സർഗ്ഗം
ലങ്കാപുരീദർശനവും ലങ്കാവിജയവും
രാത്രിയിൽ ലങ്കയുടെ സമീപത്തേക്കുള്ള ഗമനം, നഗരിയുടെ വൈഭവം, ഹനുമാന്റെ ചിന്ത, നഗരദേവതയായ ലങ്കയുടെ തടസ്സം, മുഷ്ടിപ്രഹരം, സ്വയംഭൂവിന്റെ വരത്തിന്റെ സ്മരണയും പ്രവേശാനുമതിയും
മേഘംപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ലംബപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിന്നിരുന്ന, ബുദ്ധിമാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ സത്ത്വഗുണത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ധൈര്യം കൈക്കൊണ്ട്, രാത്രിയിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ നഗരി രമ്യമായ കാനനങ്ങളാലും ജലാശയങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായിരുന്നു. ശരത്കാലമേഘങ്ങൾപോലെ വെളുത്ത ഭവനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, സമുദ്രംപോലെ ഗംഭീരമായി മുഴങ്ങുന്നതും, സമുദ്രക്കാറ്റ് വീശുന്നതുമായി അത് കാണപ്പെട്ടു. നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട ബലവത്തായ സൈന്യത്താൽ സുരക്ഷിതമായ അത് കുബേരന്റെ അളകാപുരിപോലെ തോന്നിച്ചു; അതിന്റെ തോരണങ്ങൾ മനോഹരങ്ങളായിരുന്നു, നിര്യൂഹങ്ങൾ — വാതിലുകളിൽ പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന മരഭാഗങ്ങൾ — ശോഭനങ്ങളായിരുന്നു, പുറവാതിലുകളും അകവാതിലുകളും വെളുത്തവയായിരുന്നു. സർപ്പങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നതും ഗുപ്തവും ശുഭവുമായ പാതാളത്തിലെ ഭോഗവതിയെപ്പോലെയും, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതും കൊടുങ്കാറ്റിന്റെ മുഴക്കമുള്ളതുമായ ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയെപ്പോലെയും അവൻ അതിനെ കണ്ടു. വലിയ സ്വർണപ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ നഗരിയെ സമീപിച്ച് സന്തുഷ്ടനായ അവൻ പെട്ടെന്ന് പ്രാകാരത്തിൽ കയറി. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അളക (ധനത്തിന്റെ), ഭോഗവതി (നാഗങ്ങളുടെ ഗുപ്തിയുടെ), അമരാവതി (ദേവന്മാരുടെ വൈഭവത്തിന്റെ) — അങ്ങനെ ലങ്ക മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും വൈഭവം വഹിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സത്ത്വമാസ്ഥായ’ (സത്ത്വത്തെ ആശ്രയിച്ച്) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ മനോബലം കാണിക്കുന്നു; ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുനഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ അവന്റെ മനസ്സ് ദൃഢമാണ്. ഒന്നാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ ‘ഗിരേഃ ശൃംഗേ സ്ഥിതഃ’ (പർവതശിഖരത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന സ്ഥിതിയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ലംബം എന്നത് ത്രികൂടത്തിന്റെ ഒരു ശിഖരമാണ്. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിവേശ’ (പ്രവേശിച്ചു) എന്ന പദം മുൻകൂട്ടിയുള്ള കഥനമാണ്; യഥാർഥത്തിൽ പ്രവേശം പിന്നീട്, ലങ്കയെ ജയിച്ചതിനുശേഷമാണ് നടക്കുന്നത്. രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടിലും കവി ഇവിടെ ലങ്കയുടെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു, കാരണം നഗരി ദീപങ്ങളാലും ചന്ദ്രപ്രകാശത്താലും പ്രകാശിതമായിരുന്നു. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി ആദ്യം നഗരിയെ മുഴുവനായി കാണുന്നു, പിന്നെ ക്രമമായി പ്രാകാരത്തെ, പിന്നെ വാതിലുകളെ — അങ്ങനെ ദൂരത്തുനിന്ന് അടുത്തേക്കു ദൃഷ്ടി നീങ്ങുന്നു. ‘സഹസാ ഹൃഷ്ടഃ’ (പെട്ടെന്ന് ഹർഷിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ഉത്സാഹം പ്രകടമാകുന്നു; ദീർഘമായ സമുദ്രലംഘനത്തിനുശേഷം ലക്ഷ്യം കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സ് പ്രസന്നമായി. പ്രാകാരത്തിനു മുകളിൽ കയറുന്നതുതന്നെയാണ് ആദ്യത്തെ സാഹസം. മുദ്രണത്തിലെ നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘അളകാപുരിപോലെ ശക്തിയുള്ള സൈന്യങ്ങളാൽ സുരക്ഷിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ‘വിടപാവതീം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അളക എന്ന അർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
പ്രാകാരത്തിനു മുകളിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, വിസ്മയം നിറഞ്ഞ ഹൃദയത്തോടെ ഹനുമാൻ ചുറ്റും നഗരിയെ നോക്കി. അവിടെ ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വാതിലുകളും, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടു നിർമിച്ച വേദികകളും, വജ്രം, സ്ഫടികം, മുത്ത് എന്നിവകൊണ്ടു രചിച്ച മണിത്തറകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള നിര്യൂഹങ്ങളും, വെള്ളിപോലെ നിർമലമായ വെളുത്ത ചുവരുകളും, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും, സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള നിർമലമായ അകത്തളങ്ങളും, മനോഹരമായ സഭാഭവനങ്ങളും കാണപ്പെട്ടു. ആ വാതിലുകൾ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നുപൊങ്ങിയതുപോലെ ഉന്നതങ്ങളായിരുന്നു. ക്രൗഞ്ചങ്ങളും മയിലുകളും അവിടെ കൂജനം ചെയ്തു; രാജഹംസങ്ങൾ അവിടെ വസിച്ചു; വാദ്യങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാൽ ആ നഗരി എല്ലായിടത്തും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കുബേരന്റെ വസ്വോകസാരയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നുപൊങ്ങിയതുപോലെയുള്ളതുമായ ലങ്കയെ കണ്ട് കപിയായ ഹനുമാൻ ഹർഷിച്ചു. ഈ ഹർഷം ശത്രുവിന്റെ ഐശ്വര്യം കണ്ടിട്ടുള്ളതല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടിട്ടുള്ള നിർമലമായ വിസ്മയമാണ്. ശില്പികളുടെ കൗശലം, രത്നങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം, പക്ഷികളുടെ കളരവം, വാദ്യങ്ങളുടെ ധ്വനി — എല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് നഗരിയുടെ സജീവമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘സംജവന’ എന്ന പദം ‘സഭാഭവനം’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — നാലുകെട്ടുള്ള ഗൃഹമോ സഭാഗൃഹമോ എന്നാണ് അതിന്റെ അർഥം. വസ്വോകസാര എന്നത് കുബേരന്റെ അളകയുടെതന്നെ മറ്റൊരു പേരാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെയും ലങ്കയ്ക്കു കുബേരനുമായുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എട്ടുമുതൽ പതിനൊന്നുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യമാണ് — വാതിലുകളുടെ വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി വരുന്നു, ഒടുവിൽ ‘പരിനാദിതാം’ (എങ്ങും മുഴങ്ങുന്നവൾ) എന്ന നഗരീവിശേഷണത്തോടെ വാക്യം അവസാനിക്കുന്നു. ഈ വാക്യഘടനയാൽ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ മുറിയാത്ത പ്രവാഹം അനുകരിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ഓരോ വസ്തുവിനെയും ക്രമമായി കാണുന്നു.
രാക്ഷസാധിപന്റെ അനുത്തമവും സമൃദ്ധവും ശുഭവുമായ ആ ലങ്കയെ നോക്കിക്കണ്ട് വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ നഗരിയെ മറ്റാർക്കും ബലം പ്രയോഗിച്ചു കീഴടക്കാനാവില്ല, കാരണം ആയുധങ്ങൾ ഓങ്ങിപ്പിടിച്ച രാവണന്റെ സൈന്യങ്ങളാൽ അത് എല്ലാ ഭാഗത്തും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. കുമുദനോ അംഗദനോ മഹാകപിയായ സുഷേണനോ മൈന്ദദ്വിവിദന്മാരോ ഈ ഭൂമിയിൽ എത്തിയേക്കാം. വിവസ്വാന്റെ പുത്രനായ സുഗ്രീവനും, കുശപർവാവ് എന്ന ഹരിക്കും, കപിമുഖ്യനായ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാനും, എനിക്കും ഇവിടെ എത്താൻ കഴിഞ്ഞേക്കും.’ പിന്നീട് മഹാബാഹുവായ രാഘവന്റെ പരാക്രമവും ലക്ഷ്മണന്റെ വിക്രമവും ഓർത്ത് ആ കപി പ്രീതനായി. രണ്ടാം സർഗത്തിൽ ‘നാലുപേർക്കു മാത്രമേ ഇവിടെ എത്താനാവൂ’ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ കൂടുതൽ പേരുകൾ എണ്ണുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ പ്രതീക്ഷ അല്പം വർധിച്ചു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനും മേലെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമംതന്നെയാണ് അവന്റെ ആശ്വാസത്തിന്റെ മൂലം — വാനരന്മാർ വെറും സാധനങ്ങൾ മാത്രം, വിജയം രാമന്റേതാണ്. ഇതിനാൽ അവന്റെ സ്വാമിഭക്തിയും വിനയവും പ്രകടമാകുന്നു — തന്റെ ബലത്തെ അവൻ അതിരുകടന്നു വിലമതിക്കുന്നില്ല. ഇവിടത്തെ ചിന്ത നിരാശയുടേതല്ല, ആസൂത്രണത്തിന്റേതാണ്; വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന് ആരുടെയൊക്കെ സാമർഥ്യം ആവശ്യമാണെന്ന് അവൻ ആലോചിക്കുന്നു. ‘കുശപർവാവ്’ എന്ന പേര് അപരിചിതമാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘വാനരൻ കുശപർവാവ്’ എന്ന പേരിൽത്തന്നെയാണ് അവനെ എടുക്കുന്നത്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാബാഹോ’ എന്ന സംബോധനരൂപമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; അത് ‘മഹാബാഹോഃ’ (മഹാബാഹുവിന്റെ) എന്ന ഷഷ്ഠ്യർഥത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചതുപോലെയാണ്. ഇങ്ങനെ ചിന്തയോടെ ആരംഭിച്ച ഈ ഖണ്ഡം പ്രീതിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു.
രത്നമയമായ പ്രാകാരങ്ങളെ വസ്ത്രങ്ങളെന്നപോലെ അണിഞ്ഞവളും, ഗോശാലകളും മറ്റു ഗൃഹങ്ങളും കർണാഭരണങ്ങളെന്നപോലെ ചൂടിയവളും, യന്ത്രാഗാരങ്ങളെ സ്തനങ്ങളെന്നപോലെ ധരിച്ചവളും, സമൃദ്ധയായ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ അലങ്കൃതയും, തിളങ്ങുന്ന ദീപങ്ങളാലും മഹാഗൃഹങ്ങളാലും ഇരുട്ടകന്നവളുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നഗരിയെ മഹാകപി കണ്ടു. ഇവിടെ ലങ്കയെ ഒരു യുവതിയുടെ രൂപത്തിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ സാക്ഷാൽ ഒരു സ്ത്രീയുടെ രൂപത്തിൽ എഴുന്നേറ്റുവരുന്നു; അതിനാൽ ഈ ഉപമ അതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ‘മഹാഗ്രഹൈഃ’ എന്നാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം — ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘മഹാഗ്രഹങ്ങൾ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിച്ചു’ എന്ന് ഗ്രഹം എന്ന അർഥം എടുക്കുന്നു.
അപ്പോൾ പ്രവേശിക്കുന്ന ഹരിശാർദൂലനും പവനപുത്രനുമായ മഹാകപിയെ ആ ലങ്കാനഗരി തന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ കണ്ടു. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ ലങ്ക ആ ഹരിശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട്, വികൃതമായ മുഖഭാവത്തോടെ സ്വയം എഴുന്നേറ്റ്, വായുപുത്രനായ വീരന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു. വലിയ ഗർജനം പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പവനപുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘വനവാസീ, നീ ആര്? എന്തു കാര്യത്തിനാണ് ഇവിടെ എത്തിയത്? നിന്റെ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം സത്യം പറയുക. വാനരാ, രാവണന്റെ സൈന്യങ്ങളാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ ലങ്കയിൽ നിനക്കു പ്രവേശിക്കാനാവില്ല.’ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്ന അവളോടു വീരനായ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘നീ ചോദിക്കുന്നതിന്റെ സത്യം ഞാൻ പറയാം. എന്നാൽ വിരൂപനേത്രേ, നഗരകവാടത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ആരാണ്? ദാരുണേ, എന്തിനാണ് നീ ക്രോധത്തോടെ എന്നെ ശകാരിക്കുന്നത്?’ ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ലങ്ക ക്രുദ്ധയായി പവനപുത്രനോടു പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘മഹാത്മാവായ രാക്ഷസരാജൻ രാവണന്റെ ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്ന, ആർക്കും ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ഞാൻ ഈ നഗരിയെ രക്ഷിക്കുന്നു. എന്നെ അവഗണിച്ച് ഈ നഗരിയിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല; ഇന്ന് എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട്, പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് നീ കിടക്കും. പ്ലവംഗമാ, ഞാൻതന്നെയാണ് ലങ്കാനഗരി; എല്ലാ ഭാഗത്തും ഞാൻ ഇതിനെ രക്ഷിക്കുന്നു — ഇതു നിന്നോടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ ഈ പ്രസംഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ് വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. നഗരത്തിന്റെ അധിദേവത സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയാകുന്നു എന്ന സങ്കല്പം പ്രാചീനമാണ് — ഓരോ നഗരവും അതിന്റെ സ്വന്തം ദേവതയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാൻ അവളുടെ ചോദ്യത്തിനു ശാന്തമായി ഒരു ചോദ്യംകൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — അവൻ തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ആദ്യം എതിർപക്ഷത്തിന്റെ പരിചയം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതാണ് ദൂതന്റെ നീതി. ലങ്കയുടെ വാക്കുകളിൽ ഗർവവും ക്രോധവും വ്യക്തമാണ് — ‘പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം’, ‘കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കും’ എന്നിവ ഭയപ്പെടുത്തലാണ്. അവൾ തന്നെ ‘രാവണന്റെ ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്നവൾ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — നഗരദേവതപോലും രാവണന്റെ സേവികയായിത്തീർന്നു; ഇത് അവന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ പരിചയമാണ്. ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും സംഭാഷണം നാടകീയമാണ് — ചോദ്യം, മറുചോദ്യം, ഭീഷണി. ‘വികൃതാനനദർശനാ’ (വികൃതമുഖമുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ വന്നിരിക്കുന്നു (21, 41) — എഴുന്നേൽക്കുമ്പോഴും വീഴുമ്പോഴും അവൾക്ക് ഒരേ രൂപം; അങ്ങനെ സംഭവത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്ക സ്വയം ‘ലങ്കാനഗരി’ എന്നു പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ അവൾ നഗരത്തിന്റെ അധിദേവതയാണെന്നു നിശ്ചയം; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘അധിഷ്ഠാത്രീദേവിയായ ലങ്ക’ എന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാന്റെ ശാന്തതയും അവളുടെ ക്രോധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം. വീരനായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണം — ആദ്യം വാക്കുകൊണ്ടു കാര്യം നേടുക, അതിനുശേഷം മാത്രം ബലം പ്രയോഗിക്കുക — ഇവിടെ ഹനുമാൻ പിന്തുടരുന്നു. ‘വനവാസീ’ എന്ന നിന്ദാസൂചകമായ സംബോധനയും അവൻ ശാന്തമായി സഹിക്കുന്നു. ലങ്കയുടെ ഗർവം അവളുടെ പരാജയത്തിനു തൊട്ടുമുമ്പാണ് — ഇതു കഥയുടെ നിയമമാണ്; രാവണന്റെ കാര്യത്തിലും പിന്നീട് ഇതു ഫലിക്കും.
ലങ്കയുടെ വാക്കു കേട്ട് മാരുതപുത്രനും ഹരിശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ജാഗരൂകനായി, മറ്റൊരു പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു. സ്ത്രീരൂപത്തിൽ വികൃതയായ അവളെ കണ്ട്, ബുദ്ധിമാനും സത്ത്വവാനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു — ‘മാളികകളും പ്രാകാരങ്ങളും തോരണങ്ങളുമുള്ള ലങ്കാനഗരി കാണാൻ മാത്രമാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്; എനിക്ക് അതിയായ കൗതുകമുണ്ട്. ലങ്കയിലെ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കാനനങ്ങളും പ്രധാനഗൃഹങ്ങളും കാണാനാണ് എന്റെ വരവ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ലങ്ക വീണ്ടും പരുഷാക്ഷരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദുർബുദ്ധേ, വാനരാധമാ, രാക്ഷസേശ്വരൻ പാലിക്കുന്ന എന്നെ ജയിക്കാതെ ഇന്നു നിനക്ക് ഈ നഗരി കാണാനാവില്ല.’ അപ്പോൾ ഹരിശാർദൂലൻ ആ നിശാചരിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭദ്രേ, ഈ നഗരി കണ്ടതിനുശേഷം വന്നതുപോലെ ഞാൻ തിരിച്ചുപോകും.’ അപ്പോൾ ഭയങ്കരമായ മഹാഗർജനം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ആ ലങ്ക വേഗത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനെ അടിച്ചു. അവളാൽ ശക്തിയായി അടിക്കപ്പെട്ട വീര്യവാനായ മാരുതപുത്രൻ അതിമഹത്തായ ഒരു നാദം മുഴക്കി. പിന്നീട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഹനുമാൻ ഇടതുകൈയുടെ വിരലുകൾ മടക്കി മുഷ്ടിയാക്കി അവളെ ഇടിച്ചു. ‘ഇവൾ സ്ത്രീയാണ്’ എന്നു കരുതി അവൻ സ്വയം അതിക്രോധം കാണിച്ചില്ല; എന്നിട്ടും ആ ലഘുവായ പ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ അവയവങ്ങൾ തളർന്ന ആ വികൃതമുഖിയായ നിശാചരി പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. വീഴ്ത്തപ്പെട്ട അവളെ കണ്ട്, തേജസ്വിയായ വീരൻ ഹനുമാൻ ‘സ്ത്രീയാണ്’ എന്നു കരുതി അവളോടു കൃപ കാണിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി ചതുരമാണ് — അവൻ സത്യം പറയുന്നുമുണ്ട്, എന്നാൽ മുഖ്യകാര്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; ‘കാണാൻ വന്നു’ എന്ന വാക്ക് സത്യമാണ്, സീതയെ കാണാൻതന്നെയാണ് അവൻ വന്നത്. ‘വന്നതുപോലെ തിരിച്ചുപോകും’ എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ സമാധാനവും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ അവൾ പ്രഹരിക്കുമ്പോൾ അവൻ പ്രത്യുത്തരം നൽകുന്നു — ഇടതുകൈകൊണ്ട്, മിതമായ ക്രോധത്തോടെ; അങ്ങനെ സ്ത്രീവധദോഷം ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ആത്മരക്ഷ ചെയ്യുന്നു. നാല്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘കൃപാം ചകാര’ (കൃപ കാണിച്ചു) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു — തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ശത്രുദേവതയോടുപോലും അവൻ ദയ കാണിക്കുന്നു. ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ നീതി വ്യക്തമാണ് — സ്ത്രീവധം അധർമമാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാൻ മുഴുവൻ ബലം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; എന്നിട്ടും അവന്റെ ലഘുവായ പ്രഹരംപോലും നഗരദേവതയെ വീഴ്ത്താൻ മതിയായി; ഇതിനാൽ അവന്റെ അതുല്യമായ ബലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇടതുകൈയുടെ’ എന്ന വിശേഷവും അവഗണനയുടെ സൂചകമാണ് — അവൻ വലതുകൈ പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല. മുമ്പ് ‘അതിയായ കൗതുകം’ എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ തന്റെ അഹിംസാത്മകമായ സ്വഭാവം കാണിച്ചിരുന്നു; അവളുടെ ആക്രമണംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ പ്രത്യാക്രമണത്തിനു മുതിർന്നത് — അങ്ങനെ കുറ്റം അവളുടേതുതന്നെ. ഈ സംയമത്തിന്റെ ഉദാഹരണം രാമായണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം — താടകാവധത്തിനു മുമ്പ് രാമനും സ്ത്രീവധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ ‘അതിമഹാനാദവും’ ലങ്കയുടെ ‘മഹാനാദത്തിനുള്ള’ മറുപടിയാണ്.
അപ്പോൾ അത്യധികം ഉദ്വിഗ്നയായ ലങ്ക ഗർവം വെടിഞ്ഞ്, ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പ്ലവംഗമനായ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, ഹരിസത്തമാ, പ്രസാദിക്കുക, എന്നെ രക്ഷിക്കുക. സൗമ്യാ, സത്ത്വമുള്ള മഹാബലന്മാരായ പുരുഷന്മാർ സമയത്തിൽ — ശാസ്ത്രമര്യാദയിൽ — നിലകൊള്ളുന്നു; അവർ സ്ത്രീയെ കൊല്ലുന്നില്ല. പ്ലവംഗമാ, ഞാൻതന്നെയാണ് ലങ്കാനഗരി; വീരാ, മഹാബലാ, നിന്റെ വിക്രമത്താൽ ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹരീശ്വരാ, ഞാൻ പറയുന്ന ഈ സത്യം കേൾക്കുക — സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് എനിക്കു നൽകിയ വരം എങ്ങനെയെന്ന്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “എപ്പോൾ ഏതെങ്കിലും ഒരു വാനരൻ നിന്നെ വിക്രമത്താൽ വശത്താക്കുന്നുവോ, അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു നീ അറിയണം.” സൗമ്യാ, നിന്നെ കണ്ടതിനാൽ ആ സമയം ഇന്ന് എനിക്കു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; സ്വയംഭൂ വിധിച്ചത് സത്യമാണ്, അതിനു മാറ്റമില്ല. സീത നിമിത്തം ദുരാത്മാവായ രാജാവ് രാവണന്റെയും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വിനാശം വന്നടുത്തിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ഈ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഇവിടെ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം ചെയ്തുകൊള്ളുക. ഹരീശ്വരാ, ശാപത്താൽ ഹതമായതും രാക്ഷസമുഖ്യൻ പാലിക്കുന്നതുമായ ഈ ശുഭനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഇഷ്ടംപോലെ, സുഖംപോലെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ച്, സതിയായ ജനകപുത്രിയെ അന്വേഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ലങ്കയുടെ പരാജയംതന്നെയാണ് ലങ്കയുടെ വിനാശത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ഇതു നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘സീതാനിമിത്തം’ (സീത നിമിത്തം) എന്ന പദത്താൽ മുഴുവൻ കഥാവസ്തുവിന്റെയും മൂലം വെളിപ്പെടുന്നു — പരസ്ത്രീയെ അപഹരിച്ചതാണ് രാവണന്റെ നാശത്തിനു കാരണം. നഗരദേവതതന്നെ ഹനുമാന് അനുമതി നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രവേശം ചൗര്യമല്ല, ധർമാനുമതമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശാപോപഹതാം’ (ശാപത്താൽ ഹതമായവൾ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ പാപങ്ങൾ നിമിത്തം ഋഷിമാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശാപങ്ങളാൽ ലങ്ക മുമ്പേതന്നെ ഹതമായിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. ലങ്കയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘സമയേ സൗമ്യ തിഷ്ഠന്തി’ (സൗമ്യാ, അവർ മര്യാദയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു) എന്ന നീതിവാക്യം ഹനുമാന്റെ സംയമത്തിനുള്ള പ്രശംസതന്നെയാണ് — അവൻ സ്ത്രീയെ കൊന്നില്ല എന്നതിൽ അവൾ കൃതജ്ഞയാണ്. ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ ഈ സ്വരൂപം രാമായണത്തിലെ പല പ്രസംഗങ്ങളിലും കാണാം — വരത്താൽത്തന്നെ വിനാശത്തിന്റെ കാലം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ആഗമനം ആകസ്മികമല്ല, ദൈവനിർദിഷ്ടമാണ്; അവന്റെ കാര്യസിദ്ധി മുമ്പേതന്നെ നിശ്ചിതമാണ് എന്നത് ശ്രോതാവിനുള്ള ആശ്വാസമാണ്. ‘നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം’ എന്ന അനുമതിയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — പിന്നീട് ഹനുമാൻ അശോകവനികാഭംഗവും ലങ്കാദഹനവും ചെയ്യും; അവയ്ക്കെല്ലാമുള്ള അനുമതി ഇവിടെ മുമ്പേതന്നെ നൽകപ്പെട്ടതുപോലെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥