സർഗ്ഗം
നിവാതകവചമൈത്രിയും കാലകേയവധവും വരുണപുത്രപരാജയവും
രസാതലപ്രവേശം, ഭോഗവതിയിൽ നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കൽ, നിവാതകവചന്മാരുമായി ഒരു വർഷം നീണ്ട യുദ്ധവും ബ്രഹ്മാവു സ്ഥാപിച്ച സഖ്യവും, അശ്മനഗരത്തിൽ കാലകേയവധവും വിദ്യുജ്ജിഹ്വവധവും, വരുണാലയത്തിൽ സുരഭിദർശനം, വരുണപുത്രന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധവും അവരുടെ പരാജയവും, പ്രഹാസന്റെ വാക്ക്
അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — തുടർന്നു ദേവശ്രേഷ്ഠനായ യമനെ ജയിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്ന ദശഗ്രീവനായ രാവണൻ തന്റെ സഹായികളെ കണ്ടു. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരത്തോടെ, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരനായ രാവണനെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ വിസ്മയിച്ചു. യമയുദ്ധത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ വ്യക്തമാണ് — അവന്റെ ജയം എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. മാരീചൻ തുടങ്ങിയ അവരെല്ലാം ജയാശംസകളാൽ അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു; രാവണൻ അവരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചപ്പോൾ അവർ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി. മുമ്പു യമരഥം കണ്ട് ഓടിപ്പോയവർ ഇപ്പോൾ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു — ഇതാണു രാജസേവകരുടെ സ്വഭാവം. രാവണനും അവരെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ നേതൃപാടവം. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസൻ ദൈത്യരും നാഗഗണങ്ങളും വസിക്കുന്നതും വരുണനാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ജലനിധിയായ രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. വാസുകി പാലിക്കുന്ന ഭോഗവതീപുരിയിൽ ചെന്ന് നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കി, ഹർഷത്തോടെ അവൻ മണിമയിയായ പുരിയിലേക്കു പോയി. അവിടെ വരം നേടിയ നിവാതകവചന്മാർ എന്ന ദൈത്യന്മാർ വസിച്ചിരുന്നു; രാക്ഷസൻ അവരെ സമീപിച്ച് യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിച്ചു. അത്യന്തം പരാക്രമശാലികളും ബലവാന്മാരും പലവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയവരും യുദ്ധദുർമദരുമായ ആ ദൈതേയന്മാരെല്ലാം അവിടെ ഹർഷഭരിതരായി. ഇവിടെ രസാതലത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം — ആദ്യം നാഗങ്ങളുടെ പുരിയായ ഭോഗവതി, പിന്നെ ദൈത്യരുടെ പുരിയായ മണിമയി. വാസുകി നാഗരാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുരി എളുപ്പത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു. നിവാതകവചന്മാരാകട്ടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ പ്രബലരാണ് — അവർ രാവണനു തുല്യബലരായ പ്രതിയോഗികളാണ്. രസാതലത്തെ ‘പയസാം നിധിഃ’ (ജലനിധി) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സമുദ്രത്തിന്റെ അടിഭാഗംതന്നെയാണു രസാതലം എന്നാണു കവിയുടെ കല്പന. അതു വരുണനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം വരുണൻതന്നെ; വഴിയിൽ അവൻ നാഗങ്ങളെയും ദൈത്യന്മാരെയും നേരിടുന്നു. നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കൽ എളുപ്പമായിരുന്നു — യുദ്ധം കൂടാതെതന്നെ അവർ വശപ്പെട്ടുവെന്ന് ‘കൃത്വാ നാഗാൻ വശേ’ (നാഗങ്ങളെ വശത്താക്കി) എന്ന സംക്ഷിപ്തവാക്കു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിവാതകവചന്മാരുടെ വർണനയിലെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — അത്യന്തം പരാക്രമശാലികൾ, ബലവാന്മാർ, പലവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയവർ, യുദ്ധദുർമദർ — അവരുടെ സാമർഥ്യം പൂർണമായി കാണിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ദീർഘയുദ്ധത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ശരീരത്തിലെ മുറിവുകൾപോലും അവന്റെ ഉത്സാഹം കുറയ്ക്കുന്നില്ല — വിശ്രമമില്ലാതെ അവൻ മുന്നോട്ടു പോകുന്നു.
ശൂലങ്ങളും ത്രിശൂലങ്ങളും കുലിശങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും മഴുക്കളുംകൊണ്ടു ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരും ദാനവന്മാരും പരസ്പരം പിളർന്നു. അങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു വർഷത്തിലേറെ കടന്നുപോയി; അതിൽ ഒരു പക്ഷത്തിനും വിജയമോ നാശമോ ഉണ്ടായില്ല. അപ്പോൾ ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ഗതിയും അവ്യയനുമായ പിതാമഹദേവൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിൽ കയറി വേഗത്തിൽ എത്തി. വൃദ്ധനായ പിതാമഹൻ നിവാതകവചന്മാരുടെ ആ യുദ്ധം തടഞ്ഞ്, കാര്യമറിഞ്ഞവനെപ്പോലെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ ജയിക്കാനാവില്ല; നിങ്ങളെയും ദേവന്മാരോടും ദാനവന്മാരോടുംകൂടി ആർക്കും നശിപ്പിക്കാനാവില്ല. രാക്ഷസനു നിങ്ങളുമായി സഖ്യം ഇഷ്ടമാണ്; സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും പങ്കിട്ടവയാണ് — ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ തുടർന്നു രാവണൻ അവിടെ അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി സഖ്യം ചെയ്തു; നിവാതകവചന്മാരോടൊപ്പം പ്രീതിയോടെ കഴിഞ്ഞു. അവർ യഥോചിതം സത്കരിച്ചപ്പോൾ അവൻ ഒരു വർഷം അവിടെ താമസിച്ചു; സ്വന്തം നഗരത്തിൽനിന്നു വ്യത്യാസമില്ലാത്ത പ്രിയം ദശാനനനു ലഭിച്ചു. അവിടെ നൂറു മായകൾ ഗ്രഹിച്ച്, ഒന്ന് (നൂറ്) പൂർത്തിയാക്കി; പിന്നീട് ജലേന്ദ്രന്റെ (വരുണന്റെ) പുരം തേടിക്കൊണ്ട് അവൻ രസാതലത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നു. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ശാന്തിദൂതനാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ യമന്റെ ദണ്ഡം പിൻവലിപ്പിച്ചു, ഇവിടെ യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി — ഇരുപക്ഷവും തുല്യബലരായതിനാൽ യുദ്ധം നിഷ്ഫലമാണ്; അതിനാൽ മൈത്രിയാണു ശ്രേയസ്കരം. അഗ്നിസാക്ഷികമായ സഖ്യം — ഇതു സഖ്യത്തിന്റെ പവിത്രമായ വിധിയാണ്; രാമസുഗ്രീവസഖ്യവും ഇങ്ങനെതന്നെയാണു നടന്നത്. നൂറു മായകളുടെ പ്രാപ്തി രാവണനു തുടർന്നുള്ള യുദ്ധങ്ങളിൽ ഉപകരിക്കും — മായായുദ്ധം രാക്ഷസന്മാരുടെ സവിശേഷതയാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശതമേകോനമാത്മവാൻ’ എന്നാണ് — അതായതു തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പത്; ഈ മുദ്രണത്തിലാകട്ടെ ‘ശതമേകം സമാപ്തവാൻ’ (ഒരു നൂറു പൂർത്തിയാക്കി). ഒരു വർഷത്തിലേറെ നീണ്ട യുദ്ധം — ഇതു യമയുദ്ധത്തിന്റെ ഏഴു രാത്രിയെക്കാളും ദീർഘമാണ്. ഇരുപക്ഷത്തിനും ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരമുണ്ട്; അതിനാൽ ആരും ജയിക്കുന്നുമില്ല, ക്ഷയിക്കുന്നുമില്ല. ‘സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും പങ്കിട്ടവയാണ്’ എന്ന ബ്രഹ്മവചനം ഒരു നീതിവാക്യമാണ് — മിത്രങ്ങളുടെ ധനവും ഭോഗങ്ങളും പൊതുവായവയാണ്. ഇതിന്റെ ഫലം — നിവാതകവചന്മാർ രാവണനെ യഥോചിതം സത്കരിക്കുന്നു; സ്വന്തം നഗരത്തിലെന്നപോലെ അവനു സുഖം ലഭിക്കുന്നു. ഈ മൈത്രി അവന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിലെ ഒരു ശാന്തമായ വിരാമമാണ്. രാക്ഷസന്മാരും ദാനവന്മാരും ഇവിടെ പരസ്പരം പിളർന്നു — ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ‘വൃദ്ധഃ പിതാമഹഃ’ (വൃദ്ധനായ പിതാമഹൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഭവവും ഗൗരവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലായ്പോഴും ബ്രഹ്മവരത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവനായതുപോലെ, രാവണൻ ഇവിടെയും പിതാമഹന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു. നൂറു മായകളുടെ ജ്ഞാനം രാവണന്റെ ബുദ്ധികൗശലം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മൈത്രികൊണ്ടും അവൻ നേട്ടമുണ്ടാക്കുന്നു.
തുടർന്ന് അവൻ കാലകേയന്മാർ വസിക്കുന്ന അശ്മനഗരം എന്ന സ്ഥലത്തു ചെന്ന്, അവിടെ ബലോത്കടരായ കാലകേയന്മാരെ കൊന്ന്, ശൂർപ്പണഖയുടെ ഭർത്താവും തന്റെ സഹോദരീഭർത്താവും ബലവാനും ബലോത്കടനുമായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനെ — യുദ്ധത്തിൽ നാവുകൊണ്ടു രാക്ഷസനെ നക്കുന്നവനെപ്പോലെയായിരുന്ന അവനെ — അപ്പോൾ വാളുകൊണ്ടു വെട്ടിവീഴ്ത്തി. അവനെ ജയിച്ചശേഷം ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ടു നാനൂറു ദൈത്യന്മാരെ കൊന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വിശേഷമാണ് — ശൂർപ്പണഖയുടെ പതി രാവണനാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഇതുതന്നെയാണു മുന്നോട്ട് (ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ) ശൂർപ്പണഖയുടെ വിലാപത്തിന്റെ കാരണം; തുടർന്ന് അവളുടെ ദണ്ഡകാരണ്യവാസത്തിന്റെയും, ഒടുവിൽ സീതാപഹരണത്തിന്റെയും മൂലം. വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ ‘നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവൻ’ — അവന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ ഭീകരരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ നാവ്. 17.2 മുതൽ 19.1 വരെയുള്ള അർധശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരപാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വധത്തിന്റെ വർണനയില്ല. രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിൽ ഈ സന്ദർഭം ദുഃഖകരമാണ് — സ്വന്തം സഹോദരിയുടെ ഭർത്താവിനെപ്പോലും അവൻ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. മുന്നോട്ട് ‘യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്ന ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല’ എന്ന് അവൻതന്നെ പറയും.
തുടർന്നു രാക്ഷസാധിപൻ വെളുത്ത മേഘംപോലെയുള്ളതും കൈലാസംപോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ വരുണന്റെ ദിവ്യാലയം കണ്ടു. അവിടെ പാൽ ചുരത്തിക്കൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന സുരഭി എന്ന പശുവിനെ അവൻ കണ്ടു; അവളുടെ പാലിന്റെ ഒഴുക്കിൽനിന്നാണു ക്ഷീരോദം എന്ന സാഗരം ഉണ്ടായത്. ഗോവൃഷേന്ദ്രന്റെ (കാളകളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്റെ) മാതാവായ സുരഭിയെ രാവണൻ അവിടെ കണ്ടു — ആ ക്ഷീരോദത്തിൽനിന്നാണു ശീതരശ്മിയായ നിശാകരൻ — ചന്ദ്രൻ — ഉദിക്കുന്നത്; ആ ക്ഷീരോദത്തെ ആശ്രയിച്ചാണു നുരയുണ്ടു ജീവിക്കുന്ന പരമർഷിമാർ കഴിയുന്നത്; അവിടെയാണ് അമൃതവും സ്വധാഭോജികൾക്കുള്ള (പിതൃക്കൾക്കുള്ള) സ്വധയും ഉത്പന്നമായത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യർ സുരഭി എന്നു പേരെടുത്തു വിളിക്കുന്ന പരമാദ്ഭുതയായ അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രാവണൻ പലവിധ സൈന്യങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന അതിഘോരമായ വരുണാലയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്നു നൂറുകണക്കിനു ജലധാരകൾ നിറഞ്ഞതും ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ളതും എന്നും ആനന്ദഭരിതവുമായ വരുണന്റെ ഉത്തമഗൃഹം അവൻ കണ്ടു. ഇവിടെ ക്ഷീരസാഗരത്തിന്റെ ഉത്പത്തിക്രമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സുരഭിയുടെ പാലിൽനിന്നു ക്ഷീരോദം, അതിൽനിന്നു ചന്ദ്രനും അമൃതവും സ്വധയും. രാവണനും സുരഭിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ദുഷ്ടസ്വഭാവത്തിലും ഗോമാതാവിനോടുള്ള ശ്രദ്ധ അവശേഷിക്കുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വൈരുധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്. വരുണഗൃഹത്തെ ‘ധാരാശതാകീർണം’ (നൂറുകണക്കിനു ധാരകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നതു ജലദേവതയുടെ ഗൃഹത്തിനു ചേർന്നതാണ് — അവിടെ ജലയന്ത്രങ്ങളിലെന്നപോലെ ധാരകൾ. സുരഭി കാമധേനുവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവളുടെ പാലിൽനിന്നു ക്ഷീരസാഗരം ഉണ്ടായതായി ഇവിടെ വർണിക്കുന്നു. നുരയുണ്ടു ജീവിക്കുന്ന ഋഷിമാർ ക്ഷീരസാഗരത്തിലെ നുരതന്നെ ആഹാരമാക്കുന്നു — അവരുടെ തപസ്സിന്റെ സവിശേഷത. ചന്ദ്രൻ ക്ഷീരസാഗരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചുവെന്നതു സമുദ്രമഥനകഥയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വരുണാലയത്തിന്റെ വർണന കൈലാസത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ശുഭ്രവും ഉന്നതവും ദീപ്തിയുള്ളതും. പ്രദക്ഷിണം പൂജ്യരെ ആദരിക്കുന്നതിന്റെ വിധിയാണ്; സുരഭിയെ ദേവതയായി കരുതി രാവണൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു.
തുടർന്ന് അവൻ സേനാധ്യക്ഷന്മാരെ കൊന്ന്, അവരുടെ പ്രഹരങ്ങളുമേറ്റ്, യോദ്ധാക്കളോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവിനെ വേഗം അറിയിക്കുക — യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന രാവണൻ വന്നിരിക്കുന്നു; അവനു യുദ്ധം നൽകുക; അല്ലെങ്കിൽ കൈകൂപ്പി “ഞാൻ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക; എങ്കിൽ നിനക്കു ഭയമില്ല.’ ഇതിനിടയിൽ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും ക്രുദ്ധരായി പുറപ്പെട്ടു; ഗൗവും പുഷ്കരനും സേനാപതികളും. ഗുണസമ്പന്നരായ അവർ സ്വന്തം സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രഥങ്ങൾ പൂട്ടി, ഉദിക്കുന്ന സൂര്യന്റെ തേജസ്സോടെ അവിടെയെത്തി. തുടർന്നു ജലേന്ദ്രന്റെ പുത്രന്മാരും ബുദ്ധിമാനായ രാവണനും തമ്മിൽ ഭീകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ യുദ്ധം നടന്നു. രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവന്റെ മഹാവീര്യശാലികളായ അമാത്യന്മാർ ആ വരുണസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ടു വീഴ്ത്തി. യുദ്ധത്തിൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട്, ശരജാലത്താൽ പീഡിതരായ വരുണപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി. ഭൂമിയിൽ നിന്നിരുന്ന അവർ പുഷ്പകത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ട് വേഗമേറിയ രഥങ്ങളിൽ പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കടന്നു. തുടർന്നു തുല്യസ്ഥാനം ലഭിച്ചപ്പോൾ അവർ തമ്മിൽ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിലെന്നപോലെ, തുമുലമായ മഹത്തായ ആകാശയുദ്ധം നടന്നു. അഗ്നിതുല്യമായ ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ പിന്തിരിപ്പിച്ച്, ഹർഷഭരിതരായ അവർ പലവിധ ആരവങ്ങൾ മുഴക്കി. ഇവിടെ രാവണനു വീണ്ടും സങ്കടം — വരുണപുത്രന്മാർ അവനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ യുദ്ധതന്ത്രം സമർഥമാണ് — ഭൂമിയിൽ തോറ്റ അവർ ആകാശത്തിലേക്കു ചെന്നു തുല്യസ്ഥാനം നേടുന്നു. രാവണന്റെ വെല്ലുവിളി മുമ്പത്തേതുപോലെതന്നെ — യുദ്ധം, അല്ലെങ്കിൽ പരാജയസമ്മതം; ‘സാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പി) എന്ന പദം അവന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു. ‘ധീമതഃ’ (ബുദ്ധിമാനായ) എന്ന വിശേഷണം വരുണപുത്രന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയിൽ രാവണനാണു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് — കവി ശത്രുവിന്റെയും ബുദ്ധി അംഗീകരിക്കുന്നു. വരുണന്റെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരുമെല്ലാം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു — വരുണന്റെ അഭാവത്തിൽ കുലത്തെ കാക്കേണ്ടത് അവരുടെ കർത്തവ്യമാണ്. ഗൗവും പുഷ്കരനും വരുണന്റെ സേനാപതികളാണെന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവരുടെ രഥങ്ങൾ ‘കാമഗമങ്ങൾ’ — ഇച്ഛപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവ. ആദ്യം രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർതന്നെ വരുണസൈന്യത്തെ നിമിഷനേരംകൊണ്ടു വീഴ്ത്തുന്നു — രാവണസേനയുടെ സാമർഥ്യം. എന്നാൽ വരുണപുത്രന്മാർ സ്വയം വീരരാണ് — ശരജാലത്താൽ പീഡിതരായിട്ടും അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സ്ഥാനം മാറുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ആകാശയുദ്ധത്തെ ദേവാസുരയുദ്ധത്തോട് ഉപമിക്കുന്നത് അതിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ അഗ്നിതുല്യമായ ശരങ്ങൾ, ജലദേവതയുടെ പുത്രന്മാർക്കും അഗ്നിതുല്യമായ തേജസ്സുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതൊരു സുന്ദരമായ വൈരുധ്യമാണ്. രാവണനെ പിന്തിരിപ്പിച്ചത് അവന്റെ ദർപ്പത്തിനേറ്റ ആഘാതമാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ‘രോമഹർഷണം’ (രോമാഞ്ചജനകം) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ ഭീകരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണനുള്ള ‘ധീമതഃ’ എന്ന വിശേഷണം വിചിത്രമാണ് — കവി അവന്റെ ബുദ്ധികൗശലവും അംഗീകരിക്കുന്നു. അമാത്യന്മാരെ ‘മഹാവീര്യൈഃ’ (മഹാവീര്യശാലികൾ) എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നത് അവരുടെ മുമ്പത്തെ പലായനത്തിനു വിരുദ്ധമാണ് — യമനെ ഭയന്നവരാണെങ്കിലും വരുണസേനയ്ക്കു മുന്നിൽ അവർ വീരരാണ്.
തുടർന്നു രാജാവ് അപമാനിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ വീരൻ മഹോദരൻ മൃത്യുഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധം കൊതിച്ചു ചുറ്റും നോക്കി. ആ മഹോദരൻ ഗദകൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും കാറ്റിനു തുല്യവുമായ വരുണന്റെ കുതിരകളെ അടിച്ചു; അവ ചത്തു നിലംപതിച്ചു. വരുണപുത്രന്മാരുടെ യോദ്ധാക്കളെയും കുതിരകളെയും കൊന്ന്, അവർ രഥമില്ലാതെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ട് അവൻ പെട്ടെന്നു മഹാനാദം മുഴക്കി. അവരുടെ ആ രഥങ്ങൾ കുതിരകളോടും ശ്രേഷ്ഠരായ സാരഥികളോടുമൊപ്പം മഹോദരനാൽ തകർക്കപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു. എന്നാൽ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ ശൂരരായ പുത്രന്മാർ രഥങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; അവർ തളർന്നില്ല. അവർ വില്ലുകൾ കുലച്ച്, മഹോദരനെ തുളച്ച്, ഒത്തുചേർന്നു ക്രുദ്ധരായി രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വളഞ്ഞു. വില്ലിൽനിന്നു പാഞ്ഞ, വജ്രംപോലെയുള്ള അതിഭീകരമായ ശരങ്ങളാൽ, മേഘങ്ങൾ മഹാപർവതത്തെ എന്നപോലെ, അത്യധികം ക്രുദ്ധരായ അവർ അവനെ പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ആളിക്കത്തി ക്രുദ്ധനായ ദശഗ്രീവൻ അവരുടെ മർമങ്ങളിൽ അതിഭീകരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മുകളിൽ നിലകൊണ്ട, അജയ്യനായ അവൻ വിചിത്രങ്ങളായ മുസലങ്ങളും നൂറുകണക്കിനു ഭല്ലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ശക്തികളും വലിയ ശതഘ്നികളും അവരുടെമേൽ വർഷിച്ചു. തെറിച്ചുവീണ ആ വീരന്മാർ കാലാളുകളായി താഴെ വീണു. അപ്പോൾ അവനാൽത്തന്നെ പെട്ടെന്ന് ആ കാലാളുകൾ, മഹാചെളിയിൽ അകപ്പെട്ട അറുപതു വയസ്സുള്ള ആനകളെപ്പോലെ, താണുപോയി. തളർന്നു വിഹ്വലരായ പുത്രന്മാരെ കണ്ട് മഹാബലനായ ആ രാവണൻ ഹർഷത്തോടെ മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസൻ മഹാനാദങ്ങൾ മുഴക്കി, പലവിധ ആയുധങ്ങളോടുകൂടിയ ധാരാപാതങ്ങളാൽ മേഘം എന്നപോലെ വരുണപക്ഷക്കാരെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അതോടെ അവരെല്ലാം പിന്തിരിഞ്ഞു ഭൂമിയിൽ വീണു; സ്വന്തം ആളുകൾ അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു വേഗം വീടുകളിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി. ഇവിടെ മഹോദരന്റെ പങ്കു നിർണായകമാണ് — രാജാവിന്റെ അപമാനം കണ്ട് അവൻ മൃത്യുഭയം ഉപേക്ഷിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; സേവകന്റെ സ്വാമിഭക്തിയുടെ ഉദാഹരണം. എന്നാൽ വരുണപുത്രന്മാരും വീരരാണ് — രഥങ്ങൾ നശിച്ചിട്ടും അവർ തളരുന്നില്ല; സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രാവണന്റെ അസ്ത്രവർഷം നിർണായകമാകുന്നു. അറുപതു വയസ്സുള്ള ആന ചെളിയിൽ താഴുന്നത് — ഈ ഉപമ ബലവാനായ വൃദ്ധന്റെപോലും നിസ്സഹായാവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു. വരുണപുത്രന്മാർ വീണശേഷം അവരുടെ സേവകർ അവരെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, പരാജിതരായതേയുള്ളൂ. ഈ ഭാഗത്തു യുദ്ധത്തിനു മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം മഹോദരന്റെ ആക്രമണവും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും നാശവും, രണ്ടാമതു വരുണപുത്രന്മാരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും രാവണനെ വളയലും, മൂന്നാമതു രാവണന്റെ നിർണായകമായ ശരവർഷം. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ബലം ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സ്വപ്രഭാവാന്ന വിവ്യഥുഃ’ (സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ തളർന്നില്ല) എന്ന വർണന വരുണപുത്രന്മാരുടെ ദിവ്യത്വം കാണിക്കുന്നു — രഥമില്ലാതെയും അവർ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. മഹോദരനെ തുളച്ചതും അവരുടെ സാമർഥ്യത്തിനു തെളിവാണ്. മേഘങ്ങൾ പർവതത്തെ പിളർക്കുന്ന ഉപമ രാവണന്റെ സ്ഥൈര്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിലും അവനെ പർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാവണന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക — മുസലങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശക്തികൾ, ശതഘ്നികൾ — അവന്റെ അസ്ത്രസമ്പത്തു കാണിക്കുന്നു. ‘ഉപരി വിഷ്ഠിതഃ’ (മുകളിൽ നിലകൊണ്ട്) — അവൻ ആകാശത്തിൽ അവർക്കു മുകളിലായിരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രബലമായിരുന്നു. രാവണന്റെ ഹർഷം മേഘഗർജനത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — മേഘത്തിന്റേതുപോലെയാണ് അവന്റെ നാദം. വരുണപുത്രന്മാരുടെ വീഴ്ച ‘പദാതയഃ’ (കാലാളുകളായി) — രഥമില്ലാതെ അവർ കാലാളുകളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു; അവിടെ രാവണന്റെ ശരവർഷത്താൽ തളർന്നുപോകുന്നു. അവരുടെ സേവകർ അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് എടുത്തു വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — ഇതു സേവകരുടെ സ്വാമിഭക്തിയുടെ ഉദാഹരണമാണ്. പരാജിതരെ രാവണൻ പിന്തുടരുന്നില്ല; അവന്റെ ലക്ഷ്യം വരുണൻതന്നെ. ഈ യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വിജയം പൂർണമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ വരുണന്റെ അഭാവംനിമിത്തം യഥാർഥത്തിലുള്ള ലോകപാലവിജയം അവനു ലഭിക്കുന്നില്ല.
തുടർന്നു രാക്ഷസൻ അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘വരുണനെ അറിയിക്കുക.’ വരുണന്റെ മന്ത്രിയായ പ്രഹാസൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിനു നീ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന ജലേശ്വരനായ മഹാരാജാവ് വരുണൻ ഗാന്ധർവം (സംഗീതം) കേൾക്കാനായി ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കുകയാണല്ലോ. വീരാ, രാജാവു പോയിരിക്കെ നിന്റെ പരിശ്രമംകൊണ്ട് എന്തു ഫലം? ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്ന വീരരായ കുമാരന്മാർ പരാജിതരായിക്കഴിഞ്ഞു.’ അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ തന്റെ പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്, ഹർഷത്തോടെ നാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് വരുണാലയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. വന്ന വഴിയേതന്നെ തിരിച്ച് ആ രാക്ഷസൻ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ ലങ്കയ്ക്കു നേരെ യാത്രയായി. വരുണന്റെ അഭാവം കഥയിലെ വിചിത്രമായ ഒരംശമാണ് — ലോകപാലൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു വന്നില്ല, ഗാന്ധർവം കേൾക്കാൻ പോയിരുന്നു. അതിനാൽ രാവണന്റെ വരുണവിജയം അപൂർണമാണ്. പ്രഹാസന്റെ വാക്കു വിനയപൂർണവും സമർഥവുമാണ് — രാവണന്റെ പരിശ്രമത്തിന്റെ വ്യർഥത അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മുദ്രണത്തിൽ മന്ത്രിയുടെ പേര് ‘പ്രഹാസോ’ എന്നാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘പ്രഭാസ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രഭാസോ’ എന്നുമാണ്. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം മുദ്രണത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ചില പ്രതികളിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിനുശേഷം അഞ്ചു പ്രക്ഷിപ്തസർഗങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്; അവയിൽ രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയയാത്ര വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അനാവശ്യമായ വിസ്താരം ഭയന്ന് അവ ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥