॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 58-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഹനുമാൻ ലങ്കായാത്രയുടെ സമ്പൂർണവൃത്താന്തം വിവരിക്കുന്നു

ജാംബവാന്റെ ചോദ്യം, മൈനാകം, സുരസ, സിംഹിക, ലങ്കാപ്രവേശം, സീതാദർശനം, രാവണന്റെ ഭീഷണി, ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം, സംഭാഷണം, ചൂഡാമണി, വനഭംഗം, രാക്ഷസവധം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രബന്ധനം, രാവണസഭ, വാലിനു തീവയ്പ്പ്, ലങ്കാദഹനം, മടങ്ങിവരവ്

പിന്നെ ആ മഹേന്ദ്രഗിരിയുടെ ശിഖരത്തിൽ ഹനുമാൻ മുതലായ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ ഉത്തമമായ പ്രീതിയിലെത്തി. പ്രീതിയോടെ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ സുഖമായി ഇരുന്നപ്പോൾ, അത്യാഹ്ലാദംപൂണ്ട ജാംബവാൻ പ്രീതിയോടെയിരിക്കുന്ന മഹാകപിയായ അനിലപുത്രനോടു കാര്യവൃത്താന്തം ചോദിച്ചു — ‘നീ ദേവിയെ എങ്ങനെ കണ്ടു? അവൾ അവിടെ എങ്ങനെ കഴിയുന്നു? ക്രൂരകർമിയായ ദശാനനൻ അവളോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു? മഹാകപേ, ഇതെല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ ഞങ്ങളോടു പറയുക. ദേവിയെ എങ്ങനെ തിരഞ്ഞുകണ്ടെത്തി, അവൾ എന്തു മറുപടി പറഞ്ഞു? ഈ കാര്യങ്ങൾ കേട്ടശേഷം ഞങ്ങൾ കാര്യത്തിന്റെ തുടർന്നുള്ള നിശ്ചയത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാം. അവിടെ ചെന്നാൽ ഞങ്ങൾ പറയേണ്ട കാര്യമേത്, രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കേണ്ടതേത് എന്ന് ആത്മസംയമിയായ ഭവാൻ ഞങ്ങൾക്കു വിവരിച്ചുതരിക.’ ഇങ്ങനെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാൻ രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ്, ദേവിയായ സീതയെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു. ജാംബവാന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ വൃദ്ധനായ ഒരു നായകനു യോജിച്ചവയാണ് — അവൻ കഥ മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്, കാര്യത്തിന്റെ ഭാവിനിർണയത്തിന് ആവശ്യമായ അറിവാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘എന്തു പറയണം, എന്തു സൂക്ഷിക്കണം’ എന്ന ചോദ്യം രാജനീതിയിലെ സൂക്ഷ്മബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെയും രാമന്റെയും മുന്നിൽ എന്ത് അറിയിക്കണം, എന്തു മറച്ചുവയ്ക്കണം എന്നു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കണം. ഹനുമാന്റെ പ്രതികരണവും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — കഥ തുടങ്ങുമ്പോൾ, സീത അവിടെ ഇല്ലെങ്കിലും, അവൻ ആദ്യം അവളെ നമിക്കുന്നു. ഈ ഭക്തിയാണ് അവന്റെ മുഴുവൻ കഥനത്തിന്റെയും ഭാവം നിശ്ചയിക്കുന്നത്. രോമാഞ്ചം അവന്റെ ഹർഷത്തിന്റെയും ഭാവാവേശത്തിന്റെയും ശാരീരികചിഹ്നമാണ്. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ സർഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത് — ഹനുമാൻ മുഴുവൻ യാത്രയും ഉത്തമപുരുഷത്തിൽ വീണ്ടും പറയുന്നു; അങ്ങനെ ഈ സർഗം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സംഗ്രഹംപോലെയാകുന്നു. ജാംബവാന്റെ ചോദ്യങ്ങളിൽ സീതയുടെ സ്ഥിതി ഒന്നാമതും രാവണന്റെ പെരുമാറ്റം രണ്ടാമതും സീതയുടെ വാക്കു മൂന്നാമതുമാണ് — വാനരന്മാരുടെ ചിന്ത മുഖ്യമായും സീതയുടെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണെന്ന് ഈ ക്രമം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാനാകട്ടെ ആ ക്രമത്തിലല്ല, സംഭവങ്ങളുടെ കാലക്രമത്തിലാണ് ഉത്തരം നൽകുന്നത്. ഇതിലൂടെ സർഗം ഒരു സംവാദത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു.

‘നിങ്ങൾ നേരിട്ടു കണ്ടതുപോലെ, സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കരയിലെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി ഞാൻ മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽനിന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. ഞാൻ പോകുമ്പോൾ ഘോരമായ ഒരു വിഘ്നംപോലെ ഒന്നുണ്ടായി — അതിമനോഹരമായ, ദിവ്യമായ ഒരു സ്വർണശിഖരം ഞാൻ കണ്ടു. വഴി തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ആ പർവതത്തെ ഞാൻ ഒരു വിഘ്നമായി കരുതി. ദിവ്യവും സ്വർണമയവും ഉത്തമവുമായ ആ പർവതത്തിന്റെ അടുത്തെത്തി, “ഇതിനെ ഞാൻ തകർക്കണം” എന്നു ഞാൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ചു. ഞാൻ വാലുകൊണ്ട് അടിച്ചപ്പോൾ ആ മഹാഗിരിയുടെ സൂര്യസമാനമായ ശിഖരം ആയിരം കഷണങ്ങളായി ചിതറി. എന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കിയ ആ മഹാഗിരി മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ “മകനേ” എന്നു മധുരമായി വിളിച്ചുപറഞ്ഞു — “വായുവിന്റെ സഖാവും നിന്റെ പിതൃവ്യനുമാണു ഞാനെന്ന് അറിയുക; മഹാസമുദ്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന, മൈനാകം എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ. മകനേ, പണ്ട് ഉത്തമപർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു; അവ ഇഷ്ടംപോലെ ഭൂമിയെ നാലുപാടും പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു സഞ്ചരിച്ചു. പർവതങ്ങളുടെ ചെയ്തികൾ കേട്ട് പാകശാസനനായ ഭഗവാൻ മഹേന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് ആയിരക്കണക്കിനു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. എന്നാൽ അന്ന് മഹാത്മാവായ നിന്റെ പിതാവ് എന്നെ അതിൽനിന്നു രക്ഷിച്ചു — കുഞ്ഞേ, മാരുതൻ എന്നെ വരുണാലയമായ സമുദ്രത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അതിനാൽ ശത്രുനാശകാ, രാഘവനെ സഹായിക്കാൻ ഞാൻ ബാധ്യസ്ഥനാണ്; രാമൻ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ പരാക്രമിയുമാണ്.” മഹാത്മാവായ ആ മൈനാകത്തിന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, ഞാൻ ആ ഗിരിയോടു കാര്യം അറിയിച്ചു; എന്റെ മനസ്സു പോകാനൊരുങ്ങി. മഹാത്മാവായ മൈനാകം എനിക്ക് അനുവാദം തന്നു. ആ മഹാശൈലം ശോഭനമായ മനുഷ്യശരീരത്തോടെ അപ്രത്യക്ഷനായി; പർവതശരീരത്തോടെയാകട്ടെ മഹാസമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊണ്ടു.’ ഹനുമാൻ മൈനാകപ്രസംഗം ചുരുക്കമായി, എന്നാൽ വ്യക്തമായി, പറയുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒന്നാം സർഗത്തിലും മൈനാകം ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു; ഹനുമാൻ അതിനെ വിഘ്നമായി കരുതി നെഞ്ചുകൊണ്ടു തള്ളിവീഴ്ത്തി; ഇവിടെയാകട്ടെ അവൻ വാലുകൊണ്ടു ശിഖരത്തിൽ അടിക്കുന്നു എന്ന വ്യത്യാസമുണ്ട് — അതു മൂലശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെയുള്ളതാണ്, പാഠഭേദമല്ല. മൈനാകത്തിന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ബന്ധങ്ങളുണ്ട് — വായുവുമായുള്ള സൗഹൃദം, ചിറകരിയലിൽനിന്നുള്ള രക്ഷ, രാമസേവ. ഇതു കൃതജ്ഞതയുടെ ആദർശമാണ് — പണ്ടു വായുവിനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട മൈനാകം ഇന്നു വായുപുത്രനെ സഹായിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പിതൃവ്യൻ’ (അച്ഛന്റെ സഹോദരൻ) എന്ന വാക്കു ബന്ധത്തിന്റെ ആത്മീയത കാണിക്കുന്നു. മൈനാകത്തിന്റെ ഇരട്ടരൂപവും — മനുഷ്യരൂപവും പർവതരൂപവും — പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യരൂപത്തിൽ അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി, പർവതരൂപത്തിൽ സമുദ്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. പ്രകൃതിപോലും രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിയാണെന്നു വാനരന്മാരെ കാണിക്കുകയാണ് ഈ കഥനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ഈ കഥനത്തിന്റെ ശൈലി സവിശേഷമാണ് — ഹനുമാൻ മൈനാകത്തിന്റെ വാക്കുകൾ നേരിട്ടുള്ള വാക്കുകളായിത്തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ കേൾവിക്കാർ മൈനാകത്തിന്റെ സ്വരംതന്നെ കേൾക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ശൈലി സർഗത്തിൽ ഉടനീളം കാണാം — സുരസ, സിംഹിക, ലങ്കാപുരി, രാവണൻ, സീത, ത്രിജട, രാക്ഷസിമാർ, വിഭീഷണൻ എന്നിവരുടെയെല്ലാം വാക്കുകൾ നേരിട്ട് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചിറകരിയലിന്റെ കഥ പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ് — പണ്ടു പർവതങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ പറന്ന് എവിടെയെങ്കിലും വന്നുവീഴുമായിരുന്നു; അതുമൂലം പ്രജകൾ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ അവയുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. വായുവിന്റെ കൃപയാൽ മൈനാകം മാത്രം ചിറകുള്ളതായി ശേഷിച്ചു. അതിനാൽ അവൻ വായുപുത്രനെ പുത്രനെപ്പോലെ കരുതുന്നു. ഹനുമാൻ മൈനാകത്തിന്റെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; കാര്യം അറിയിച്ചിട്ടു പോകുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കാര്യനിഷ്ഠ. ഹനുമാൻ ആദ്യം മൈനാകത്തെ വിഘ്നമായി കരുതി അടിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ജാഗ്രതയുടെ ചിഹ്നമാണ്; ശത്രുദേശത്തേക്കു പോകുന്ന ദൂതന് അപരിചിതമായ ഓരോ വസ്തുവും സംശയത്തിനു വിഷയമാണ്. എന്നാൽ മൈനാകത്തിന്റെ മധുരവാക്കു കേട്ട് അവൻ ഉടനെ ശാന്തനാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കോപവും വിവേകവും ക്രമമായി. മൈനാകം രാമനു നൽകുന്ന ‘ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണം, രാമന്റെ കീർത്തി സമുദ്രത്തിന്റെ ഉള്ളറകളിൽപ്പോലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. പർവതങ്ങൾപോലും അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ സേവയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു.

‘പിന്നെ ഉത്തമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, ശേഷിച്ച വഴിയിലൂടെ ഞാൻ ഏറെനേരം അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ സമുദ്രമധ്യത്തിൽ നാഗമാതാവായ സുരസാദേവിയെ ഞാൻ കണ്ടു; ആ ദേവി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “ഹരിസത്തമാ, ദേവന്മാർ നിന്നെ എനിക്കു ഭക്ഷണമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; സുരന്മാർ നിന്നെ എനിക്കായി വിധിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും.” സുരസ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ കൈകൂപ്പി നമിച്ചുനിന്ന്, മുഖം വിളറി, ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “ദശരഥപുത്രനും ശ്രീമാനും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുംകൂടി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവന്റെ ഭാര്യയായ സീതയെ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദൂതനായി ഞാൻ അവളുടെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു. രാമന്റെ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളായ നീ അവനെ സഹായിക്കേണ്ടതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, മൈഥിലിയെയും അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെയും കണ്ടശേഷം ഞാൻ നിന്റെ വായിലേക്കു വരാം — ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.” ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ആ സുരസ പറഞ്ഞു — “ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത് — ഇതാണ് എനിക്കു കിട്ടിയ വരം.” സുരസ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ പത്തു യോജന നീളമുള്ളവനായിരുന്നു; ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു ഞാൻ അതിന്റെ ഒന്നരയിരട്ടി വിസ്താരമുള്ളവനായി. അവളും എന്റെ അളവിനെക്കാൾ വലുതായി വായ് പിളർന്നു. പിളർന്ന ആ വായ് കണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ചെറിയ രൂപം കൈക്കൊണ്ടു; ആ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ പെരുവിരലിന്റെ വലിപ്പമുള്ളവനായി. വേഗം അവളുടെ വായിലേക്കു ചാടിക്കടന്ന് ക്ഷണത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. പിന്നെ സുരസാദേവി തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ വീണ്ടും എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, സൗമ്യാ, കാര്യസിദ്ധിക്കായി സുഖമായി പോകുക; വൈദേഹിയെ മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു ചേർക്കുക. മഹാബാഹുവായ വാനരാ, സുഖമായിരിക്കുക; ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതയാണ്.” അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും “നന്ന്, നന്ന്” എന്ന് എന്നെ പ്രശംസിച്ചു.’ സുരസാപ്രസംഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയാണു പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് — ബലംകൊണ്ടല്ല, ഉപായംകൊണ്ടാണ് അവൻ ജയിക്കുന്നത്. ആദ്യം അവൻ വിനയത്തോടെയും സത്യത്തോടെയും അവളോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നെ ശരീരം വളർത്തുന്നു; ഒടുവിൽ പെരുവിരലോളം ചെറുതായി വായിൽ കടന്നു പുറത്തുവരുന്നു — അങ്ങനെ അവളുടെ വരവും സത്യമാകുന്നു, അവന്റെ വഴിയും തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാമനെ കണ്ടശേഷം നിന്റെ വായിലേക്കു വരാം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സത്യനിഷ്ഠയും രാമകാര്യത്തിനായി പ്രാണൻ അർപ്പിക്കാനുള്ള സങ്കൽപവും കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘മുഖം വിളറി’ എന്ന പദം അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്, ഭയത്തിന്റേതല്ല. ഒടുവിൽ സുരസ പ്രീതയായി ആശീർവദിക്കുന്നു — ഇതു ദേവന്മാരുടെ പരീക്ഷയിൽ വിജയിച്ചതിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന സർവജീവികളുടെയും പ്രശംസ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധികൗശലത്തിന്റെ സാർവജനീനമായ അംഗീകാരമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സുരസയുടെ വാക്കിൽ ‘ദേവന്മാർ നിശ്ചയിച്ച’ എന്ന അംശമുണ്ട്; വൾഗേറ്റിലും ‘അമരന്മാർ’, ‘സുരന്മാർ’ എന്നിങ്ങനെ അതു രണ്ടുവട്ടം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന്, ദേവന്മാരുടെ നിയോഗമനുസരിച്ച് ഹനുമാന്റെ ബലവും ബുദ്ധിയും പരീക്ഷിക്കാനാണു സുരസ വന്നതെന്നു വ്യക്തമാണ്. ഹനുമാന്റെ ശരീരം പത്തു യോജനയിൽനിന്നു പതിനഞ്ചു യോജനവരെ വളരുന്നതും, പിന്നെ പെരുവിരലോളം ചുരുങ്ങുന്നതും — വിപരീതങ്ങളായ ഈ രണ്ട് ഉപായങ്ങൾ അവന്റെ ‘മഹിമ’, ‘അണിമ’ എന്നീ സിദ്ധികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വരം ‘ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത്’ എന്നതാണ്; ഹനുമാൻ അവളുടെ വായിൽ കടന്നു പുറത്തുവരുന്നു; അതിനാൽ വരവും ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല, അവൻ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുമില്ല. ബുദ്ധിയുടെ വിജയം ബലത്തിന്റെ വിജയത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. സുരസ സ്വരൂപം ധരിച്ച് ആശീർവദിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹിയെ രാഘവനോടു ചേർക്കുക’ — ഈ ആശീർവാദം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഉദ്ദേശ്യവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിൽ രാമകഥയുടെ ഒരു സംഗ്രഹവുമുണ്ട് — ദണ്ഡകപ്രവേശം, സീതാപഹരണം, ദൂതനായുള്ള യാത്ര. ഇങ്ങനെ ഓരോ വിഘ്നത്തെയും അവൻ രാമകഥകൊണ്ടുതന്നെ ജയിക്കുന്നു — സത്യം പറയുന്നതാണ് അവന്റെ ഒന്നാമത്തെ ആയുധം.

‘പിന്നെ ഞാൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ വിശാലമായ അന്തരീക്ഷത്തിലൂടെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. പെട്ടെന്ന് എന്റെ നിഴൽ പിടിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ഞാൻ ഒന്നും കാണുന്നില്ല. വേഗം നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ പത്തു ദിക്കുകളും നോക്കി; എന്റെ ഗതി തടഞ്ഞത് എന്താണെന്ന് അവിടെ ഒന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അപ്പോൾ എനിക്ക് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി — “എന്റെ യാത്രയിൽ ഇങ്ങനെയൊരു വിഘ്നം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി, അതിന്റെ രൂപം ഇവിടെ കാണുന്നുമില്ലല്ലോ?” അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ എന്റെ ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു പതിഞ്ഞു; അവിടെ വെള്ളത്തിൽ കിടക്കുന്ന ഭയങ്കരിയായ ഒരു രാക്ഷസിയെ ഞാൻ കണ്ടു. ആ ഭയങ്കരി ഉറക്കെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, പരിഭ്രമമില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന എന്നോട് ഈ അശുഭവാക്കു പറഞ്ഞു — “മഹാകായാ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നു? വിശന്നിരിക്കുന്ന എനിക്കു നീ ഇഷ്ടഭക്ഷണമാണ്; ഏറെക്കാലമായി ആഹാരമില്ലാത്ത എന്റെ ദേഹത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക.” “ശരി” എന്ന് ഞാൻ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ചു; അവളുടെ വായുടെ അളവിനെക്കാൾ വലുതായി ശരീരം നിറച്ചു. എന്നെ ഭക്ഷിക്കാനായി അവളുടെ വലിയ ഭയങ്കരമായ വായ് വളർന്നു. എന്നെയോ ഞാൻ ചെയ്ത രൂപമാറ്റത്തെയോ അവൾ മനസ്സിലാക്കിയില്ല. പിന്നെ ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ വലിയ രൂപം ചുരുക്കി, അവളുടെ ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്ത് ഞാൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. ഞാൻ ഹൃദയം അരിഞ്ഞെടുത്ത, പർവതസമാനയായ ആ ഭയങ്കരി കൈകൾ വിടർത്തി ഉപ്പുസമുദ്രത്തിൽ വീണു. പിന്നെ ആകാശത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന സൗമ്യരായ മഹാത്മാക്കളുടെ വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടു — “ഭയങ്കരിയായ രാക്ഷസി സിംഹിക ഹനുമാനാൽ വേഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.”’ സിംഹികാപ്രസംഗം സുരസാപ്രസംഗത്തോടു സമാനമെങ്കിലും വ്യത്യസ്തമാണ് — സുരസ പരീക്ഷിക്കാൻ വന്ന ദേവിയായിരുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാൻ ഉപായംകൊണ്ട് അവളെ പ്രീതയാക്കുന്നു; സിംഹികയാകട്ടെ ദുഷ്ടയായ രാക്ഷസിയാണ്; അതിനാൽ അവൻ അവളെ കൊല്ലുന്നു. രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളിലും അവൻ ശരീരം വളർത്തുകയും ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ഉദ്ദേശ്യം വ്യത്യസ്തമാണ്. നിഴൽ പിടിക്കുന്നതാണു സിംഹികയുടെ സവിശേഷശക്തി — അദൃശ്യയായിരുന്നുകൊണ്ട് അവൾ നിഴൽകൊണ്ടുതന്നെ ജീവികളെ വലിച്ചടുപ്പിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു പതിഞ്ഞു’ എന്ന വാക്കിൽ ഹനുമാന്റെ ജാഗ്രത കാണാം — വിഘ്നത്തിന്റെ കാരണം അവൻ എല്ലായിടത്തും തിരയുന്നു. ആകാശചാരികളായ സിദ്ധന്മാരുടെ പ്രശംസ വീണ്ടും അവന്റെ കർമത്തിനുള്ള സാർവജനീനമായ സാക്ഷ്യമാണ്. സീതാന്വേഷണത്തിനു മുമ്പുതന്നെ സമുദ്രലംഘനം ഒരു വലിയ സാഹസമായിരുന്നുവെന്ന് ഈ രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളും കാണിക്കുന്നു. സിംഹിക രാഹുവിന്റെ മാതാവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവൾ നിഴൽ പിടിക്കുന്നവളാണ്, ആകാശത്തിലൂടെ പോകുന്ന ജീവികളുടെ നിഴൽ പിടിച്ച് അവയെ വലിച്ചടുപ്പിച്ചു ഭക്ഷിക്കുന്നു. സുരസയുടേതുപോലെ ഇവളുടെ വായിലും ഹനുമാൻ കടക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ഹൃദയം അരിഞ്ഞുകൊണ്ടാണു പുറത്തുവരുന്നത്. രണ്ടു സംഭവങ്ങളിലെയും സാമ്യവും വ്യത്യാസവും വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വിവേകം ഉണർത്തുന്നു — എവിടെ വിനയം, എവിടെ ശിക്ഷ എന്ന്. ‘നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ’ എന്ന പദം അവന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ വേഗം കാണിക്കുന്നു — സിംഹികയ്ക്ക് ഒന്നും അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘എന്നെയോ ഞാൻ ചെയ്ത രൂപമാറ്റത്തെയോ’ — അവന്റെ രൂപപരിവർത്തനത്തിന്റെ രഹസ്യം അവൾ അറിഞ്ഞില്ല. ഹനുമാന്റെ ശക്തി ബലം മാത്രമല്ല, രൂപം മാറ്റാനുള്ള കൗശലവുമാണ്. സിംഹികയെ കൊന്നശേഷം ഹനുമാൻ ‘അടിയന്തരമായ കർത്തവ്യം ഓർത്തുകൊണ്ട്’ എന്നു പറയുന്നു — വിജയത്തിന്റെ ഹർഷത്തിലും അവൻ മുഖ്യകാര്യം മറക്കുന്നില്ല. ഈ ഏകാഗ്രതയാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ രഹസ്യം.

‘അവളെ കൊന്നശേഷം അടിയന്തരമായ കർത്തവ്യം ഓർത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, ലങ്കാപുരി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, പർവതങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേക്കര കണ്ടു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ, ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അറിയാതെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനമായ ആ നഗരിയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ ഞാൻ കടക്കുമ്പോൾ, പ്രളയകാലമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ള ഒരു സ്ത്രീ അട്ടഹാസം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് എന്റെ മുന്നിൽ എഴുന്നേറ്റുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള മുടിയുള്ളവളും എന്നെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്നവളുമായ ആ അതിഭയങ്കരിയെ ഇടംകൈയിലെ മുഷ്ടികൊണ്ടുള്ള ഇടിയാൽ തോൽപ്പിച്ച് ഞാൻ പ്രദോഷവേളയിൽ അകത്തുകടന്നു. ഭയന്ന അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “വീരാ, ഞാൻ ലങ്കാപുരിയാണ്; നിന്റെ പരാക്രമത്താൽ ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് നീ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഒന്നൊഴിയാതെ ജയിക്കും.” അവിടെ രാത്രി മുഴുവൻ ജനകപുത്രിയെ തിരഞ്ഞുനടന്ന്, രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ ചെന്നിട്ടും ആ സുന്ദരിയെ ഞാൻ കണ്ടില്ല. രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ സീതയെ കാണാതെ ഞാൻ ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു; അതിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. അങ്ങനെ ദുഃഖിച്ചിരിക്കെ, വിസ്തൃതമായ സ്വർണമതിൽകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു ഉത്തമമായ ഗൃഹോദ്യാനം ഞാൻ കണ്ടു. മതിൽ ചാടിക്കടന്ന് അനേകം മരങ്ങളുള്ള അതു ഞാൻ കണ്ടു; അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ ഒരു വലിയ ശിംശപാവൃക്ഷം. അതിൽ കയറി ഞാൻ ഒരു സ്വർണവാഴത്തോട്ടം കണ്ടു; ശിംശപാവൃക്ഷത്തിനടുത്തുതന്നെ ആ സുന്ദരിയെയും കണ്ടു — യൗവനയുക്തയും, താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളും, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവളും, ഒരേയൊരു വസ്ത്രം ധരിച്ചവളും, പൊടിപുരണ്ട മുടിയുള്ളവളും, ശോകതാപത്താൽ തളർന്ന അംഗങ്ങളുള്ളവളും, ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവളും, പുലികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പേടമാനിനെപ്പോലെ വിരൂപകളും ക്രൂരകളും മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളുമായ സീതയെ. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നവളും, ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവളും, ദീനയും, ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയവളും, നിലത്തു കിടക്കുന്നവളും, മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്കപോലെ നിറംമങ്ങിയ അംഗങ്ങളുള്ളവളും, രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവളും, മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവളും, മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവളെ ഞാൻ എങ്ങനെയോ വേഗം കണ്ടെത്തി. അങ്ങനെയുള്ള യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ കണ്ട് ഞാൻ ആ ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽത്തന്നെ നോക്കിയിരുന്നു. പിന്നെ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്ന് അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും കിലുക്കം കലർന്ന, ഏറെ ഗംഭീരമായ ഒരു കോലാഹലശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു.’ ലങ്കാപുരിയുടെ അധിദേവതയുടെ പരാജയം ഇടംകൈയിലെ മുഷ്ടികൊണ്ടാണ് — ഹനുമാൻ ഒരു സ്ത്രീയെ പൂർണബലത്തോടെ അടിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് അവന്റെ മര്യാദ. അവളുടെ വാക്കു ലങ്കയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന പതനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ‘ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു’ എന്ന വാക്കു സീതയെ കാണാതിരുന്നപ്പോഴത്തെ ഹനുമാന്റെ നിരാശയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഈ നിരാശ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സീതയുടെ വർണനയിലെ ‘പുലികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പേടമാൻ’ എന്ന ഉപമ അവളുടെ നിസ്സഹായതയും രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൂരതയും ഒരുമിച്ചു ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്ക’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട് — കാന്തിനഷ്ടത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ചിത്രം. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ കാലക്രമം വ്യക്തമാണ് — സന്ധ്യയ്ക്കു പ്രവേശം, രാത്രിയിൽ അന്വേഷണം, പ്രഭാതത്തിൽ സീതാദർശനം. രാവണന്റെ വരവിന്റെ സൂചനയും ശബ്ദത്തിലൂടെത്തന്നെ — അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും ഒച്ച സ്ത്രീസമൂഹത്തിന്റെ വരവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലങ്കാപുരിയുടെ അധിദേവത സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയായി — അവൾ നഗരിയുടെ രക്ഷികയാണ്. അവളുടെ പരാജയം ലങ്കയുടെ രക്ഷയിലെ ആദ്യത്തെ വിള്ളലാണ്. ‘നീ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഒന്നൊഴിയാതെ ജയിക്കും’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — ഏതെങ്കിലും വാനരൻ തന്നെ തോൽപ്പിക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം അടുത്തിരിക്കുന്നുവെന്നു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലൂടെ അവൾ അറിഞ്ഞിരുന്നു. ഹനുമാൻ ഇതു വാനരന്മാരോടു പറയുന്നു; അതുവഴി അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിക്കുന്നു. അന്വേഷണത്തിന്റെ വർണന ഇവിടെ വളരെ ചുരുക്കമാണ് — രാത്രി മുഴുവനുള്ള അലച്ചിൽ, അന്തഃപുരപ്രവേശം, നിരാശ; മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഇതു പത്തു സർഗങ്ങളിലായി വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരുന്നു. ‘ശോകസാഗരത്തിൽ അകപ്പെട്ടു, മറുകര കണ്ടില്ല’ എന്ന രൂപകം ഹനുമാന്റെ അന്നത്തെ മനോനില കാണിക്കുന്നു — ഭൗതികസാഗരം കടന്നവൻ ശോകസാഗരത്തിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. അശോകവനികയുടെ ദർശനം ആകസ്മികമാണ് — ‘ദുഃഖിച്ചിരിക്കെ ഞാൻ കണ്ടു’; നിരാശയുടെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ ആശയുടെ വഴി തെളിഞ്ഞു. ശിംശപാവൃക്ഷമാണു കഥയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു — അവിടെനിന്നു ഹനുമാൻ എല്ലാം കാണുന്നു, അവിടെത്തന്നെയാണു സീത ഇരിക്കുന്നതും. സീതയുടെ വർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സമഗ്രമാണ് — ശരീരം (ശ്യാമ, താമരയിതൾക്കണ്ണുള്ളവൾ, മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവൾ), വേഷം (ഒറ്റവസ്ത്രം, പൊടിപുരണ്ട മുടി), മാനസികാവസ്ഥ (ശോകതാപത്താൽ തളർന്നവൾ, ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ ഉറച്ചവൾ), ചുറ്റുപാട് (രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൾ). ‘ശ്യാമ’ എന്ന പദം യുവതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ‘വേഗം കണ്ടെത്തി’ എന്ന വാക്കു ഹനുമാന്റെ ഹർഷത്തെയും തിടുക്കത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രദോഷവേളയിലുള്ള പ്രവേശവും ബുദ്ധിപൂർവകമാണ് — പകൽ കടന്നാൽ അവൻ കാണപ്പെടും, കൂരിരുട്ടിൽ വഴി കാണില്ല; സന്ധ്യയിൽ രണ്ടിനും സന്തുലനം. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിലും സീതയെ കാണാതിരുന്നപ്പോഴത്തെ അവന്റെ നിരാശ — ഇതാണു മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച പ്രസിദ്ധമായ ‘മണ്ഡോദരീദർശനം’ എന്ന ഭ്രമത്തിന്റെ സന്ദർഭം; അവിടെ അവൻ മണ്ഡോദരിയെ സീതയെന്നു കരുതി ഹർഷിച്ചു, പിന്നെ സ്വയംതന്നെ ആ അവിവേകത്തെ പഴിച്ചു; ഇവിടെ അവൻ അതു പറയുന്നില്ല. വനത്തിന്റെ സ്വർണമതിലും സ്വർണവാഴത്തോട്ടവും രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു — ആ വൈഭവത്തിനിടയിലും സീത പൊടിപുരണ്ടവളും ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞവളുമാണ്.

‘അപ്പോൾ അത്യധികം പരിഭ്രമിച്ച ഞാൻ എന്റെ രൂപം ചുരുക്കി, ഇടതൂർന്ന ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽ ഒരു പക്ഷിയെപ്പോലെ ഇരുന്നു. പിന്നെ രാവണന്റെ ഭാര്യമാരും മഹാബലനായ രാവണനും സീത ഇരിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്തെത്തി. രാക്ഷസഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ അവനെ കണ്ട്, സുന്ദരിയായ സീത തുടകൾ ചുരുക്കി, തടിച്ച സ്തനങ്ങളെ കൈകൾകൊണ്ടു മറച്ചു ചുരുണ്ടിരുന്നു. പേടിച്ചരണ്ടവളും അത്യധികം പരിഭ്രമിച്ചവളും അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കുന്നവളും ഒരു രക്ഷയും കാണാത്തവളും വിറയ്ക്കുന്നവളും തപസ്വിനിയും പരമദുഃഖിതയുമായ സീതയോട്, തല കുനിച്ചു കാൽക്കൽ വീണ് ദശഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — “എന്നെ ബഹുമാനിക്കുക. ഗർവിതേ, അഹങ്കാരത്താൽ നീ എന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സീതേ, രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും.” ദുരാത്മാവായ ആ രാവണന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, അത്യധികം ക്രുദ്ധയായ സീത ഉത്തമമായ മറുപടി പറഞ്ഞു — “രാക്ഷസാധമാ, അമിതതേജസ്വിയായ രാമന്റെ ഭാര്യയോട്, ഇക്ഷ്വാകുവംശനാഥനായ ദശരഥന്റെ മരുമകളോട്, പറയരുതാത്തതു പറയുന്ന നിന്റെ നാവ് എന്തുകൊണ്ട് അറ്റുവീണില്ല? അനാര്യാ, എന്താണു നിന്റെ വീര്യം? പാപീ, ഭർത്താവ് അടുത്തില്ലാത്തപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവ് കാണാതെ എന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നവനാണല്ലോ നീ. നീ രാമനു തുല്യനല്ല; അവന്റെ ദാസ്യത്തിനുപോലും നീ യോഗ്യനല്ല. രാഘവൻ അജയ്യനും സത്യവാക്കും ശൂരനും യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്നവനുമാണ്.” ജാനകി ഇങ്ങനെ കടുത്ത വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശാനനൻ പെട്ടെന്നു കോപത്താൽ ചിതയിലെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ക്രൂരമായ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി, വലതുമുഷ്ടി ഉയർത്തി അവൻ മൈഥിലിയെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങി; അപ്പോൾ സ്ത്രീകൾ ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു നിലവിളിച്ചു. സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽനിന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, ആ ദുരാത്മാവിന്റെ ശ്രേഷ്ഠഭാര്യയായ മണ്ഡോദരി എന്നവൾ അവനെ തടഞ്ഞു. കാമപീഡിതനായ അവനോട് അവൾ മധുരമായി പറഞ്ഞു — “മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ പരാക്രമിയേ, സീതയെക്കൊണ്ടു നിനക്കെന്തു കാര്യം? ഇന്ന് എന്നോടൊപ്പം രമിക്കുക; ജാനകി എന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടയല്ല. പ്രഭോ, ദേവകന്യകമാരോടും ഗന്ധർവകന്യകമാരോടും യക്ഷകന്യകമാരോടുമൊപ്പം രമിക്കുക; സീതയെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും?” പിന്നെ ഒത്തുകൂടിയ ആ സ്ത്രീകൾ ആ മഹാബലനായ നിശാചരനെ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് അവന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.’ ഈ ഭാഗത്തു ഹനുമാൻ രാവണ-സീതാസംവാദം ഒരു നാടകംപോലെ വീണ്ടും അഭിനയിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സീത തുടകൾ ചുരുക്കുന്നതും കൈകളാൽ സ്തനങ്ങൾ മറയ്ക്കുന്നതും ലജ്ജയുടെയും ഭയത്തിന്റെയും സ്വാഭാവികചിത്രമാണ്. രാവണൻ ‘തല കുനിച്ചു കാൽക്കൽ വീഴുന്നു’ — അവൻ യാചകനെപ്പോലെ, എങ്കിലും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവൻ — ഈ ദ്വന്ദ്വം അവന്റെ കാമത്തിന്റെയും അഹങ്കാരത്തിന്റെയും മിശ്രണം കാണിക്കുന്നു. ‘രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ’ എന്ന കാലപരിധി കഥയുടെ അടിയന്തരസ്വഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഈ അറിവുതന്നെയാണു വാനരന്മാരുടെ തിടുക്കത്തിനു കാരണം. സീതയുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — രാവണനിന്ദ, അവന്റെ മോഷണത്തെ പരിഹസിക്കൽ, രാമന്റെ ഗുണകീർത്തനം. ‘ദാസ്യത്തിനുപോലും നീ യോഗ്യനല്ല’ എന്ന വാക്കു വിശേഷിച്ചും മൂർച്ചയേറിയതാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഇടപെടൽ വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — അവൾ രാവണനെ സീതാവധത്തിൽനിന്നു തടയുന്നു, എന്നാൽ സ്വാർഥമായ വാക്കുകൊണ്ട്; അതുവഴി രാവണന്റെ ക്രോധം കാമമായി മാറുന്നു. ‘ചിതയിലെ അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ ശ്മശാനാഗ്നിയുടേതാണ് — അശുഭവും ഭയങ്കരവുമായ ചിത്രം. ഇവിടെ രാവണന്റെ വരവിനു മുമ്പ് താൻ രൂപം ചുരുക്കിയതു ഹനുമാൻ പറയുന്നു — അവൻ പക്ഷിയെപ്പോലെ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്നു; അങ്ങനെ സ്വയം കാണപ്പെടാതെ എല്ലാം കാണാനും കേൾക്കാനും അവനു കഴിഞ്ഞു. ഇതാണു ചാരന്റെ കല. രാവണൻ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വരുന്നത് അവന്റെ വൈഭവത്തിന്റെയും കാമുകത്വത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. സീതയുടെ ഭയത്തിന്റെ വർണന — ‘ഒരു രക്ഷയും കാണാത്തവൾ’ — അവളുടെ സമ്പൂർണമായ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ വാക്കിൽ അവൾ ഭയന്നവളല്ല — ‘അത്യധികം ക്രുദ്ധയായി’ അവൾ രാവണനെ തിരസ്കരിക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യമാണു സീതയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — ശരീരം ദുർബലം, മനസ്സു വജ്രതുല്യം. രാവണൻ ‘കോപത്താൽ ജ്വലിച്ചു’ എന്ന വർണന അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അസ്ഥിരത കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം യാചകൻ, അടുത്ത നിമിഷം കൊലയാളി, പിന്നെ വീണ്ടും കാമി. മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കുകൊണ്ടു രാവണന്റെ കാമം വീണ്ടും ഉണർന്നു; സ്ത്രീകൾ അവനെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി — അങ്ങനെ ആ നിമിഷം സീതയുടെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. സീത രാവണനെ ‘രാക്ഷസാധമാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; രാമനെ ‘അമിതതേജസ്വി’ എന്നും, തന്നെ ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശനാഥന്റെ മരുമകൾ’ എന്നും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — സ്വന്തം കുലത്തിന്റെ മഹിമകൊണ്ട് അവൾ രാവണന്റെ ദർപ്പത്തെ തകർക്കുന്നു. ‘അവൻ കാണാതെ അപഹരിച്ചു’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൾ രാവണന്റെ ഭീരുത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വീരനാണെങ്കിൽ നേരിട്ടു യുദ്ധം ചെയ്യും, മോഷ്ടിക്കില്ല. ഈ ഭീഷണിയും മറുപടിയും ഹനുമാൻ സ്വയം കേട്ടതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ മൂർച്ച അതേപടി അവൻ വാനരന്മാരോടു വർണിക്കുന്നു.

‘ആ ദശഗ്രീവൻ പോയപ്പോൾ വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ ക്രൂരവും അതിദാരുണവുമായ വാക്കുകളാൽ സീതയെ ഭർത്സിച്ചു. ജാനകി അവരുടെ വാക്കുകളെ പുല്ലുപോലെ കണക്കാക്കി; അവരുടെ ഗർജനം സീതയുടെ മുന്നിൽ നിരർഥകമായി. വെറുതെ ഗർജിച്ചു തളർന്ന ആ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസിമാർ സീതയുടെ മഹത്തായ നിശ്ചയം രാവണനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ ആശ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഉദ്യമം കൈവിട്ട അവരെല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു ക്ഷീണിച്ച് ഉറക്കത്തിനു വശംവദരായി. അവർ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്ന സീത കരുണമായി വിലപിച്ച്, ദീനയും അതിദുഃഖിതയുമായി ശോകിച്ചു. അവരുടെ നടുവിൽനിന്നു ത്രിജട എഴുന്നേറ്റ് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “വേഗം നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള സീതയെ, ജനകന്റെ പുത്രിയും സാധ്വിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളുമായവളെ, തിന്നരുത്. ഇന്നു ഞാൻ ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഒരു സ്വപ്നം കണ്ടു — രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനും ഇവളുടെ ഭർത്താവിന്റെ ജയത്തിനുമുള്ളത്. രാഘവനിൽനിന്നു രാക്ഷസിക്കൂട്ടമായ നമ്മെ രക്ഷിക്കാൻ ഇവൾ മാത്രം മതി; നമുക്കു വൈദേഹിയോട് അപേക്ഷിക്കാം — ഇതാണ് എനിക്ക് ഇഷ്ടം. ദുഃഖിതയായ ഒരുവളെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെയൊരു സ്വപ്നം കാണപ്പെട്ടാൽ, അവൾ പലവിധ ദുഃഖങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തയായി അനുത്തമമായ സുഖം നേടും. രാക്ഷസിമാരേ, ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി നമസ്കാരത്താൽത്തന്നെ പ്രസന്നയാകും; മഹാഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാൻ ഇവൾ മതി.” അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്തയിൽ ഹർഷിച്ച, ലജ്ജാശീലയായ ആ ബാല പറഞ്ഞു — “അതു സത്യമാണെങ്കിൽ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകാം.” സീതയുടെ അത്രയും ദാരുണമായ ദശ കണ്ട് ഞാൻ അൽപം വിശ്രമിച്ചു ചിന്തിച്ചു; എന്റെ മനസ്സിനു സ്വസ്ഥത കിട്ടിയില്ല. പിന്നെ ജാനകിയോടു സംസാരിക്കാനുള്ള ഒരു വഴി ഞാൻ ആലോചിച്ചു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി സീതയുടെ ദൃഢതയെ ഇളക്കുന്നില്ല — ‘പുല്ലുപോലെ’ എന്ന പദം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ മറ്റിടങ്ങളിലും രാവണനോടുള്ള സീതയുടെ തിരസ്കാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം ഇവിടെ ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മുൻസർഗങ്ങളിൽ അതിന്റെ വിസ്തരണം കണ്ടു — രാമന്റെ വിജയം, രാവണന്റെ നാശം, ലങ്കയുടെ ദഹനം. ത്രിജട വൃദ്ധയായ രാക്ഷസിയാണ്, വിഭീഷണന്റെ പുത്രിയാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അവളുടെ വാക്കു രാക്ഷസിമാരുടെ മനസ്സിലും മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നു. ‘ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകാം’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരം കരുണയുടെ പരമമായ നിദർശനമാണ് — തന്നെ പീഡിപ്പിച്ച രാക്ഷസിമാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കുമെന്ന് അവൾ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘എങ്ങനെ സംസാരിക്കും’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ചിന്ത പ്രായോഗികമാണ് — പെട്ടെന്നു പ്രത്യക്ഷനായാൽ സീത ഭയക്കും, രാക്ഷസിമാർ ഉണരുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ അവൻ ഉപായം ആലോചിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാർ ‘വെറുതെ ഗർജിച്ചു തളർന്നു’ എന്ന വർണന അവരുടെ പരാജയം കാണിക്കുന്നു — സീതയുടെ ദൃഢതയ്ക്കു മുന്നിൽ അവരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും നിഷ്ഫലമായി. അവർ രാവണനോടു ‘സീതയുടെ നിശ്ചയം മഹത്താണ്’ എന്ന് അറിയിക്കുന്നു — അതായത് ശത്രുക്കൾപോലും സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ ഉറക്കം സീതയ്ക്ക് ഏകാന്തതയുടെ അവസരമാണ്; ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അവൾ വിലപിക്കുന്നു. ദുഃഖിതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഇത്തരം സ്വപ്നം ശുഭഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു ത്രിജട പറയുന്നു — ഇതൊരു ലോകവിശ്വാസമാണ്. ‘നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക’ എന്ന അവളുടെ മൂർച്ചയേറിയ വാക്കു രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൂരതയെ അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. ‘അതു സത്യമാണെങ്കിൽ’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരത്തിൽ സംശയമുണ്ട് — അവൾ സ്വപ്നത്തെ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിൽ ആശ കാണുന്നു. ‘ലജ്ജാശീല’ എന്ന പദം അവളുടെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്ത കേട്ടിട്ടും അവൾ ഹർഷം അടക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ‘വിശ്രമിച്ചു’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, ഉചിതമായ നിമിഷം തേടി അവൻ ഏറെനേരം കാത്തിരുന്നുവെന്നാണ്. ഈ ഭാഗത്തു രാക്ഷസിമാരുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ കാണാം — ഒരുവശത്തു ക്രൂരമായി ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവർ, മറുവശത്തു ത്രിജടയെപ്പോലെ വിവേകമുള്ളവർ. ദുഷ്ടരുടെ ഇടയിലും സജ്ജനങ്ങളുണ്ടെന്നു കവി ഇങ്ങനെ കാണിക്കുന്നു; വിഭീഷണനും ത്രിജടയും അതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. സീതയുടെ കരുണയും എല്ലാവരോടും ഒരുപോലെയാണ് — ശത്രുക്കൾക്കുപോലും ശരണമാകാൻ അവൾ ഒരുങ്ങുന്നു. ഇതാണ് അവളുടെ ചരിത്രത്തിലെ ദിവ്യമായ അംശം.

‘ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ വംശത്തെ മുൻനിർത്തി സ്തുതിച്ചു. രാജർഷിഗണങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ, ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട്, കണ്ണീരാൽ മൂടിയ കണ്ണുകളോടെ ദേവി എന്നോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — “വാനരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ആരാണ്? ആരാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടു, എങ്ങനെ ഇവിടെയെത്തി? രാമനോടു നിനക്ക് എന്തു സ്നേഹബന്ധം? അത് എന്നോടു പറയേണ്ടതാണ്.” അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഞാനും പറഞ്ഞു — “ദേവീ, നിന്റെ ഭർത്താവായ രാമനു ഭയങ്കരപരാക്രമിയായ ഒരു സഹായിയുണ്ട് — സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള, വിക്രമശാലിയും മഹാബലനുമായ വാനരേന്ദ്രൻ; അവന്റെ ഭൃത്യനായ ഹനുമാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന ഞാനെന്ന് അറിയുക. അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന നിന്റെ ഭർത്താവായ രാമനാണ് എന്നെ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചത്. യശസ്വിനീ, പുരുഷവ്യാഘ്രനും ശ്രീമാനുമായ ദാശരഥി തന്നെ നിനക്കുള്ള അടയാളമായി ഈ മോതിരം തന്നുവിട്ടു. ദേവീ, നീ ആജ്ഞാപിക്കുന്നതെന്തു ഞാൻ ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു ഞാൻ നിന്നെ കൊണ്ടുപോകാം; എന്താണു നിന്റെ മറുപടി?” ഇതു കേട്ടു മനസ്സിലാക്കി ജനകനന്ദിനിയായ സീത പറഞ്ഞു — “രാഘവൻ രാവണനെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് എന്നെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ.” ആര്യയും കുറ്റമറ്റവളുമായ ദേവിയെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച്, രാഘവന്റെ മനസ്സിന് ആഹ്ലാദം നൽകുന്ന ഒരു അടയാളം ഞാൻ ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ സീത എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഈ ഉത്തമമായ മണി എടുത്തുകൊള്ളുക; ഇതുകൊണ്ടു മഹാബാഹുവായ രാമൻ നിന്നെ ഏറെ ബഹുമാനിക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അത്യധികം വ്യാകുലയായ ആ സുന്ദരി ഉത്തമമായ ആ മണിരത്നം തന്നു; വാക്കാലും എനിക്കു സന്ദേശം നൽകി. പിന്നെ ഏകാഗ്രചിത്തനായ ഞാൻ ആ രാജപുത്രിയെ നമിച്ച്, ഇങ്ങോട്ടു മടങ്ങാൻ മനസ്സൊരുക്കി അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. അവൾ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — “ഹനുമാനേ, എന്റെ വൃത്താന്തം രാഘവനോടു പറയണം; അതു കേട്ടാലുടൻ വീരന്മാരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവനോടുകൂടി അധികം വൈകാതെ വന്നെത്തുന്ന വിധം നീ ചെയ്യുക. ഇതു മറിച്ചായാൽ എന്റെ ജീവിതം രണ്ടു മാസം മാത്രം; കാകുത്സ്ഥൻ എന്നെ കാണില്ല, ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ മരിക്കും.” കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട് എന്നിൽ ക്രോധം ഉണർന്നു; തുടർന്ന് ബാക്കിനിൽക്കുന്ന കർത്തവ്യവും ഞാൻ കണ്ടു. അപ്പോൾ എന്റെ ശരീരം പർവതംപോലെ വളർന്നു; യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ അവന്റെ വനം നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.’ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ സ്തുതിയായിരുന്നു ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണോപായം — രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ പേരു കേട്ടാൽ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസം വരുമെന്ന് അവൻ കരുതി. ‘നീ ആര്’ എന്ന സീതയുടെ ആദ്യചോദ്യം സംശയത്തിന്റെ സഹജഭാവമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിൽ ഒരു ക്രമമുണ്ട് — സുഗ്രീവന്റെ പരിചയം, സ്വന്തം പരിചയം, രാമൻ അയച്ചതാണെന്നത്, അടയാളം. മോതിരം രാമൻ നൽകിയതാണ്, ചൂഡാമണി സീത നൽകിയതും — ഈ രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ ദമ്പതികൾക്കിടയിലെ പാലമാണ്. ‘രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് എന്നെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ’ എന്ന സീതയുടെ ഉത്തരം മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ സംഗ്രഹമാണ്. ‘രണ്ടു മാസം’ എന്ന പരിധി രാവണന്റെ ഭീഷണിയോടു പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ കരുണവാക്കിൽനിന്നുണ്ടായ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം — ഈ ക്രോധമാണു തുടർന്നുള്ള വനഭംഗത്തിന്റെ മൂലം. അവൻ ‘ബാക്കിനിൽക്കുന്ന കർത്തവ്യം’ എന്നു പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ബലം പരീക്ഷിക്കുക, രാവണനെ കാണുക, ഭയം ജനിപ്പിക്കുക എന്നിവയാണു ദൂതന്റെ ശേഷിച്ച കടമ. ‘കണ്ണീരാൽ മൂടിയ കണ്ണുകളോടെ’ എന്ന പദം സീതയുടെ ഭാവാവേശം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്തുതി കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവളുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം അവന്റെ സേവാഭാവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, സീതയുടെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. സീതയുടെ ഉത്തരം ദൃഢമാണ് — രാമൻതന്നെ രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് അവളെ കൊണ്ടുപോകണം. ചൂഡാമണി നൽകുന്നതു സീത തന്റെ ഹൃദയം നൽകുന്നതുപോലെയാണ് — ആ മണി അവളുടെ വിവാഹത്തിന്റെയും പിതൃഗൃഹത്തിന്റെയും രാമനോടൊത്തുള്ള ജീവിതത്തിന്റെയും സ്മാരകമാണ്. ‘ഇതുകൊണ്ടു രാമൻ നിന്നെ ഏറെ ബഹുമാനിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ഹനുമാന്റെ മാനവും സംരക്ഷിക്കുന്നു — മണി കണ്ടാൽ രാമൻ ദൂതന്റെ സത്യസന്ധതയും മഹിമയും അറിയും. ഹനുമാന്റെ പ്രദക്ഷിണം സീതയോട് ഒരു ദേവതയോടെന്നപോലുള്ള ഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ മരിക്കും’ എന്ന സീതയുടെ വാക്കു കരുണരസത്തിന്റെ പരമബിന്ദുവാണ് — രാജപുത്രിയും രാജവധുവും രാമന്റെ പത്നിയുമായവൾപോലും ‘അനാഥയെപ്പോലെ’ മരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ടുണ്ടായ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം ന്യായമാണ്. ‘മോതിരം എന്ന അടയാളം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ കഥയുടെ നിർണായകനിമിഷത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുകൊണ്ടാണു സീതയുടെ സംശയം നീങ്ങിയത്. ‘അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. സീതയുടെ സന്ദേശത്തിനു രണ്ട് അംശങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നു വാചികം (രാമൻ വേഗം വരട്ടെ), മറ്റൊന്ന് അടയാളരൂപം (ചൂഡാമണി). മുൻസർഗങ്ങളിൽ കാകാസുരന്റെ കഥയും അടയാളമായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഹനുമാൻ അതു പറയുന്നില്ല — അതു രാമനോടു മാത്രം പറയേണ്ടതാണെന്നാണ് അവന്റെ വിവേകം; ‘എന്തു സൂക്ഷിക്കണം’ എന്ന ജാംബവാന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരവും ഇതുതന്നെ.

‘മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രമിച്ചു പേടിച്ചോടുന്ന, തകർക്കപ്പെട്ട ആ വനഭാഗം ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ കണ്ടു. ആ വനത്തിൽ എന്നെ കണ്ട് അങ്ങിങ്ങുനിന്ന് ഒത്തുകൂടി അവർ വേഗം രാവണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് അറിയിച്ചു — “മഹാബലനായ രാജാവേ, നിന്റെ വീര്യം അറിയാതെ ദുരാത്മാവായ ഒരു വാനരൻ ദുർഗമമായ നിന്റെ ഈ വനം തകർത്തിരിക്കുന്നു. രാജാവേ, നിനക്ക് അപ്രിയം ചെയ്യുന്ന അവന്റെ ദുർബുദ്ധിയാണിത്; അവൻ വീണ്ടും പോകാതിരിക്കാൻ വേഗം അവനെ വധിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക.” അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണന്റെ മനസ്സനുസരിക്കുന്നവരും ഏറെ ദുർജയരുമായ കിങ്കരന്മാർ എന്ന രാക്ഷസന്മാരെ അയച്ചു. ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയ അവരിൽ എൺപതിനായിരം പേരെ ആ വനപ്രദേശത്തുവച്ചു ഞാൻ പരിഘംകൊണ്ടു കൊന്നൊടുക്കി. അവരിൽ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ചവർ വേഗം ഓടിപ്പോയി, ‘സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു രാവണനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ എനിക്ക് ഒരു ചിന്ത വന്നു — അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന നൂറു രാക്ഷസന്മാരെ ഒരു തൂണുകൊണ്ടു കൊന്ന്, ലങ്കയുടെ തിലകമായിരുന്ന ഉത്തമമായ ചൈത്യപ്രാസാദം ഞാൻ ക്രോധത്തോടെ തകർത്തു. പിന്നെ രാവണൻ പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനായ ജംബുമാലിയെ ഘോരരൂപികളും ഭയാനകരുമായ അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം നിയോഗിച്ചു. ബലസമ്പന്നനും യുദ്ധനിപുണനുമായ ആ രാക്ഷസനെ അനുയായികളോടൊപ്പം അതിഘോരമായ പരിഘംകൊണ്ടു ഞാൻ കൊന്നു. അതു കേട്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണൻ കാലാൾപ്പടയോടുകൂടിയ മഹാബലരായ മന്ത്രിപുത്രന്മാരെ അയച്ചു; അവരെയെല്ലാം പരിഘംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു. വേഗശാലികളായ മന്ത്രിപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് രാവണൻ സേനാമുഖത്തു നിൽക്കുന്ന അഞ്ചു ശൂരന്മാരെ അയച്ചു; അവരെയെല്ലാം സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഞാൻ കൊന്നൊടുക്കി. പിന്നെ വീണ്ടും ദശഗ്രീവൻ മഹാബലനായ തന്റെ പുത്രൻ അക്ഷനെ അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. മണ്ഡോദരിയുടെ പുത്രനും യുദ്ധപണ്ഡിതനുമായ ആ കുമാരൻ പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുമ്പോൾ ഞാൻ അവനെ കാലുകളിൽ പിടിച്ചു; ഇരിക്കുന്ന അവനെ നൂറുവട്ടം ചുഴറ്റി അരച്ചുകളഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിനു വന്ന അക്ഷൻ തകർന്നുവെന്നു കേട്ട് ദശാനനനായ രാവണൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ബലവാനും യുദ്ധമദമുള്ളവനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന രണ്ടാമത്തെ പുത്രനെ നിയോഗിച്ചു. ആ സൈന്യത്തെ മുഴുവനും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെയും യുദ്ധത്തിൽ തേജോഹീനരാക്കി ഞാൻ പരമമായ ഹർഷത്തിലെത്തി. മദോദ്ധതരായ വീരന്മാരോടൊപ്പം രാവണൻ വലിയ വിശ്വാസത്തോടെ അയച്ച ആ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായവൻ, എന്നെ നേരിടാനാവില്ലെന്നും തന്റെ സൈന്യം തകർക്കപ്പെട്ടുവെന്നും മനസ്സിലാക്കി, അതിവേഗമുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് എന്നെ ബന്ധിച്ചു; പിന്നെ രാക്ഷസന്മാർ കയറുകൾകൊണ്ടും എന്നെ കെട്ടി. എന്നെ പിടിച്ച് അവർ രാവണന്റെ അടുക്കലെത്തി. ദുരാത്മാവായ രാവണൻ എന്നെ കണ്ട് എന്നോടു സംസാരിച്ചു; ലങ്കയിലേക്കു വന്നതിനെക്കുറിച്ചും രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നതിനെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ അവിടെ നടന്നതെല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണെന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞു — “പ്രഭോ, അവളെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണു ഞാൻ നിന്റെ ഭവനത്തിലെത്തിയത്. മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രനായ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണു ഞാൻ. രാമദൂതനും സുഗ്രീവന്റെ സചിവനുമായ കപിയാണു ഞാനെന്ന് അറിയുക; ആ ഞാൻ രാമന്റെ ദൂതുമായി ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”’ ഈ ഭാഗത്തു യുദ്ധങ്ങളുടെ ക്രമം ചുരുക്കമായെങ്കിലും പൂർണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കിങ്കരന്മാർ, ചൈത്യപ്രാസാദത്തിന്റെ കാവൽക്കാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, അഞ്ചു സേനാപതികൾ, അക്ഷൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്. ഓരോ യുദ്ധവും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ കഠിനം, ഓരോ ശത്രുവും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ ബലവാൻ — ഈ ക്രമം രാവണന്റെ വർധിക്കുന്ന ഭയം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആയുധം അധികവും പരിഘമാണ് — ലളിതമെങ്കിലും ഭയങ്കരം. അക്ഷന്റെ വധം വിശേഷിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കാലുകളിൽ പിടിച്ചു നൂറുവട്ടം ചുഴറ്റി അരയ്ക്കൽ. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഹനുമാൻ സ്വമനസ്സാലെ സ്വീകരിച്ചുവെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ബന്ധനമെന്ന വസ്തുത മാത്രമേ അവൻ പറയുന്നുള്ളൂ. രാവണസഭയിൽ അവന്റെ പരിചയം മൂന്നുവിധമാണ് — മാരുതന്റെ പുത്രൻ, രാമന്റെ ദൂതൻ, സുഗ്രീവന്റെ സചിവൻ — ഈ പരിചയം അവന്റെ മൂന്നുവിധമായ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. ഈ നീണ്ട ഭാഗത്തു ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിന്റെ വേഗം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഓരോ യുദ്ധവും ഒന്നോ രണ്ടോ ശ്ലോകങ്ങളിൽ തീരുന്നു. ഈ ചുരുക്കം അവന്റെ വിനയത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ് — സ്വന്തം വീരതയെ അവൻ വിസ്തരിക്കുന്നില്ല, വസ്തുതകൾ മാത്രം പറയുന്നു. കിങ്കരന്മാരുടെ എൺപതിനായിരം എന്ന എണ്ണം അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു. ചൈത്യപ്രാസാദം ലങ്കയുടെ ‘തിലകം’ ആയിരുന്നു — അതിന്റെ നാശം രാവണന്റെ മഹിമയ്ക്കേറ്റ ആഘാതമാണ്; ഹനുമാൻ തൂണുതന്നെ ആയുധമാക്കി കാവൽക്കാരെ കൊന്നു. ജംബുമാലി പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനാണ് — പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ സേനാപതിയാണ്; അവന്റെ പുത്രന്റെ വധം സേനാപതിയുടെ മഹിമയ്ക്കുമുള്ള ക്ഷതമാണ്. മന്ത്രിപുത്രന്മാർ ഏഴുപേരാണെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അഞ്ചു സേനാമുഖ്യർ വിരൂപാക്ഷൻ മുതലായവരാണ്. അക്ഷൻ രാവണന്റെ പുത്രനാണ്, മണ്ഡോദരിയുടെ മകൻ — അവന്റെ വധം രാവണനേറ്റ വ്യക്തിപരമായ ആഘാതമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഒടുവിൽ രാവണൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ അയയ്ക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യത്തെയും ഹനുമാൻ നശിപ്പിക്കുന്നു, അവന്റെ ഓജസ്സും കെടുത്തുന്നു — അപ്പോഴാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നത്. ‘ബന്ധിച്ചു’ എന്ന പദംകൊണ്ടു ബന്ധനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ കയറുകൾകൊണ്ടും കെട്ടുന്നു — കയറുകൊണ്ടുള്ള ബന്ധനം വന്നതോടെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ബന്ധം തനിയെ അയഞ്ഞുവെന്നു മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹനുമാൻ അത് ഇവിടെ പറയുന്നില്ല; ‘എന്നെ പിടിച്ച് അവർ രാവണന്റെ അടുക്കലെത്തി’ എന്നു മാത്രം. രാവണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ എല്ലാം ‘സീതയ്ക്കുവേണ്ടി’ എന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങൾക്കും ഒരേയൊരു കാരണം. ഈ ഭാഗത്തെ യുദ്ധവർണനകൾ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം സർഗംമുതൽ നാൽപ്പത്തിയെട്ടാം സർഗംവരെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ അവയുടെ സാരം മാത്രം. ഹനുമാന്റെ ആത്മപരിചയത്തിലെ ‘മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ’ എന്ന വാക്കു ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവൻ തന്റെ ദിവ്യജന്മം ആദ്യം പറയുന്നു; അങ്ങനെ രാവണൻ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ കാരണം അറിയട്ടെ. ഓരോ യുദ്ധത്തിലും രാവണൻ കൂടുതൽ ബലം അയയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം സാധാരണ കിങ്കരന്മാർ, പിന്നെ സേനാപതിയുടെ പുത്രൻ, പിന്നെ മന്ത്രിമാരുടെ പുത്രന്മാർ, പിന്നെ സേനാപതികൾ, പിന്നെ സ്വന്തം പുത്രൻ, ഒടുവിൽ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രൻ. ഈ പടിപടിയായുള്ള ക്രമം രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ക്രമികമായ പതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തുടക്കത്തിൽ ഹനുമാനെ നിസ്സാരനായി കരുതി അവൻ ചെറിയ സൈന്യം അയയ്ക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിക്കാൻപോലും നിർബന്ധിതനാകുന്നു. വാനരന്മാർക്ക് ഈ കഥ വിശേഷിച്ചും ഉത്സാഹം പകരുന്നതാണ് — ഒരു വാനരൻ രാവണന്റെ എല്ലാ പ്രമുഖവീരന്മാരെയും തോൽപ്പിച്ചെങ്കിൽ, വാനരസേന മുഴുവനും എന്തുതന്നെ ചെയ്യില്ല! അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാനും അംഗദനും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ലങ്കാവിജയനിർദേശത്തിന്റെ മൂലം ഇവിടെത്തന്നെയാണ്. രാവണസഭയിലെത്താൻ ബന്ധനംതന്നെ അവൻ ഉപാധിയാക്കി എന്നും ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽനിന്നു വ്യക്തമാണ് — അല്ലെങ്കിൽ രാവണനെ നേരിട്ടു കാണുക ദുർലഭമായിരുന്നു.

‘“ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്ന ആ സന്ദേശവും കേൾക്കുക. രാക്ഷസേശാ, വാനരാധിപൻ നിന്നോടു ശ്രദ്ധാപൂർവം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞയച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാഭാഗനായ സുഗ്രീവൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു; ധർമാർഥകാമങ്ങളോടു ചേർന്നതും ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ ഈ വാക്കും പറഞ്ഞു — ‘ധാരാളം മരങ്ങളുള്ള ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ ഞാൻ വസിക്കുമ്പോൾ യുദ്ധവീരനായ രാഘവൻ എന്റെ മിത്രമായിത്തീർന്നു. രാജാവേ, അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഒരു രാക്ഷസൻ എന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചു; അതിൽ സഹായിക്കാനായി നീ എന്നോട് ഒരു ഉടമ്പടി ചെയ്യണം.” ബാലിയാൽ രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനോടു പ്രഭുവായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി അഗ്നിസാക്ഷിയായി സഖ്യം ചെയ്തു. അവൻ ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ വധിച്ച് എന്നെ സർവവാനരന്മാരുടെയും മഹാരാജാവും പ്രഭുവുമാക്കി. അതിനാൽ ഇവിടെ ഞങ്ങൾ സർവാത്മനാ അവനെ സഹായിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് ധർമമനുസരിച്ച് അവനെ ഞാൻ ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നത്. വീരന്മാരായ വാനരന്മാർ നിന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നതിനു മുമ്പ് വേഗം സീതയെ കൊണ്ടുവന്നു രാഘവനു നൽകുക. ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടാൽ ദേവന്മാരുടെ സഹായത്തിനുപോലും ചെല്ലുന്ന വാനരന്മാരുടെ ഈ പ്രഭാവം പണ്ടേ ആർക്കാണ് അറിയാത്തത്?’ ഇതാണു വാനരരാജാവു നിന്നോടു പറയുന്നത്.” ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ക്രുദ്ധനായി, കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ നോക്കി. എന്റെ പ്രഭാവം അറിയാതെ, രൗദ്രകർമിയും ദുരാത്മാവുമായ ആ രാക്ഷസൻ രാവണൻ എന്നെ വധിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. അപ്പോൾ അവന്റെ സഹോദരനും മഹാബുദ്ധിമാനുമായ വിഭീഷണൻ എന്നവൻ എനിക്കുവേണ്ടി രാക്ഷസരാജാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു — “രാക്ഷസശാർദൂലാ, ഇങ്ങനെയരുത്; ഈ നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കുക. രാജശാസ്ത്രത്തിനു നിരക്കാത്ത ഒരു വഴിയാണു നീ സ്വീകരിക്കുന്നതായി കാണുന്നത്. രാക്ഷസാ, ദൂതനെ വധിക്കുന്നതു രാജശാസ്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല; പറഞ്ഞയച്ചതുപോലെ പറയുന്ന ദൂതനിൽനിന്നു കാര്യം അറിയുകമാത്രമാണു വേണ്ടത്. അതുല്യപരാക്രമിയേ, അതിമഹത്തായ അപരാധമുണ്ടായാലും ദൂതനെ വിരൂപനാക്കുന്നതേ കാണുന്നുള്ളൂ; ശാസ്ത്രമനുസരിച്ചു വധമില്ല.”’ സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം രാജനീതിയുടെ ആദർശമാണ് — ആദ്യം കുശലാന്വേഷണം, പിന്നെ സംഭവവിവരണം, പിന്നെ മൈത്രീപ്രഖ്യാപനം, ഒടുവിൽ മുന്നറിയിപ്പ്. ‘ധർമാർഥകാമങ്ങളോടു ചേർന്നതും ഹിതകരവും പഥ്യവുമായ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സന്ദേശത്തിന്റെ സ്വരൂപം നിർദേശിക്കുന്നു — ഇതു ഭയപ്പെടുത്തുന്ന സന്ദേശം മാത്രമല്ല, രാവണന്റെ ഹിതത്തിനുംവേണ്ടിയുള്ളതാണ്. ബാലിവധത്തിന്റെ പരാമർശം രാമന്റെ ബലത്തിനുള്ള തെളിവാണ് — ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു ബാലിയെ കൊന്നവനു രാവണനെയും കൊല്ലാൻ കഴിയും. രാവണന്റെ പ്രതികരണം ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ — അവന്റെ ക്രോധം നോട്ടത്തിൽത്തന്നെ പ്രകടമാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കു ധർമത്തിന്റെയും രാജനീതിയുടെയും സ്വരമാണ് — ‘ദൂതൻ അവധ്യൻ’ എന്നതു പ്രാചീനമായ നിയമമാണ്. വധത്തിനു പകരം വിരൂപനാക്കലാണ് അവൻ ശിക്ഷയായി നിർദേശിക്കുന്നത് — ഇതുതന്നെയാണു വാലിനു തീവയ്ക്കുന്നതിന്റെ മൂലം. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആദ്യപ്രവേശം ഇവിടെയാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കും. ‘ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടാൽ ദേവന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെല്ലുന്നവർ’ എന്ന വാക്കു വാനരന്മാരുടെ പൂർവവീരതയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — പണ്ടു ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരെ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നു പാരമ്പര്യം. സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശത്തിലെ ‘തകർക്കുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന കാലപരിധി രാവണനുള്ള അവസാന അവസരമാണ്. രാവണൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ മറുപടി വധാജ്ഞയാണ്. ‘എന്റെ പ്രഭാവം അറിയാതെ’ എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുണ്ട് — രാവണൻ അവനെ ഒരു സാധാരണ വാനരനായി കരുതുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ബ്രഹ്മവരത്താൽ സംരക്ഷിതനാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കു രാജശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രമാണത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതു നീതിയാണ്, ദയയല്ല. അവന്റെ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — രാജശാസ്ത്രത്തിൽ ദൂതവധം കാണുന്നില്ല, ദൂതൻ പറഞ്ഞയച്ചതു മാത്രം പറയുന്നു, മഹാപരാധത്തിലും വിരൂപനാക്കൽ മാത്രമാണു ശിക്ഷ. വിഭീഷണന്റെ ധർമനിഷ്ഠയുടെ ആദ്യപരിചയമാണിത്. സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രാമനെ ‘യുദ്ധവീരൻ’ എന്നും സുഗ്രീവനെ ‘രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൻ’ എന്നും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ഇരുവരുടെയും ദുഃഖത്തിലെ സാമ്യംതന്നെയാണ് അവരുടെ മൈത്രിയുടെ അടിസ്ഥാനം. ഹനുമാൻ ഈ സന്ദേശം രാവണസഭയിൽ നിർഭയനായി പറയുന്നു — ഇതാണു ദൂതന്റെ ധർമം.

‘വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാവണൻ ആ രാക്ഷസന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — “ഇവന്റെ ഈ വാൽതന്നെ ഇന്നു കത്തിക്കപ്പെടട്ടെ.” അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് എന്റെ വാൽ നാലുപാടും ചണനാരുകൾകൊണ്ടും പരുത്തിത്തുണികൾകൊണ്ടും പട്ടുതുണികൾകൊണ്ടും ചുറ്റിക്കെട്ടി. പിന്നെ പൂർണസജ്ജരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ മരക്കഷണങ്ങളും മുഷ്ടികളുംകൊണ്ട് എന്നെ അടിച്ചുകൊണ്ട് അപ്പോൾ എന്റെ വാലിനു തീകൊളുത്തി. അനേകം കയറുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസന്മാരാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിട്ടും എനിക്ക് ഒരു പീഡയും ഉണ്ടായില്ല; കാരണം പകൽവെളിച്ചത്തിൽ നഗരം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. പിന്നെ ശൂരന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ തീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ബന്ധിതനായ എന്നെ രാജവീഥിയിലൂടെ വിളംബരം ചെയ്തു നടത്തി നഗരകവാടത്തിലെത്തി. അപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും എന്റെ അതിമഹത്തായ രൂപം ചുരുക്കി ആ ബന്ധനം അഴിച്ച്, വീണ്ടും സ്വാഭാവികരൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇരുമ്പുപരിഘം കൈയിലെടുത്ത് ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു; പിന്നെ ആ നഗരകവാടത്തിലേക്കു വേഗത്തിൽ ചാടിക്കയറി. ജ്വലിക്കുന്ന വാലുകൊണ്ട്, മാളികകളോടും ഗോപുരങ്ങളോടുംകൂടിയ ആ നഗരിയെ, യുഗാന്താഗ്നി പ്രജകളെ എന്നപോലെ, പരിഭ്രമമേതുമില്ലാതെ ഞാൻ ദഹിപ്പിച്ചു.’ ഹനുമാൻ ബന്ധനം സ്വീകരിച്ചതു ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — പകൽവെളിച്ചത്തിൽ നഗരം കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; ബന്ധിച്ചതോടെ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ അവനെ നഗരം മുഴുവൻ കൊണ്ടുനടന്നു. അങ്ങനെ ശത്രുക്കൾതന്നെ അവന്റെ ചാരപ്രവൃത്തിക്കു സഹായികളായി. ‘കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്’ (ദിദൃക്ഷോഃ) എന്ന പദം അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വാൽ ചുറ്റാൻ ചണനാര്, പട്ടുതുണി, പരുത്തി — മൂന്നുതരം കത്തുന്ന വസ്തുക്കൾ; രാക്ഷസന്മാർ പൂർണസജ്ജരായി അവനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നഗരകവാടത്തിൽവച്ചുള്ള ബന്ധമോചനം, പരിഘം കൈയിലെടുക്കൽ, രാക്ഷസവധം, കവാടത്തിൽ കയറൽ, ദഹനം — ഈ കർമങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ക്രമമായി സംഭവിക്കുന്നു. ‘യുഗാന്താഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമ ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ ഭീകരതയെ പ്രളയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ‘പരിഭ്രമമില്ലാതെ’ എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദഹനം ചെയ്യുന്നതു ക്രോധംകൊണ്ടല്ല, നന്നായി ആലോചിച്ചാണ്; എന്നാൽ തുടർന്ന് അവൻതന്നെ തന്റെ അശ്രദ്ധ സമ്മതിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കഥനം ഇവിടെ വളരെ ചുരുക്കമാണ്; മുൻസർഗങ്ങളിൽ ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ വിസ്തരണം കണ്ടു. ദഹനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അവൻ പറയുന്നില്ല, കർമം മാത്രം. എന്നാൽ ബന്ധനം, വാലിനു തീവയ്പ്പ്, രാജവീഥിയിലെ വിളംബരം — ഇവയെല്ലാം അവന്റെ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായിത്തീർന്നുവെന്ന് അവന്റെ വാക്കിൽനിന്നു വ്യക്തമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ അവനെ അപമാനിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ നഗരം ഭസ്മമായി. ഇതു വിധിയുടെ പരിഹാസമാണ്. നഗരകവാടത്തിൽ കയറുന്നതാണു ദഹനത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു — അവിടെനിന്ന് അവൻ വീടുകളിൽനിന്നു വീടുകളിലേക്കു ചാടി ലങ്ക മുഴുവൻ ജ്വാലകളാൽ നിറച്ചു, മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചതുപോലെ.

‘“ജാനകി നശിച്ചുപോയെന്നതു വ്യക്തം; കാരണം ലങ്കയിൽ കത്താത്ത ഒരു പ്രദേശവും കാണുന്നില്ല, നഗരി മുഴുവൻ ഭസ്മമായിരിക്കുന്നു. ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ച ഞാൻ സീതയെയും ദഹിപ്പിച്ചു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; രാമന്റെ ഈ മഹത്തായ കാര്യം ഞാൻ വിഫലമാക്കി.” ഇങ്ങനെ ശോകാവിഷ്ടനായി ഞാൻ ചിന്തയിലാണ്ടു. അപ്പോൾ ‘ജാനകി ദഹിച്ചിട്ടില്ല’ എന്ന്, വിസ്മയകരമായ വാർത്ത പറയുന്ന ചാരണന്മാരുടെ ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ള വാക്കു ഞാൻ കേട്ടു. അദ്ഭുതകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് എനിക്ക് ഒരു ബോധമുണ്ടായി — ‘ജാനകി ദഹിച്ചിട്ടില്ല’ എന്നതു ശകുനങ്ങളിലൂടെയും തെളിഞ്ഞു; ജ്വലിക്കുന്ന വാലിലും അഗ്നി എന്നെ പൊള്ളിക്കുന്നില്ല; എന്റെ ഹൃദയം അത്യധികം ഹർഷിക്കുന്നു; കാറ്റുകൾ സുഗന്ധമുള്ളവയാണ്. കണ്ണിനു മുന്നിൽ ഫലം കാണിക്കുന്ന ആ ശകുനങ്ങളാലും മഹാഗുണമുള്ള കാരണങ്ങളാലും സത്യം കണ്ടറിഞ്ഞ ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളാലും ഞാൻ ഹർഷിതമനസ്കനായി. വീണ്ടും ഞാൻ വൈദേഹിയെ കണ്ടു; അവൾ എന്നെ വീണ്ടും യാത്രയാക്കി. പിന്നെ വീണ്ടും അരിഷ്ടപർവതത്തിലെത്തി, നിങ്ങളെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവിടെനിന്നു മടക്കക്കുതിപ്പു തുടങ്ങി. പിന്നെ വായുവും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗം പിന്നിട്ട് ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളെ കണ്ടു. രാഘവന്റെ പ്രസാദത്താലും നിങ്ങളുടെ തേജസ്സാലും സുഗ്രീവന്റെ കാര്യത്തിനായി ഞാൻ എല്ലാം അനുഷ്ഠിച്ചു. ഇതെല്ലാം ഞാൻ അവിടെ യഥാവിധി ചെയ്തു; അവിടെ ചെയ്യാത്തതായി ബാക്കിയുള്ളത് എന്തോ, അതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യുക.’ ഈ അവസാനഭാഗത്തു അമ്പത്തിയഞ്ചാം സർഗത്തിലെ വൃത്താന്തം ചുരുക്കി വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — നൂറ്റിയമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം ആ സർഗത്തിലെ പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തോട് അക്ഷരംപ്രതി സമാനമാണ്. ഹനുമാൻ തന്റെ ഭയവും പിഴവുംപോലും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അവന്റെ സത്യനിഷ്ഠ. ചാരണന്മാരുടെ വാക്ക്, ശകുനങ്ങൾ, കത്താത്ത സ്വന്തം വാൽ — സീതയുടെ സുരക്ഷയ്ക്കു മൂന്നു പ്രമാണങ്ങൾ. എങ്കിലും വീണ്ടും സീതയെ നേരിട്ടു കണ്ടശേഷം മാത്രമാണ് അവൻ നിശ്ചിന്തനാകുന്നത്. ഉപസംഹാരത്തിൽ അവന്റെ വിനയം വളരെ വ്യക്തമാണ് — എല്ലാ കാര്യവും ‘രാഘവന്റെ പ്രസാദത്താലും’ ‘നിങ്ങളുടെ തേജസ്സാലും’ ആണു ചെയ്തതെന്ന് അവൻ പറയുന്നു, സ്വന്തം ബലത്താലെന്നല്ല. ‘ബാക്കിയുള്ളതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അടുത്ത കർത്തവ്യം അവൻ സഭയ്ക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ആലോചനയുടെ ആരംഭം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘമായ കഥനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും കേൾവിക്കാരായ വാനരന്മാർക്കും വായനക്കാർക്കുംവേണ്ടി വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘വായുവും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗം’ എന്ന ആകാശമാർഗവർണന കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ആകാശസാഗരരൂപകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ ഇവിടെ നിങ്ങളെ കണ്ടു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കഥ വർത്തമാനകാലത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — ഹനുമാൻ വീണ്ടും മഹേന്ദ്രത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ. അവന്റെ കഥനത്തിന്റെ ആരംഭം ജാംബവാന്റെ ചോദ്യത്തോടെ, അവസാനം സഭയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം സമർപ്പിക്കുന്നതോടെ — ഇങ്ങനെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു. ‘അവിടെ ചെയ്യാത്തതായി ബാക്കിയുള്ളത്’ എന്ന വാക്കു വിനയത്തിന്റെ പരമരൂപമാണ് — മഹത്തായ കാര്യം ചെയ്തിട്ടും അവൻ തന്റെ കർമം അപൂർണമെന്നപോലെ കരുതുന്നു, ശേഷിച്ചതു മറ്റുള്ളവർക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കഥനത്തിൽ സ്വന്തം ഭയം സമ്മതിക്കുന്നതു വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — വീരനായിട്ടും അവൻ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ശോകവും ആശങ്കയും അനുഭവിക്കുന്നു, അതു മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. അവന്റെ മറുപടി കർമവുമാണ് — കേട്ടതുകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തനാകാതെ അവൻ സീതയെ വീണ്ടും കാണാൻ പോകുന്നു. പ്രത്യക്ഷപ്രമാണത്തിനുള്ള ഈ നിർബന്ധം ദൂതന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു; കാരണം രാമനോട് അസത്യം പറയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക