സർഗ്ഗം
ഹനുമാന്റെ മടങ്ങിവരവും വാനരന്മാരുമായുള്ള സമാഗമവും
ആകാശസാഗരത്തിന്റെ രൂപകം, മേഘങ്ങളിൽ കയറിയിറങ്ങൽ, മഹേന്ദ്രദർശനവും ഗർജനവും, ജാംബവാന്റെ അനുമാനം, വാനരന്മാരുടെ ഹർഷം, ‘സീതയെ കണ്ടു’ എന്ന അറിയിപ്പ്, അംഗദന്റെ പ്രശംസ
മഹാവേഗമുള്ള ഹനുമാൻ ചിറകുള്ള പർവതംപോലെ കുതിച്ചുയർന്ന്, തളർച്ചയേതുമില്ലാതെ, ആകാശത്തെത്തന്നെ സമുദ്രമായി കരുതി നീന്തിനീങ്ങി. കവി ആകാശത്തെ സമുദ്രമായി രൂപണം ചെയ്യുന്നു — ആ ആകാശസാഗരത്തിൽ നാഗങ്ങളും യക്ഷന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും വിടർന്ന താമരകളും ഉത്പലങ്ങളുംപോലെ; ചന്ദ്രൻ ആമ്പൽ, സൂര്യൻ കാരണ്ഡവപ്പക്ഷി; തിഷ്യനും ശ്രവണനും കാദംബഹംസങ്ങൾ; മേഘങ്ങൾ പായലും പുൽത്തകിടിയും; പുനർവസു വലിയ മത്സ്യം; ലോഹിതാംഗനായ ചൊവ്വ വലിയ മുതല; ഐരാവതം ഒരു മഹാദ്വീപം; സ്വാതി വിലസുന്ന ഹംസം; കാറ്റിൻകൂട്ടങ്ങൾ തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ; ചന്ദ്രരശ്മികൾ തണുത്ത ജലം. ഇങ്ങനെയുള്ള ആകാശസാഗരത്തെ അവൻ തളരാതെ കടന്നുപോയി. ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, താരാപതിയായ ചന്ദ്രനെ ഉരസിനീങ്ങുന്നതുപോലെ, നക്ഷത്രങ്ങളോടും സൂര്യമണ്ഡലത്തോടുംകൂടിയ ആകാശത്തെ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ അതിരില്ലാത്ത ആ സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടിറങ്ങി. ഹനുമാൻ മേഘജാലങ്ങളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ നീങ്ങുന്നു. വെളുപ്പും ചുവപ്പും നീലയും മഞ്ചട്ടിനിറവും പച്ചയുമുള്ള വലിയ മേഘങ്ങൾ അവിടെ തിളങ്ങി. മേഘജാലങ്ങളിൽ കടന്നും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും അവൻ തെളിഞ്ഞും മറഞ്ഞും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. പലതരം കനത്ത മേഘങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ട, വെളുത്ത വസ്ത്രമണിഞ്ഞ ആ വീരൻ, കാണുകയും മറയുകയും ചെയ്യുന്ന ശരീരത്തോടെ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ഗരുഡനെപ്പോലെ പറക്കുന്ന ആ വായുനന്ദനൻ മേഘവൃന്ദങ്ങളെ കീറിമുറിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നു ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ സമ്പൂർണരൂപകം സമുദ്രത്തിന്റെ ഓരോ അംഗത്തെയും ആകാശത്തിന്റെ ഓരോ അംഗത്തോടു ചേർക്കുന്നു — ഇതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ സാവയവരൂപകാലങ്കാരമാണ്. സാഗരം കടക്കുന്ന ഹനുമാൻ ആകാശത്തെയും സാഗരമായി കാണുന്നു — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രണ്ടും സമം. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പേരുകൾ — തിഷ്യൻ, ശ്രവണൻ, പുനർവസു, സ്വാതി — ജ്യോതിഷജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു. മേഘങ്ങളിൽ കയറുകയും ഇറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്ന ഹനുമാനു ചന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളാൽ മറയ്ക്കപ്പെടുകയും തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ അവനും. ‘ധവളാംബരൻ’ എന്ന പദം ദ്വയാർഥമുള്ളതുപോലെയാണ് — വെളുത്ത വസ്ത്രമുള്ളവൻ എന്നും, വെളുത്ത ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നവൻ എന്നും. ഈ ഭാഗം ഹനുമാന്റെ പ്രസന്നമനസ്സിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ് — പോകുമ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻ കളിക്കുന്നതുപോലെ ആകാശത്തു വിഹരിക്കുന്നു. ഈ രൂപകത്തിന്റെ സവിശേഷത, ആകാശത്തിലെ ഓരോ വസ്തുവിനും ജലത്തിലെ ഒരു വസ്തുവുമായി സാമ്യമുണ്ടെന്നതാണ് — ചന്ദ്രൻ വെളുത്ത ആമ്പൽപോലെ, സൂര്യൻ പൊൻനിറമുള്ള കാരണ്ഡവംപോലെ, നക്ഷത്രങ്ങൾ ജലപക്ഷികൾപോലെ, മേഘങ്ങൾ പച്ചപ്പായൽപോലെ, ഗ്രഹങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളും മുതലകളുംപോലെ, ഐരാവതമെന്ന ആന ദ്വീപുപോലെ. ഇങ്ങനെ ആകാശം മുഴുവൻ ജീവനുള്ള ഒരു ജലാശയമാകുന്നു. അതിൽ ഹനുമാൻ ‘അപരിശ്രാന്തൻ’ (തളരാത്തവൻ) — ഈ പദം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു; അതിലൂടെ പോക്കിലെ ക്ഷീണവും മടക്കത്തിലെ ലാഘവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കാര്യസിദ്ധിയാൽ മനസ്സു പ്രസന്നം, ശരീരവും ലഘു. മേഘങ്ങളുടെ അഞ്ചു നിറങ്ങൾ — വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ്, നീല, മഞ്ചട്ടിനിറം, പച്ച — സന്ധ്യാകാശത്തിന്റെ ചിത്രം നൽകുന്നു. ഈ മേഘങ്ങളിലൂടെയുള്ള ഹനുമാന്റെ കടക്കലും പുറത്തുവരലും കാണലിന്റെയും മറയലിന്റെയും ഒരു കളിപോലെയാണ്.
മേഘഗർജനംപോലെ മഹാസ്വരമുള്ള അവൻ ഉറക്കെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് — ശ്രേഷ്ഠരായ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന്, തന്റെ പേരു പ്രഖ്യാപിച്ച്, നഗരിയെ കലക്കി, രാവണനെ വ്യഥപ്പെടുത്തി, മഹാവീരന്മാരെ മർദിച്ച്, വൈദേഹിയെ വന്ദിച്ച് — ആ മഹാതേജസ്വി വീണ്ടും സാഗരമധ്യത്തിലൂടെ മടങ്ങിവന്നു. വീര്യവാനായ അവൻ പർവതേന്ദ്രനായ സുനാഭനെ, മൈനാകത്തെ, തൊട്ടശേഷം ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചബാണംപോലെ അതിവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടുപാഞ്ഞു. അൽപം അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ മേഘംപോലുള്ള മഹാഗിരിയായ മഹേന്ദ്രത്തെ കണ്ട് ആ മഹാകപി ഗർജിച്ചു; ആ ഗർജനംകൊണ്ട് പത്തു ദിക്കുകളും നാലുപാടും നിറച്ചു. വീണ്ടും മേഘഗർജനംപോലുള്ള മഹാനാദത്തോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, സുഹൃത്തുക്കളെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ ആ ദേശത്തെത്തി. അവൻ അതിഗംഭീരമായി ഗർജിച്ചു, വാൽ ഇളക്കി. ഗരുഡൻ സഞ്ചരിക്കുന്ന മാർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ഘോഷത്താൽ സൂര്യമണ്ഡലത്തോടുകൂടിയ ആകാശം പിളരുന്നതുപോലെ ആയി. സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽ വായുപുത്രനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മുമ്പേ കാത്തിരുന്ന മഹാബലരായ ശൂരന്മാർ, അപ്പോൾ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെടുന്ന വലിയ മേഘത്തിന്റെ ഇരമ്പൽപോലെ, ഹനുമാന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഘോഷം കേട്ടു. ഹനുമാന്റെ ഗർജനം ഹർഷപ്രകടനം മാത്രമല്ല, വാനരന്മാർക്കുള്ള ഒരു സന്ദേശവുമാണ് — ‘ഞാൻ വന്നു, കാര്യം സാധിച്ചു.’ ദൂരെനിന്നുതന്നെ അവൻ തന്റെ വിജയം വിളംബരം ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി കാത്തിരിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആശങ്ക വേഗം നീങ്ങുന്നു. മൈനാകത്തെ തൊടുന്നതു കൃതജ്ഞതയുടെ സൂചകമാണ് — പോകുമ്പോൾ മൈനാകം അവനെ സൽക്കരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; അന്ന് അവൻ കൈകൊണ്ടു തൊട്ടിട്ടു മാത്രം പോയി; ഇന്നു മടക്കത്തിലും അവൻ അതിനെ തൊടുന്നു. ‘ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വേഗത്തെയും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയെയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — ബാണം ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു നേരെ പോകുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും മഹേന്ദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിൽ വന്ന ‘നദൻ നാദേന മഹതാ’ (ഉറക്കെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന വാക്യം പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അക്ഷരംപ്രതി ആവർത്തിക്കുന്നു — അച്ചടിയിലെ പാഠം അതേപടി സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. സുനാഭൻ എന്നതു മൈനാകത്തിന്റെതന്നെ പേരാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു — ‘ശോഭനമായ നാഭിയുള്ളവൻ’ എന്നർഥം, കാരണം അതു സമുദ്രമധ്യത്തിലാണു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഹനുമാന്റെ ഗർജനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അതു പത്തു ദിക്കുകളും നിറയ്ക്കുന്നു, ആകാശം പിളരുന്നതുപോലെയാകുന്നു, മേഘത്തിന്റെ ഇരമ്പൽപോലെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണനകളുടെ ഉദ്ദേശ്യം ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുകയാണ്. വടക്കേക്കരയിലുള്ള വാനരന്മാർ ‘സംവിഷ്ഠിതർ’ ആയിരുന്നു — അവർ അവിടെ ഉറച്ചിരുന്നു കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു; ഹനുമാൻ മടങ്ങിവരാതെ അവർക്കു പോകാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. പതിനൊന്നുമുതൽ പതിമൂന്നുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലങ്കയിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം വീണ്ടും വരുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും ഈ സംഗ്രഹം പറഞ്ഞിരുന്നു. ഈ പുനരുക്തി കഥയുടെ ഒരു സന്ധിസ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — ഒരു അധ്യായം തീർന്നു, മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ആജഗാമ’ (മടങ്ങിവന്നു) എന്ന ക്രിയാപദമാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ഹനുമാൻ ദൂരെനിന്നു മഹേന്ദ്രത്തെ കാണുന്നു, ഉടൻതന്നെ ഗർജിക്കുന്നു — സ്വജനങ്ങളെ കാണുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ അവന്റെ ഹർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വാലിന്റെ ഇളക്കവും ഹർഷത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ചിഹ്നമാണ്.
ദീനമനസ്കരായിരുന്ന ആ വനവാസികളെല്ലാം വാനരേന്ദ്രന്റെ മേഘഗർജനംപോലുള്ള ഘോഷം കേട്ടു. ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ നാദം കേട്ട്, നാലുപാടും നിന്നിരുന്ന ആ വാനരന്മാരെല്ലാം സുഹൃത്തിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉത്സുകരായി. ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാൻ പ്രീതിയാൽ ഹർഷംനിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഈ ഹനുമാൻ സർവഥാ കാര്യം സാധിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; കാര്യം സാധിക്കാത്തവന്റെ ഗർജനം ഇങ്ങനെയാവില്ല.’ ആ മഹാത്മാവിന്റെ കൈകളുടെയും തുടകളുടെയും വേഗവും ഗർജനവും കേട്ട് ഹർഷംപൂണ്ട വാനരന്മാർ അങ്ങിങ്ങു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. ഹനുമാനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അത്യാഹ്ലാദത്തോടെ അവർ മരത്തുമ്പുകളിൽനിന്നു മരത്തുമ്പുകളിലേക്കും ശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു ശിഖരങ്ങളിലേക്കും ചാടിക്കയറി. പ്രീതരായ അവർ മരത്തുമ്പുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചുനിന്നു, തിളങ്ങുന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ വീശി. ഗിരിഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞ കാറ്റു ഗർജിക്കുന്നതുപോലെ ബലവാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ഗർജിച്ചു. കനത്ത മേഘംപോലെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മഹാകപിയെ കണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും കൈകൂപ്പി നിന്നു. പിന്നെ വേഗമേറിയവനും പർവതസമാനനുമായ ആ വീരകപി മരങ്ങൾ തിങ്ങിയ ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വന്നിറങ്ങി. ഹർഷത്താൽ നിറഞ്ഞ അവൻ, ചിറകറ്റ ഒരു പർവതം ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, രമണീയമായ ഒരു മലയരുവിക്കരികിൽ ഇറങ്ങി. ജാംബവാന്റെ അനുമാനം വൃദ്ധന്റെ അനുഭവത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ഗർജനത്തിന്റെ സ്വരൂപത്തിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ കാര്യസിദ്ധി അറിയുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആശങ്ക മുമ്പു വലുതായിരുന്നു — ഹനുമാൻ പരാജയപ്പെട്ടാൽ സുഗ്രീവന്റെ ശിക്ഷയാൽ മരണംതന്നെയാണ് അവരുടെ ഗതി എന്നു കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ഗർജനം അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രത്യാശയാണ്. വസ്ത്രങ്ങൾ വീശുന്നതു മനുഷ്യരുടേതുപോലുള്ള ഉത്സവത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — കൊടികൾപോലെ അവർ വസ്ത്രങ്ങൾ ആട്ടുന്നു. വാനരന്മാർ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു — ഹനുമാനോടുള്ള അവരുടെ ആദരവും ബഹുമാനവും ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. ‘ചിറകറ്റ പർവതം’ എന്ന ഉപമ പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞ കഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മൈനാകവും പറഞ്ഞ കഥ. വാനരന്മാരുടെ ചേഷ്ടകൾ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — അവർ മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്കും ശിഖരത്തിൽനിന്നു ശിഖരത്തിലേക്കും ചാടുന്നു, കൊമ്പുകൾ പിടിക്കുന്നു, വസ്ത്രങ്ങൾ ആട്ടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ മനുഷ്യസമാനമായ ഭാവങ്ങളും വാനരസഹജമായ ചേഷ്ടകളും കവി ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗർജനത്തെ ഗിരിഗുഹയിലെ കാറ്റിനോട് ഉപമിക്കുന്നത് അവന്റെ പിതാവായ വായുവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘മാരുതൻ’, ‘മാരുതാത്മജൻ’ എന്ന ശബ്ദക്രീഡയും ഇവിടെയുണ്ട്. ഹനുമാൻ ഇറങ്ങുന്നത് ഒരു അരുവിക്കരികിലാണ് — ഒരു വെള്ളച്ചാട്ടംപോലെ അവൻ ശിഖരത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നു. ഈ ഭാഗം കാത്തിരിപ്പിൽനിന്ന് ഉത്സവത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം കാണിക്കുന്നു; ദീനമനസ്കരായ വാനരന്മാർ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് ഹർഷഭരിതരാകുന്നു. എല്ലാവരിലുംവച്ച് വൃദ്ധനും ജ്ഞാനിയും ജാംബവാനാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് എല്ലാവരും വിശ്വസിക്കുന്നു. അവന്റെ അനുമാനം യുക്തിസഹമാണ് — പരാജയപ്പെട്ട ദൂതൻ ലജ്ജയാൽ മൗനം പാലിക്കും, ഗർജിക്കില്ല. ‘കാര്യം സാധിക്കാത്തവന്റെ ഗർജനം ഇങ്ങനെയാവില്ല’ എന്ന വാക്കു ലോകവ്യവഹാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു.
പിന്നെ പ്രീതമനസ്കരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠരും മഹാത്മാവായ ഹനുമാനെ ചുറ്റി അടുത്തുചെന്നു. ചുറ്റിനിന്ന് പരമമായ പ്രീതിയിലെത്തിയ, ഹർഷംനിറഞ്ഞ മുഖമുള്ള അവരെല്ലാം വന്നെത്തിയ അവനെ സമീപിച്ചു. കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളായി കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കൊണ്ടുവന്ന് വാനരന്മാർ ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ മാരുതപുത്രനെ സൽക്കരിച്ചു. ചിലർ ആനന്ദത്തോടെ ആർത്തുവിളിച്ചു, ചിലർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി; ഹർഷംപൂണ്ട വാനരശ്രേഷ്ഠർ മരക്കൊമ്പുകളും കൊണ്ടുവന്നു. ഹനുമാനാകട്ടെ അപ്പോൾ ജാംബവാൻ മുതലായ വൃദ്ധരായ ഗുരുജനങ്ങളെയും കുമാരനായ അംഗദനെയും വന്ദിച്ചു. പൂജ്യനായ അവൻ ആ രണ്ടുപേരാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട്, കപികളാൽ സന്തുഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട്, ‘ദേവിയെ കണ്ടു’ എന്നു ചുരുക്കത്തിൽ അറിയിച്ചു. പിന്നെ അവൻ ബാലിയുടെ പുത്രന്റെ കൈപിടിച്ച് മഹേന്ദ്രഗിരിയിലെ രമണീയമായ ഒരു വനപ്രദേശത്ത് ഇരുന്നു. ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഹനുമാൻ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠരോടു പറഞ്ഞു — ‘അശോകവനികയിൽ കഴിയുന്ന ആ ജനകപുത്രിയെ ഞാൻ കണ്ടു. അതിഘോരരായ രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നവളും, കുറ്റമറ്റവളും, ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവളും, ബാലയും, രാമനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്നവളും, ഉപവാസത്താൽ തളർന്നവളും, മലിനയും, ജടപിടിച്ച മുടിയുള്ളവളും, മെലിഞ്ഞവളുമാണ് അവൾ.’ അപ്പോൾ ‘കണ്ടു’ എന്ന ആ വാക്ക് മഹത്തായ അർഥമുള്ളതും അമൃതുപോലുള്ളതുമായി. ‘ദേവിയെ കണ്ടു’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ മുഴുവൻ കാര്യത്തിന്റെയും സാരമുണ്ട് — ഹനുമാൻ ആദ്യം ഫലം പറയുന്നു, പിന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നു. ഇതാണു ദൂതന്റെ ബുദ്ധി — കാത്തിരിക്കുന്നവരുടെ ആശങ്ക വേഗം നീക്കണം. ഹനുമാൻ ആദ്യം വൃദ്ധരായ ഗുരുജനങ്ങളെയും പിന്നെ യുവരാജാവായ അംഗദനെയും വന്ദിക്കുന്നു — വിജയത്തിന്റെ നിമിഷത്തിലും കൈവിടാത്ത വിനയമാണിത്. അംഗദന്റെ കൈപിടിച്ച് ഇരിക്കുന്നത് ആ രാജകുമാരനോടുള്ള ബഹുമാനത്തിന്റെയും സൗഹൃദത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. സീതയുടെ വർണനയിലെ ഓരോ വിശേഷണവും അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരംശം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റപ്പിന്നൽ പതിവിരഹത്തിന്റെ ചിഹ്നം, ഉപവാസം തപസ്സിന്റേത്, മലിനതയും ജടപിടിച്ച മുടിയും ശരീരത്തെ അവഗണിച്ചതിന്റേത്. വാനരന്മാർ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു — കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും, തങ്ങളുടെ പക്കലുള്ളതുതന്നെ. ഇത് അവരുടെ ലളിതവും എന്നാൽ ഹൃദ്യവുമായ സൽക്കാരമാണ്. ഹനുമാൻ അവരുടെ ബഹുമാനം വിനയത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു, താൻ വൃദ്ധരെ നമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പൂജ്യനായവൻ പൂജിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നതു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — അവൻ സ്വയം പൂജ്യനാണ്, എങ്കിലും മറ്റുള്ളവരെ പൂജിക്കുന്നു, പിന്നെ അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ വർണനയിൽ ഹനുമാൻ എട്ടു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അവയിൽ ‘അനിന്ദിത’ (കുറ്റമറ്റവൾ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെങ്കിലും അവൾ കളങ്കമറ്റവളാണെന്ന് അവൻ ആദ്യമേ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കണ്ടു’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദം ‘മഹാർഥവും അമൃതോപമവും’ എന്നു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഈ പദത്തിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ജീവനും രാമന്റെ സുഖവും സീതയുടെ മോചനവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
മാരുതിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും ആനന്ദിച്ചു. ചിലർ സിംഹനാദം ചെയ്തു, ചിലർ ആർത്തുവിളിച്ചു, മഹാബലരായ ചിലർ ഗർജിച്ചു; ചിലർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി, മറ്റുചിലർ മറുഗർജനം ചെയ്തു. അത്യാഹ്ലാദംപൂണ്ട ചില കപികുഞ്ജരന്മാർ വാലുകൾ ഉയർത്തി, നീണ്ടു വളഞ്ഞ ആ വാലുകൾ ചുഴറ്റി. മറ്റുചിലരാകട്ടെ ഹർഷത്തോടെ പർവതശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു ചാടിവന്ന് ശ്രീമാനായ വാനരോത്തമൻ ഹനുമാനെ തൊട്ടുനോക്കി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുതീർന്ന ഹനുമാനോട് അപ്പോൾ അംഗദൻ എല്ലാ വാനരവീരന്മാരുടെയും മധ്യത്തിൽ അനുത്തമമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, സത്ത്വത്തിലും വീര്യത്തിലും നിനക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല; കാരണം നീ വിസ്തൃതമായ സാഗരം കടന്നു വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നിരിക്കുന്നു. വാനരോത്തമാ, നീ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് ഞങ്ങൾക്കു ജീവൻ നൽകിയവൻ; നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞങ്ങൾ ലക്ഷ്യം സാധിച്ചവരായി രാഘവനോടു ചെന്നുചേരും. ഹാ, സ്വാമിയിലുള്ള നിന്റെ ഭക്തി! ഹാ, നിന്റെ വീര്യം! ഹാ, നിന്റെ ധൈര്യം! ഭാഗ്യവശാൽ യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയായ ദേവിയെ നീ കണ്ടു; ഭാഗ്യവശാൽ കാകുത്സ്ഥൻ സീതാവിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും.’ പിന്നെ വാനരന്മാർ അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും ജാംബവാനെയും ചുറ്റി ആനന്ദത്തോടെ വലിയ പാറകളിൽ ഇരിപ്പിടമുറപ്പിച്ചു. ആ പർവതത്തിലെ വലിയ പാറകളിൽ ഇരുന്ന ആ വാനരോത്തമന്മാർ സമുദ്രലംഘനവും, ലങ്കയെയും സീതയെയും രാവണനെയും കണ്ടതും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, കൈകൂപ്പി ഹനുമാന്റെ മുഖത്തേക്കു നോക്കിയിരുന്നു. അവിടെ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ അംഗദൻ സ്വർഗത്തിൽ ദേവന്മാരാൽ ഉപാസിക്കപ്പെടുന്ന ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരുന്നു. കീർത്തിമാനും യശസ്വിയുമായ ഹനുമാനും, തോൾവളയണിഞ്ഞ കൈകളുള്ള അംഗദനും ആനന്ദത്തോടെ ഇരുന്ന ആ ഉയർന്ന വലിയ പർവതശിഖരം ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിൽ ‘അംഗദേനാംഗദബദ്ധബാഹുനാ’ എന്ന യമകമുണ്ട് — അംഗദൻ എന്നതു രാജകുമാരന്റെ പേര്, അംഗദം എന്നതു തോൾവള എന്ന ആഭരണം. ‘ജീവൻ നൽകിയവൻ’ എന്ന അംഗദന്റെ വാക്ക് എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും കൃതജ്ഞത പ്രകടമാക്കുന്നു — സീതയെ കാണാതെ മടങ്ങിയിരുന്നെങ്കിൽ അവരുടെ മരണം ഉറപ്പായിരുന്നു. അവൻ ഹനുമാന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഭക്തി, വീര്യം, ധൈര്യം; ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളാണു സുന്ദരകാണ്ഡനായകന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒടുവിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും കഥ കേൾക്കാൻ ഉത്സുകരാണ് — ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘമായ വൃത്താന്തകഥനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദനെ ഇന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നത് അവന്റെ യുവരാജത്വവും നേതൃത്വവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷത്തിനു പല പ്രകാരങ്ങളുണ്ട് — സിംഹനാദം, ആർപ്പുവിളി, ഗർജനം, കിലുകിലാരവം, മറുഗർജനം, വാലാട്ടൽ, ഹനുമാനെ തൊടൽ. ഉത്സവത്തിന്റെ കോലാഹലം വായനക്കാരന്റെ ചെവിയിലും മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നാൻ കവി ഇവയുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്ക് യുവരാജാവിനു യോജിച്ചതാണ് — എല്ലാവരുടെയും പേരിൽ അവൻ ഹനുമാനെ സൽക്കരിക്കുന്നു. ‘അഹോ’ (ഹാ) എന്നതിന്റെ മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം വിസ്മയത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നതിന്റെ രണ്ടുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം സൗഭാഗ്യബോധം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ പാറകളിൽ ഇരിക്കുന്നത് ഒരു സഭയുടെ ചിത്രംപോലെയാണ് — നടുവിൽ അംഗദൻ, ഇരുവശങ്ങളിലും ഹനുമാനും ജാംബവാനും, ചുറ്റും വാനരന്മാർ. അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ദീർഘകഥനത്തിന്റെ ശ്രോതൃമണ്ഡലമാണ് ഈ സഭ. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ പർവതശിഖരം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതു പ്രകൃതിസഹജം മാത്രമല്ല, അവിടെ ഇരിക്കുന്ന വീരന്മാരുടെ കീർത്തിയുടെ പ്രതിബിംബവുമാണ്. കീർത്തിമാനായ ഹനുമാനും യശസ്വിയായ അംഗദനും പർവതത്തെയും ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉത്സവത്തോടെയും ഉജ്ജ്വലമായ ഒരു ചിത്രത്തോടെയും സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥