॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 110-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

അനുജന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ വൈഷ്ണവതേജഃപ്രവേശവും എല്ലാവരുടെയും സ്വർഗപ്രാപ്തിയും

സരയുതീരത്തെത്തൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആഗമനവും സ്തുതിയും, അനുജന്മാരോടൊപ്പം രാമൻ സശരീരം വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, അനുഗാമികൾക്കു സാന്താനികലോകം, വാനരർ സ്വന്തം പിതാക്കന്മാരിൽ ലയിക്കുന്നു, ഗോപ്രതാരത്തിൽ സരയുവിൽ പ്രവേശിച്ച് എല്ലാവർക്കും ദിവ്യലോകപ്രാപ്തി

അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒന്നര യോജന ചെന്നപ്പോൾ രഘുനന്ദനൻ പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന പുണ്യജലമുള്ള സരയുനദി കണ്ടു. ചുഴികൾ നിറഞ്ഞ ആ നദിയെ എല്ലായിടത്തും പിന്തുടർന്ന് രാജാവായ രഘുനന്ദനൻ രാമൻ പ്രജകളോടൊപ്പം ഉത്തമമായ ഒരു സ്ഥലത്ത് എത്തി. അപ്പോൾ ആ മുഹൂർത്തത്തിൽ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാ ദേവന്മാരാലും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, നൂറുകോടി ദിവ്യവിമാനങ്ങളോടുകൂടി, സ്വർഗത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടുനിൽക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തെത്തി. സ്വയംപ്രഭരും പുണ്യകർമികളുമായ സ്വർഗവാസികളുടെ സ്വതേജസ്സുകളാൽ ദിവ്യതേജസ്സു നിറഞ്ഞ ആകാശം അനുത്തമമായ ജ്യോതിസ്സായിത്തീർന്നു. പുണ്യവും സുഗന്ധവും സുഖകരവുമായ കാറ്റുകൾ വീശി; ദേവന്മാർ ചൊരിഞ്ഞ പുഷ്പവൃഷ്ടി മഹാപ്രവാഹംപോലെ പതിച്ചു. നൂറുകണക്കിനു വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്ത് രാമൻ കാൽനടയായി സരയുജലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങാൻ തുടങ്ങി. സരയുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ജന്മഭൂമിയിലെ നദി; അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമയാത്രയുടെ ദ്വാരവും — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം രാമൻ ആദ്യമായി സരയുവിനെ ചുറ്റിപ്പോയി; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ ജലത്തിലൂടെത്തന്നെ സ്വധാമത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം വരുന്നു — മുമ്പ് കാലൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൂതനായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹംതന്നെ സ്വാമിയെ എതിരേൽക്കാൻ വരുന്നു. ആകാശത്തിലെ ജ്യോതിസ്സും സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റും പുഷ്പവൃഷ്ടിയും വാദ്യനാദവും — ഇവയെല്ലാം ഉത്സവത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്, ശോകത്തിന്റേതല്ല. ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ സ്വയം കാലുകളാൽ ജലത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു — ആരും അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നില്ല, അദ്ദേഹം സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നു. ‘അധ്യർധയോജനം’ എന്ന ദൂരം ‘ഒന്നര യോജന’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു; അവിടെ സരയു പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ഒഴുകുന്നത്. കോടിക്കണക്കിനുള്ള വിമാനങ്ങളുടെ സംഖ്യ ദേവലോകം മുഴുവന്റെയും സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ദേവനും അസാന്നിധ്യനല്ല.

തുടർന്ന് പിതാമഹൻ അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണോ, വന്നാലും, അങ്ങേക്കു മംഗളം; രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് എത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാബാഹോ, ദേവതുല്യരായ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചാലും; ഇഷ്ടമുള്ള സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുക. മഹാതേജസ്വീ, ആ വൈഷ്ണവശരീരത്തിലേക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ സനാതനമായ ആകാശത്തിലേക്കോ — അവ്യക്തമായ ബ്രഹ്മരൂപത്തിലേക്കോ. ദേവാ, അങ്ങാണല്ലോ ലോകങ്ങളുടെ ഗതി; അങ്ങയുടെ പൂർവപത്നിയായ വിശാലാക്ഷിയായ മായയൊഴികെ മറ്റാരും അങ്ങയെ യഥാർഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല. അങ്ങ് അചിന്ത്യവും മഹത്തുമായ ഭൂതമാണ്, അക്ഷയനും അജരനും; ഇഷ്ടമുള്ള ശരീരത്തിലേക്കു സ്വയം പ്രവേശിച്ചാലും.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് സ്തുതിയും ആഹ്വാനവുമാണ്. അദ്ദേഹം രാമനെ ‘വിഷ്ണോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിന്റെ ആവരണം നീങ്ങി. രണ്ടു വികല്പങ്ങൾ വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ചതുർഭുജമായ വൈഷ്ണവരൂപമോ നിരാകാരമായ സനാതനാകാശരൂപമോ; ഇവിടെയും ബ്രഹ്മാവ് രാമന്റെ ഇച്ഛയെ പ്രമാണമാക്കുന്നു. ‘വിശാലാക്ഷിയായ മായ’ എന്ന പദം ‘യോഗമായയായ സീതാദേവി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — സീതതന്നെയാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ പൂർവപത്നി; അവളാണ് അദ്ദേഹത്തെ യഥാർഥത്തിൽ അറിയുന്നത്. ഇങ്ങനെ അന്തിമനിമിഷത്തിലും സീതയുടെ സ്മരണ കടന്നുവരുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം ദേവന്മാരുടെ ഹർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ നാഥനെ അവർക്കു വീണ്ടും ലഭിച്ചു. ‘ദേവാഭൈർ ഭ്രാതൃഭിഃ’ (ദേവതുല്യരായ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം) എന്ന പദം ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും ദിവ്യാംശത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവരും വിഷ്ണുവിന്റെ അംശങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവരും സ്വരൂപത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.

പിതാമഹന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാമതിയായ രാമൻ നിശ്ചയിച്ച്, അനുജന്മാരോടൊപ്പം ശരീരത്തോടുകൂടിത്തന്നെ വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് സാധ്യന്മാരും മരുദ്ഗണങ്ങളും ഇന്ദ്രനോടും അഗ്നി മുതലായവരോടുംകൂടിയ ദേവന്മാരും വിഷ്ണുമയനായ ആ ദേവനെ പൂജിച്ചു. ദിവ്യരായ ഋഷിഗണങ്ങളും ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും സുപർണരും നാഗങ്ങളും യക്ഷരും ദൈത്യരും ദാനവരും രാക്ഷസരും — അവരെല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് ആ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു; ത്രിദിവം മുഴുവൻ പുഷ്ടവും പ്രമുദിതവും സമ്പൂർണമനോരഥവും കല്മഷമകന്നതുമായി. രാമന്റെ പ്രവേശം ‘സശരീരഃ’ (ശരീരത്തോടുകൂടി), ‘സഹാനുജഃ’ (അനുജന്മാരോടുകൂടി) ആണ് — ദേഹത്യാഗമില്ല, ഏകനായുമല്ല; ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ ലയിക്കുന്നു. ‘സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ശരീരസഹിതം തന്റെ വൈഷ്ണവതേജസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. രാവണന്റെ ഭയത്താൽ പീഡിതരായിരുന്ന ദേവന്മാരെല്ലാം ഇപ്പോൾ സനാഥരാണ്; ദൈത്യദാനവരാക്ഷസർപോലും സ്തുതിക്കുന്നു — വിഷ്ണുവിന്റെ മടക്കത്തോടെ ലോകം മുഴുവൻ ശാന്തമായി. നൂറ്റിനാലാം സർഗത്തിൽ ‘ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിനാൽ സനാഥരാകട്ടെ’ എന്നായിരുന്നു ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാർഥന; അത് ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു. ‘വിനിശ്ചിത്യ’ (നിശ്ചയിച്ച്) എന്ന പദം ബ്രഹ്മാവിന്റെ രണ്ടു വികല്പങ്ങളിൽ ഒന്ന് രാമൻ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വൈഷ്ണവതേജസ്സുതന്നെ. ‘വിഷ്ണുമയനായ ദേവൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം ഇപ്പോൾ എല്ലാവർക്കും പ്രത്യക്ഷമായി. ദൈത്യദാനവരാക്ഷസരുടെയും സ്തുതി വിഷ്ണു ഒടുവിൽ ശത്രുക്കൾക്കുപോലും ശരണമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ വിഷ്ണു പിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതാ, ഈ ജനക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക് ഒരു ലോകം നൽകണം. യശസ്വികളായ ഇവരെല്ലാം സ്നേഹം നിമിത്തം എന്നെ അനുഗമിച്ചവരാണ്; ഇവർ ഭക്തരാണ്, ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്, എനിക്കുവേണ്ടി തങ്ങളെത്തന്നെ ത്യജിച്ചവരുമാണ്.’ വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലോകഗുരുവും പ്രഭുവുമായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ‘ഒത്തുകൂടിയ ഇവർ സാന്താനികങ്ങൾ എന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും. തിര്യഗ്യോനിയിൽപ്പെട്ട ഏതൊരു ജീവിയും അങ്ങയെത്തന്നെ ഭക്തിയോടെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതും സന്താനലോകങ്ങളിൽ വസിക്കും — ബ്രഹ്മലോകത്തിനു തൊട്ടടുത്തുള്ളവയും സകല ബ്രഹ്മഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവയുമാണ് ആ ലോകങ്ങൾ.’ വാനരരും ഋക്ഷരും സ്വന്തം യോനിയിലേക്കു പോയി — ഏതു ദേവന്മാരിൽനിന്നാണോ ദേവജാതരായ അവർ ഉത്ഭവിച്ചത്, അവരിൽത്തന്നെ അവർ പ്രവേശിച്ചു; സുഗ്രീവൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. എല്ലാ ദേവന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അവർ സ്വന്തം പിതാക്കന്മാരെ പ്രാപിച്ചു. ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ഗോപ്രതാരം എന്ന കടവിലെത്തി. രാമന്റെ ആദ്യപ്രാർഥന തന്റെ ഭക്തർക്കുവേണ്ടിയാണ് — സ്വയം പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം അനുഗാമികളെ മറക്കുന്നില്ല. ‘എനിക്കുവേണ്ടി തങ്ങളെത്തന്നെ ത്യജിച്ചവർ’ എന്നത് അവരുടെ ത്യാഗത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു. സാന്താനികലോകം ‘സാകേതധാമത്തിന്റെതന്നെ ഭാഗം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരർ സ്വന്തം പിതാക്കന്മാരിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥ പൂർത്തിയാക്കുന്നു — രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാരുടെ അംശരൂപത്തിൽ ജനിച്ചവർ കാര്യം സാധിച്ചപ്പോൾ സ്വന്തം മൂലത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. സുഗ്രീവൻ സൂര്യപുത്രനാണ്; അതിനാൽ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. തിര്യക്കുകളും ഭക്തിയാൽതന്നെ മുക്തി നേടുന്നു — ജാതിയല്ല, ഭക്തിയാണ് പ്രമാണം. ‘ഭജിതവ്യാഃ’ (ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവർ) എന്ന പദം ഭക്തനോടുള്ള ഭഗവാന്റെ കർത്തവ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭക്തൻ ഭഗവാനെ ഭജിക്കുന്നതുപോലെ ഭഗവാനും ഭക്തനെ ഭജിക്കുന്നു.

ഹർഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണീരാൽ വിവശരായ അവരെല്ലാവരും സരയുവിനെ പ്രാപിച്ചു. ജലത്തിൽ മുങ്ങി സന്തോഷത്തോടെ പ്രാണൻ ത്യജിച്ച് മനുഷ്യദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ഓരോരുത്തരും വിമാനത്തിൽ കയറി. തിര്യഗ്യോനികളിൽപ്പെട്ട നൂറുകണക്കിനു ജീവികളും സരയുജലത്തിലെത്തി പ്രകാശിക്കുന്ന ശരീരങ്ങൾ ധരിച്ച് ത്രിദിവത്തിലേക്കു പോയി; ദിവ്യശരീരത്തോടെ ദിവ്യരായ അവർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു. സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളും സരയുജലത്തിലെത്തി ആ ജലത്താൽ നനഞ്ഞ് ദേവലോകത്തെത്തി. ആ സമയത്ത് അവിടെ എത്തിയ ഋക്ഷവാനരരാക്ഷസരും ജലത്തിൽ ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് ലോകഗുരു ഒത്തുകൂടിയ എല്ലാവരെയും ദിവ്യലോകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചശേഷം ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരുമായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മഹത്തായ ത്രിദിവത്തിലേക്കു പോയി. ഗോപ്രതാരം എന്നത് കടവിന്റെ പേരാണ് — അവിടെ സരയുജലംതന്നെ മോക്ഷതീർഥമായി. ‘തത്തോയവിക്ലേദം’ (ആ ജലത്താൽ നനയൽ) എന്ന പദം ജലസ്പർശമാത്രത്താൽ സ്ഥാവരങ്ങൾക്കുപോലും മുക്തി ലഭിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമകഥയുടെ അന്ത്യം ശോകമല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുക്തിയാണ് — രാജാവ്, കുടുംബം, പ്രജകൾ, വാനരർ, മൃഗങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾപോലും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ മടക്കത്തോടെ കഥയുടെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ രാവണവധത്തിനായി വിഷ്ണുവിനോടു പ്രാർഥിച്ച അതേ ബ്രഹ്മാവുതന്നെ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തെ സ്വധാമത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പ് ഇവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അടുത്ത സർഗം ഫലശ്രുതിരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ‘ഹർഷപൂർണാശ്രുവിക്ലവാഃ’ (ഹർഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണീരാൽ വിവശർ) എന്ന പദം ഒരു വിരോധാഭാസം കാണിക്കുന്നു — കണ്ണീരുണ്ട്, പക്ഷേ ഹർഷത്തിന്റേത്; വിയോഗദുഃഖമല്ല, സമാഗമാനന്ദം. ‘വിമാനം സോഽധ്യരോഹത’ (അവൻ വിമാനത്തിൽ കയറി) എന്ന വാക്യത്താൽ മനുഷ്യരുടെ ദേഹത്യാഗവും ഒരു ഉത്സവംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക