സർഗ്ഗം
കുബേരന്റെ കൈലാസഗമനവും രാവണന്റെ ലങ്കാപ്രവേശവും
സുമാലിയുടെ പ്രോത്സാഹനം, രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ നിഷേധം, പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി, കുബേരന്റെ അടുത്തേക്കുള്ള ദൗത്യം, വിശ്രവസ്സിന്റെ ഉപദേശം, കുബേരന്റെ കൈലാസഗമനം, രാവണന്റെ ലങ്കാഭിഷേകം
ദശഗ്രീവൻ മുതലായ നിശാചരന്മാർക്കു വരം ലഭിച്ചുവെന്നറിഞ്ഞ് സുമാലി വിഷ്ണുഭയം വെടിഞ്ഞ് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം രസാതലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു. അവന്റെ സചിവന്മാരായ മാരീചൻ, പ്രഹസ്തൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ എന്നിവരും ആവേശത്തോടെ ഉയർന്നുവന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠരായ സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുമാലി ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ, ഭാഗ്യവശാൽ ദീർഘകാലം ചിന്തിച്ചിരുന്ന ഈ മനോരഥം സഫലമായി — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ പിതാമഹനിൽനിന്നു നീ ഉത്തമമായ വരം നേടിയിരിക്കുന്നു. മഹാബാഹോ, ഏതു കാരണത്താലാണോ നാം ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ച് രസാതലത്തിലേക്കു പോയത്, വിഷ്ണു ഉണ്ടാക്കിയ ആ മഹാഭയം ഇന്നു നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അവനെ ഭയന്ന് പലതവണ തകർക്കപ്പെട്ട നാമെല്ലാവരും നമ്മുടെ വാസസ്ഥലം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരുമിച്ച് ഓടി രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു. ഈ ലങ്കാനഗരി നമ്മുടേതുതന്നെയാണ്; മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാർ വസിച്ചിരുന്നതാണ്; ഇപ്പോൾ നിന്റെ സഹോദരനും ബുദ്ധിമാനുമായ ധനാധ്യക്ഷൻ അവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. പാപരഹിതാ, സാമംകൊണ്ടോ ദാനംകൊണ്ടോ, മഹാബാഹോ, ബലംകൊണ്ടോ അതു തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ നമ്മുടെ കാര്യം സാധിച്ചതുതന്നെ. മകനേ, നീ ലങ്കേശ്വരനാകും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; മുങ്ങിപ്പോയ ഈ രാക്ഷസവംശത്തെ നീ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാബലാ, നീ നമുക്കെല്ലാവർക്കും പ്രഭുവാകും.’ ഇവിടെ സുമാലിയുടെ നാല് ഉപായങ്ങളിൽ സാമം, ദാനം, ദണ്ഡം എന്നീ മൂന്നെണ്ണം വ്യക്തമായി പറയപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന മാതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘വിത്തേശൻ നമ്മുടെ ഗുരുവും ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനുമാണ്; ഇങ്ങനെ പറയാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല.’ ശ്രേഷ്ഠനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ സൗമ്യമായി നിരസിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിഞ്ഞ സുമാലി അപ്പോൾ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ സ്വഭാവം ആശ്ചര്യകരമാണ് — വരം ലഭിച്ചശേഷവും അവൻ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ മാനം കാക്കുന്നു. എന്നാൽ സുമാലി സമർഥനാണ്; അവന് രാവണന്റെ മനസ്സറിയാം; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ മൗനം പാലിച്ച് ഉചിതമായ സമയം കാത്തിരിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാത്വാ തസ്യ ചികീർഷിതം’ (അവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിഞ്ഞ്) എന്ന പദം, രാവണന്റെ മനസ്സിലും ലങ്കയോടുള്ള ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും ലോകലജ്ജകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ നിരസിക്കുന്നതെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുമാലിയുടെ വാക്കിൽ മൂന്നു യുക്തികൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്നാമത് — ഭയത്തിന്റെ നിവൃത്തി; രാക്ഷസന്മാരെ രസാതലത്തിലേക്കയച്ച വിഷ്ണുഭയം ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ വരത്താൽ നിഷ്പ്രഭമായി. രണ്ടാമത് — ഉടമസ്ഥതയുടെ അവകാശവാദം; ലങ്ക മൂലത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടേതുതന്നെ, കുബേരൻ പിന്നീടാണ് അവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചത്. മൂന്നാമത് — രാവണന്റെ മഹത്ത്വം; അവൻതന്നെയാണ് വംശത്തിന്റെ ഉദ്ധാരകൻ, എല്ലാവരുടെയും പ്രഭുവാകുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ സ്വാർഥം വംശഹിതമെന്ന രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സുമാലിയോടൊപ്പം വന്ന നാലു സചിവന്മാർ — മാരീചൻ, പ്രഹസ്തൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ — തന്നെയാണ് പിന്നീട് രാവണന്റെ പ്രമുഖമന്ത്രിമാരും സേനാപതിമാരുമാകുന്നത്; മാരീചൻ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ മായാമൃഗം, പ്രഹസ്തൻ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സേനാപതി. അതിനാൽ ഈ സന്ദർഭം രാവണന്റെ രാജ്യത്തിലെ മന്ത്രിമണ്ഡലത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ നിഷേധവും ‘സാമ്നാ’ (സൗമ്യമായി) തന്നെയാണ്, ക്രോധത്തോടെയല്ല; അതിനാൽ സുമാലി അപമാനിതനാകുന്നില്ല, വിരമിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ സംയമം അല്പകാലത്തേക്കു മാത്രമാണെന്ന് അടുത്ത സന്ദർഭം കാണിക്കും.
കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞ്, അവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, മുമ്പ് അങ്ങനെയൊരു വാക്കു പറഞ്ഞ ദശഗ്രീവനായ രാവണനോട് നിശാചരനായ പ്രഹസ്തൻ കാരണസഹിതവും വിനയപൂർവവുമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവാ, അങ്ങനെ പറയാൻ അങ്ങ് അർഹനല്ല. ശൂരന്മാർക്കിടയിൽ സഹോദരസ്നേഹമില്ല; എന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ടാലും. അദിതിയും ദിതിയും പരമരൂപവതികളായ സഹോദരിമാരായിരുന്നു; ഇരുവരും പ്രജാപതിയായ കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരായിരുന്നു. അദിതി മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപന്മാരായ ദേവന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; ദിതിയാകട്ടെ കശ്യപനിൽനിന്നു ജനിച്ച ദൈത്യന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. ധർമജ്ഞനായ വീരാ, പണ്ട് വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഈ ഭൂമി ദൈത്യന്മാരുടേതുതന്നെയായിരുന്നു; അവർ അത്ര പ്രഭാവശാലികളായിരുന്നു. എന്നാൽ പ്രഭാവശാലിയായ വിഷ്ണു യുദ്ധത്തിൽ അവരെ വധിച്ച്, അക്ഷയമായ ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവന്മാരുടെ അധീനതയിലാക്കി. ഈ വിപര്യയം അങ്ങ് ഒരാൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതല്ല; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മുമ്പ് ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ എന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിച്ചാലും.’ പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി ലളിതമാണ് — ഒരേ പിതാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; അതിനാൽ സഹോദരന്റെ രാജ്യം കൈക്കലാക്കുന്നതു പുതിയതല്ല, നിന്ദ്യവുമല്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശഗ്രീവൻ ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ച് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. സുമാലിയുടെ നേരിട്ടുള്ള നിർബന്ധം നിഷ്ഫലമായി; എന്നാൽ ചരിത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള പ്രഹസ്തന്റെ യുക്തി സഫലമായി — കാരണം അതു രാവണന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ആഗ്രഹത്തെ ധർമത്തിന്റെ ആവരണംകൊണ്ടു ന്യായീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ’ (ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്ന പദം, രാവണൻ ഈ യുക്തിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. രാജനീതിയിൽ മന്ത്രിമാരുടെ സ്വാധീനത്തിന് ഉദാഹരണമാണ് ഈ സന്ദർഭം — രാജാവിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹത്തെ മന്ത്രി ശാസ്ത്രവചനംകൊണ്ടും യുക്തികൊണ്ടും പോഷിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കിന്റെ സാരം — ‘ശൂരാണാം സൗഭ്രാത്രം നാസ്തി’ (ശൂരന്മാർക്കിടയിൽ സഹോദരസ്നേഹമില്ല). രാജ്യലോഭം ബന്ധുത്വത്തെ മറികടക്കുന്ന ക്ഷത്രിയനീതിയിലെ കഠിനമായ ഒരു സിദ്ധാന്തമാണിത്. എല്ലാവർക്കും പരിചിതമായ ഒരു ഉദാഹരണവും അവൻ നൽകുന്നു — ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും കശ്യപന്റെതന്നെ പുത്രന്മാരാണ്, അദിതിയും ദിതിയും സഹോദരിമാരും; എന്നിട്ടും അവർ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; വിഷ്ണു ദൈത്യന്മാരെ വധിച്ച് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവന്മാർക്കു നൽകി. ഇതിലൂടെ, ദേവന്മാരും സഹോദരന്മാരെ കൊന്നാണ് രാജ്യം നേടിയത്, അതിനാൽ രാവണൻ സഹോദരന്റെ രാജ്യം കൈക്കലാക്കുന്നത് അധർമമല്ല എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ യുക്തിയിൽ ഒരു ദോഷവുമുണ്ട് — ദൈത്യന്മാർ അധർമികളായിരുന്നു, കുബേരനാകട്ടെ ധർമാത്മാവാണ്; എന്നാൽ രാവണൻ അതു ചിന്തിക്കുന്നില്ല.
അതേ ഹർഷത്തോടെ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ അന്നുതന്നെ ആ നിശാചരന്മാരോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയി. ത്രികൂടപർവതത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച ആ നിശാചരൻ വാക്ചാതുര്യമുള്ള പ്രഹസ്തനെ ദൂതനായി അയച്ചു: ‘പ്രഹസ്താ, വേഗം പോകുക; നൈരൃതശ്രേഷ്ഠനായ വിത്തേശനോട് എന്റെ വാക്കായി, സാമപൂർവം ഇങ്ങനെ പറയുക — രാജാവേ, ഈ ലങ്കാനഗരി മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാരുടേതാണ്; സൗമ്യനായ പാപരഹിതാ, അങ്ങ് ഇവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചത് അങ്ങേക്ക് യുക്തമല്ല. അതുല്യപരാക്രമിയായവനേ, അങ്ങ് ഇന്ന് ഇതു ഞങ്ങൾക്കു നൽകുമെങ്കിൽ എനിക്കു പ്രീതി ചെയ്തതാകും, ധർമവും പാലിക്കപ്പെടും.’ ആ പ്രഹസ്തൻ ധനദനാൽ സുരക്ഷിതമായ ലങ്കാനഗരിയിൽ ചെന്ന് പരമോദാരനായ വിത്തപാലനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതാ, സർവശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബാഹോ, അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ ദശഗ്രീവൻ എന്നെ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞനും സർവശാസ്ത്രവിശാരദനുമായ വിത്തേശാ, ദശാനനൻ പറയുന്നതായ എന്റെ വാക്ക് കേട്ടാലും. വിശാലാക്ഷാ, രമണീയമായ ഈ നഗരി പണ്ട് സുമാലി മുതലായ ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ചിരുന്നതാണ്. വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രാ, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഇത് അങ്ങയെ അറിയിക്കുന്നു — പ്രിയനേ, സൗമ്യമായി യാചിക്കുന്ന അവന് ഇതു നൽകിയാലും.’ വാക്ചാതുര്യമുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വൈശ്രവണദേവൻ പ്രഹസ്തനിൽനിന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രഹസ്തനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, ഈ ലങ്ക നിശാചരന്മാരില്ലാതെ ശൂന്യമായിരുന്നപ്പോൾ എന്റെ പിതാവ് എനിക്കു നൽകിയതാണ്; ദാനം, മാനം മുതലായ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഇവിടെ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു. പോയി ദശഗ്രീവനോടു പറയുക — മഹാബാഹോ, ഈ നഗരിയും എന്റെ രാജ്യവും നിന്റേതുകൂടിയാണ്; ശത്രുക്കളില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിച്ചുകൊള്ളുക. എന്റെ രാജ്യവും എന്റെ ധനവും നിന്നോടൊപ്പം വിഭജിക്കാതെ പങ്കിടുന്നവയാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ധനാധ്യക്ഷൻ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. കുബേരന്റെ മറുപടിയിൽ ഔദാര്യവും ധർമവും കാണാം — അദ്ദേഹം യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; സഹോദരനുമായി രാജ്യം വിഭജിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ‘അവിഭക്തം’ (വിഭജിക്കാതെ) എന്നു പറഞ്ഞ് ഒരുമിച്ചുള്ള അനുഭവം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്കുകളിലും വിനയമുണ്ട് — ‘സാമതഃ യാചതഃ’ (സൗമ്യമായി യാചിക്കുന്ന); ബലത്തെക്കുറിച്ചു പരാമർശമില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുബേരൻ ‘പിതാവിനോട് അറിയിക്കാം, അതുവരെ കാത്തിരിക്കുക’ എന്നുകൂടി പറയുന്നുണ്ട്; ഈ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആ രണ്ട് അർധങ്ങളില്ല; അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് ‘അവിഭക്തം ത്വയാ സാർധം’ (നിന്നോടൊപ്പം വിഭജിക്കാതെ) എന്ന വാക്കാണ്. ഈ ദൗത്യസന്ദർഭത്തിൽ രണ്ടു സന്ദേശങ്ങളുണ്ട് — ദശഗ്രീവന്റെ മൂലസന്ദേശവും, പ്രഹസ്തൻ കുബേരന്റെ മുന്നിൽ പറഞ്ഞ വിസ്തൃതമായ സന്ദേശവും. ദശഗ്രീവൻ പ്രഹസ്തനോട് ‘സാമ്നാ’ (സൗമ്യമായി) പറയാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ രണ്ടു വാക്കുകളിലും വിനയവും സംബോധനകളുടെ ആധിക്യവും കാണാം — ‘സുവ്രത’, ‘മഹാബാഹോ’, ‘സർവശസ്ത്രഭൃതാം വര’, ‘മഹാപ്രാജ്ഞ’, ‘സർവശാസ്ത്രവിശാരദ’, ‘വിശാലാക്ഷ’, ‘വിശ്രവാത്മജ’, ‘താത’ എന്നിങ്ങനെ. കുബേരനെ പ്രശംസിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ് ഈ സംബോധനകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. സന്ദേശത്തിലെ യുക്തി സുമാലിയുടേതുതന്നെ — ‘ഈ നഗരി മുമ്പ് സുമാലി മുതലായ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ചിരുന്നതാണ്’. കുബേരനും യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — ‘പിതാവ് എനിക്കു നൽകിയപ്പോൾ അതു ശൂന്യമായിരുന്നു, ദാനമാനങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ അവിടെ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു’ — അതായത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവകാശവും ന്യായമാണ്. എങ്കിലും അദ്ദേഹം കലഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ‘ഇതു നിന്റേതുകൂടിയാണ്’ എന്നു പറയുന്നു. കുബേരൻ ബലത്തിൽ ദുർബലനല്ല, ധർമത്താൽ ശാന്തിപ്രിയനാണ് എന്ന് ഈ സന്ദർഭം കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, പിതാവിന്റെ ഉപദേശം കാത്തിരിക്കുന്നു — ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കൂടാതെ, ദശഗ്രീവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നു; ഇതാണ് രാജനീതിയുടെ ക്രമം — ആദ്യം സാമം, ആവശ്യമെങ്കിൽ പിന്നീടു ദണ്ഡം. കുബേരന്റെ മറുപടി കേട്ട് പ്രഹസ്തൻ എന്തു മറുപടി പറഞ്ഞുവെന്ന് മൂലത്തിൽ പറയുന്നില്ല; കുബേരൻ ഉടനെ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദൗത്യത്തിന്റെ ഫലം പിതാവിന്റെ തീരുമാനത്തിലാണ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്.
കുബേരൻ ഗുരുവായ പിതാവിനെ വണങ്ങി രാവണന്റെ ആഗ്രഹം അറിയിച്ചു: ‘അച്ഛാ, ഈ ദശഗ്രീവൻ എന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതനെ അയച്ചിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിച്ചിരുന്ന ലങ്കാനഗരി നൽകണമെന്ന്. സുവ്രതാ, ഇവിടെ ഞാൻ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ബ്രഹ്മർഷിയും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വിശ്രവസ്സ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്ന ധനദനോടു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവൻ എന്റെ സന്നിധിയിൽവെച്ചും ഇതു പറഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ആ ദുർബുദ്ധിയെ ഞാൻ പലതവണ ശാസിച്ചു; ക്രോധത്തോടെ “ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നീ നശിക്കും” എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുകയും ചെയ്തു. മകനേ, ശ്രേയസ്കരവും ധർമാനുസൃതവുമായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. ആ ദുർബുദ്ധി വരദാനത്താൽ മതിമയങ്ങി, മാനിക്കേണ്ടവനെയും മാനിക്കേണ്ടാത്തവനെയും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; എന്റെ ശാപത്താൽ അവൻ ദാരുണമായ പ്രകൃതി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മഹാബാഹോ, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ലങ്ക വിട്ട് കൈലാസപർവതത്തിലേക്കു പോകുക; അവിടെ വസിക്കാനായി ഒരു നഗരം നിർമിക്കുക. അവിടെ നദികളിൽ ഉത്തമവും രമണീയവുമായ മന്ദാകിനി എന്ന നദിയുണ്ട്; അതിലെ ജലം സൂര്യനു തുല്യമായ സ്വർണത്താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും നീലോത്പലങ്ങളാലും മറ്റു സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവിടെ ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും നാഗങ്ങളും കിന്നരന്മാരും ചേർന്ന ദേവന്മാർ വിഹാരപ്രിയരായി സദാ അതിനെ ആശ്രയിച്ച് രമിക്കുന്നു. ധനദാ, ഈ രാക്ഷസനുമായി നിനക്കു വൈരം യോജിച്ചതല്ല. ഇവൻ എങ്ങനെയുള്ള പരമമായ വരമാണു നേടിയതെന്ന് നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ.’ ഇവിടെ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരു അർധംകൊണ്ടു മാത്രമാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. പിതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പിതാവിനോടുള്ള ബഹുമാനത്താൽ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് കുബേരൻ ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും വാഹനങ്ങളോടും ധനത്തോടുംകൂടി പോയി. ‘മമ ശാപാത്’ (എന്റെ ശാപത്താൽ) എന്ന വിശ്രവസ്സിന്റെ വാക്ക് ഒമ്പതാം സർഗത്തിലെ ദാരുണവേളയുടെ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രകൃതിക്കു കാരണം. പിതാവായിരുന്നിട്ടും പുത്രന്മാരുടെ കലഹത്തിൽ വിശ്രവസ്സ് ന്യായത്തെക്കാൾ ശാന്തിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു — ബലവാനായ ദുർബുദ്ധിയോടുള്ള വിരോധം നിഷ്ഫലമാണ് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നീതി. കുബേരനും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ആലോചിക്കാതെ പാലിക്കുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമശീലം കാണിക്കുന്നു. വിശ്രവസ്സിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ പിതാവിന്റെ ദുഃഖവും വ്യക്തമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം പുത്രനെ ‘സുദുർമതി’ (ദുർബുദ്ധി) എന്നു രണ്ടുതവണ പറയുന്നു; തന്റെ ശാസനം നിഷ്ഫലമായെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം രണ്ടു കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — വരദാനത്താലുള്ള മോഹം, തന്റെ ശാപത്താലുള്ള ദാരുണപ്രകൃതി. പിന്നീട്, കുബേരനു ലങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുന്നതു ദുഃഖകരമാകാതിരിക്കാൻ, അദ്ദേഹം കൈലാസത്തിന്റെ രമണീയത വർണിക്കുന്നു — അവിടെ മന്ദാകിനി, സ്വർണത്താമരകൾ, ആമ്പലുകൾ, നീലോത്പലങ്ങൾ, ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും കിന്നരന്മാരുടെയും വിഹാരം. പുത്രനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാനായി സ്നേഹത്തോടെ ചെയ്ത വർണനയാണിത്. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ഒരു നീതിവാക്യം പറയുന്നു — ‘ഇവനുമായി നിനക്കു വൈരം യോജിച്ചതല്ല’, കാരണം രാവണന്റെ വരം അതിബലവത്താണ്. കുബേരന്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ ‘സദാരപുത്രഃ സാമാത്യഃ സവാഹനധനഃ’ (ഭാര്യ, പുത്രന്മാർ, അമാത്യന്മാർ, വാഹനങ്ങൾ, ധനം എന്നിവയോടുകൂടി) എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ പരിവാരവും വൈഭവവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നഗരി മാത്രം. മുനി ‘ശ്രേയോഽഭിയുക്തം ധർമ്യം ച’ (ശ്രേയസ്കരവും ധർമാനുസൃതവും) എന്നു തന്റെ വാക്കിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — അതു ഹിതകരവും ധർമസമ്മതവുമാണ്, ഭയംകൊണ്ടു പറഞ്ഞതല്ല. ഇങ്ങനെ കുബേരന്റെ ലങ്കാത്യാഗം പരാജയമല്ല, മറിച്ച് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ പാലനമാണ്.
പിന്നീട് ഹർഷഭരിതനായ പ്രഹസ്തൻ അമാത്യന്മാരോടും അനുജന്മാരോടുംകൂടിയ മഹാത്മാവായ ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘ആ ലങ്കാനഗരി ശൂന്യമാണ്; ധനദൻ അത് ഉപേക്ഷിച്ചുപോയി. ഞങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ അങ്ങയുടെ സ്വധർമം പാലിച്ചാലും.’ പ്രഹസ്തൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ ദശഗ്രീവൻ സഹോദരന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി ലങ്കാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ധനദൻ ഉപേക്ഷിച്ച, നന്നായി വിഭജിച്ച രാജവീഥികളുള്ള ആ നഗരിയിൽ, ദേവാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിലെന്നപോലെ, ആ ദേവശത്രു ആരോഹണം ചെയ്തു. അപ്പോൾ നിശാചരന്മാരാൽ അഭിഷിക്തനായ ദശാനനൻ നഗരിയിൽ ജനങ്ങളെ വസിപ്പിച്ചു; ആ നഗരി നീലമേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള നിശാചരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞു. ധനേശ്വരനും പിതാവിന്റെ വാക്കിനോടുള്ള ബഹുമാനത്താൽ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലമായ കൈലാസപർവതത്തിൽ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച ശ്രേഷ്ഠഭവനങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായ ഒരു നഗരം നിർമിച്ചു — പുരന്ദരൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ രണ്ടു നഗരികൾ താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടവയാണ് — ലങ്ക നീലമേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള നിശാചരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞത്; അളക ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലമായ പർവതത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠഭവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നത്. രാവണൻ ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിലെന്നപോലെ ലങ്കയിൽ ആരോഹണം ചെയ്യുന്നു; കുബേരൻ ഇന്ദ്രൻ അമരാവതിയെ എന്നപോലെ അളക നിർമിക്കുന്നു — രണ്ടിടത്തും ഇന്ദ്രന്റെ ഉപമ; എന്നാൽ ഒരാൾ ദേവശത്രു, മറ്റേയാൾ ദേവസഖൻ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധമില്ലാതെ ലങ്ക വീണ്ടും രാക്ഷസന്മാരുടെ കൈയിലായി. പ്രഹസ്തന്റെ ‘സ്വധർമം തത്ര പാലയ’ (അവിടെ സ്വധർമം പാലിക്കുക) എന്ന വാക്ക് ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജ്യപാലനംതന്നെയാണ് ധർമം. ലങ്കയുടെ ‘സുവിഭക്തമഹാപഥാ’ (നന്നായി വിഭജിച്ച രാജവീഥികളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം കുബേരൻ ഏർപ്പെടുത്തിയ നല്ല വ്യവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു രാവണന് അനായാസം ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പതിനൊന്നാം സർഗം രാവണന്റെ രാജ്യാരോഹണത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയയാത്രകളുടെ പശ്ചാത്തലവും ഒരുങ്ങുന്നു. കുബേരന്റെ പുതിയ നഗരി അളക എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; എങ്കിലും ഇവിടെ അതിന്റെ പേരു പറഞ്ഞിട്ടില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥