയ മന്ത്രിമാരും ഭൃത്യവർഗങ്ങളും എല്ലാവരും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. തുടർന്ന് ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടരായ പ്രജകളെല്ലാവരും പോകുന്ന രാഘവനെ അനുഗമിച്ചു. തുടർന്ന് സ്ത്രീപുരുഷന്മാരോടും പക്ഷിമൃഗങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി, കല്മഷമകന്ന ആ എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരായി രാഘവന്റെ അനുഗാമികളായി. അനുഗമനത്തിന്റെ വർണന ക്രമേണ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തഃപുരം, സഹോദരന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, മന്ത്രിമാർ, എല്ലാ പ്രജകളും, ഒടുവിൽ പക്ഷിമൃഗങ്ങൾപോലും. എല്ലാവരിലും ‘ഹൃഷ്ടാഃ’, ‘പ്രഹൃഷ്ടവത്’ (സന്തുഷ്ടർ) എന്നീ പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും — ഈ യാത്ര ശോകത്തിന്റേതല്ല, ഉത്സവത്തിന്റേതാണ്. ‘ഗുണരഞ്ജിതാഃ’ എന്ന പദം പ്രജകൾ ആജ്ഞയാലല്ല, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളാലാണ് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടതെന്നു കാണിക്കുന്നു; ‘വിഗതകല്മഷാഃ’ (കല്മഷമകന്നവർ) എന്നത് അവരുടെ പാപക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും അനുഗമനം കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണ്; രാമൻ സ്വന്തം അഗ്നിഹോത്രത്തോടൊപ്പം പോകുന്നതുപോലെ അഗ്നിഹോത്രികളായ ബ്രാഹ്മണർ തങ്ങളുടെ യജ്ഞാഗ്നികളോടൊപ്പം പോകുന്നു. അന്തഃപുരവർണനയിലെ ‘സവൃദ്ധബാലദാസീകാഃ’ (വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും ഉൾപ്പെടെ) എന്ന പദത്താൽ ആരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല എന്നു വ്യക്തം — വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും; രാജാവിന്റെ കുടുംബം മുഴുവനും പോകുന്നു.
സ്നാനം ചെയ്ത, സന്തോഷിച്ച, ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ വാനരരെല്ലാവരും കിലുകിലാരവത്തോടെ ദൃഢമായി രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അവിടെ ദീനനോ ലജ്ജിതനോ ദുഃഖിതനോ ആയി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല; എല്ലാം ഹൃഷ്ടവും ആഹ്ലാദഭരിതവും പരമാദ്ഭുതവുമായിരുന്നു. പുറപ്പെടുന്ന രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് എത്തിയ ജനപദവാസികളും അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കുന്നവരായി. ഋക്ഷരും വാനരരും രാക്ഷസരും പുരവാസികളായ ജനങ്ങളും പരമമായ ഭക്തിയോടെ ഏകാഗ്രരായി പിന്നാലെ വന്നു. നഗരത്തിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന അദൃശ്യഭൂതങ്ങളും സ്വർഗത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ട രാഘവനെ അനുഗമിച്ചു. കാകുത്സ്ഥനെ കാണുന്ന സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമെല്ലാം രാമന്റെ യാത്രയിൽ അനുഗമിച്ചു. അപ്പോൾ അയോധ്യയിൽ ശ്വസിക്കുന്ന ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ജീവിപോലും കാണപ്പെട്ടില്ല; തിര്യഗ്യോനികളിൽ — മൃഗപക്ഷികളായി — ജനിച്ചവരും എല്ലാവരും രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അയോധ്യ സർവഥാ ശൂന്യമാകുന്നു — മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അദൃശ്യജീവികളും സ്ഥാവരങ്ങളും. കാഴ്ചക്കാരും അനുഗാമികളാകുന്നു — രാമന്റെ ദർശനംതന്നെ മോക്ഷത്തിനു കാരണമാണ്. വാനരരുടെ കിലുകിലാരവം യാത്രയുടെ ഉത്സവരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘സുസൂക്ഷ്മമപി’ (ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായതുപോലും) എന്ന പദം സർവവ്യാപിയും നിശ്ശേഷവുമായ അനുഗമനം വ്യക്തമാക്കുന്നു — മുമ്പ് രാമന്റെ വനയാത്രയിൽ ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട അയോധ്യ ഇപ്പോൾ മുഴുവനായും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ സകല ജീവികളുടെയും നേതാവാണ് — ആര് എവിടെ എത്രത്തോളം അദ്ദേഹത്തെ കാണുന്നുവോ, അവർ അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു. ‘നോച്ഛ്വസത്’ (ശ്വസിക്കുന്നതൊന്നുമില്ല) എന്ന അവസാനശ്ലോകം വർണനയുടെ പാരമ്യമാണ് — നഗരത്തിൽ ഒരു ശ്വാസംപോലും കേൾക്കാനില്ല. ഈ ദൃശ്യം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ വനയാത്രയുടെ വിപരീതമാണ് — അന്ന് പൗരന്മാർ രാമനെ അനുഗമിക്കാനാഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും മടക്കിയയയ്ക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ എല്ലാവരും തടസ്സമില്ലാതെ പോകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥