സർഗ്ഗം
ലങ്കാദർശനം, ഹനുമാന്റെ ചിന്ത, സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ നഗരപ്രവേശം
ത്രികൂടതടത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദർശനം, ഉദ്യാനവനങ്ങളുടെ ശോഭ, നഗരത്തിന്റെ ദുർഗമത്വം, ഉപായചിന്ത, ദൂതധർമവിചാരം, പൂച്ചയുടെ വലുപ്പമുള്ള രൂപത്തിൽ സന്ധ്യയ്ക്കുള്ള പ്രവേശം, ചന്ദ്രോദയം
മഹാബലവാനായ ഹനുമാൻ അജയ്യമായ സാഗരം കടന്ന് ത്രികൂടപർവതത്തിന്റെ ചരിവിൽ സ്വസ്ഥനായി നിന്നുകൊണ്ട് ലങ്കയെ കണ്ടു. അപ്പോൾ മരങ്ങളിൽനിന്നു പൊഴിഞ്ഞ പുഷ്പവൃഷ്ടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട ആ വീര്യവാനായ ഹരി അവിടെ പൂക്കൾകൊണ്ടു തീർത്തവനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉത്തമപരാക്രമിയും ശ്രീമാനുമായ ആ കപി നൂറു യോജന കടന്നിട്ടും ദീർഘശ്വാസം വിട്ടില്ല, തളർച്ചയും അനുഭവിച്ചില്ല. അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘അനേകം നൂറു യോജനകൾപോലും എനിക്കു കടക്കാൻ കഴിയും; പിന്നെ നൂറു യോജന മാത്രമുള്ള സാഗരത്തിന്റെ അക്കരെയെത്തുന്നതിനെപ്പറ്റി എന്തു പറയാൻ!’ വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ചാടുന്നവരിൽ ഉത്തമനും വേഗവാനുമായ അവൻ മഹാസമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്കു നീങ്ങി. നീലിച്ച പുൽത്തകിടികൾക്കും സുഗന്ധമുള്ള വനങ്ങൾക്കും തേൻ നിറഞ്ഞ വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങൾക്കും മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്ഥലങ്ങൾക്കും നടുവിലൂടെ അവൻ പോയി. മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട പാറക്കെട്ടുകളും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വനനിരകളും തേജസ്വിയായ ആ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠൻ ഹനുമാൻ കടന്നുപോയി. ആ പർവതത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പവനപുത്രൻ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും പർവതാഗ്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലങ്കയും കണ്ടു. ഇവിടെ കവി ഹനുമാന്റെ ശാരീരികബലവും മാനസികധൈര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ദീർഘമായ കുതിപ്പിനുശേഷവും അവൻ ക്ഷീണം അനുഭവിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ചെയ്യാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകം അവന്റെ ആത്മഗതമാണ്; അതിൽ ഗർവമില്ല, ആത്മവിശ്വാസമാണുള്ളത്. പുഷ്പവൃഷ്ടി പ്രകൃതി നൽകുന്ന സ്വാഗതംപോലെയാണ്; മുൻസർഗത്തിൽ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കുതിപ്പിലും മരങ്ങൾ പൂക്കൾ വിതറിയിരുന്നു. ‘സ്വസ്ഥഃ’ എന്ന പദം അവൻ ശാന്തചിത്തനാണ്, വ്യാകുലനല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തുടർന്നുള്ള സൂക്ഷ്മവിചാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ഇതുതന്നെ. ‘ദദർശ ഹ’ (കണ്ടു) എന്ന പദത്തോടെ നഗരദർശനം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സർഗം മുഴുവൻ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്നാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനം അവൻ ലംബപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ഇറങ്ങിയിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ ആ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ലങ്കയെ നോക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും കഥാസൂത്രം മുറിയാതെ തുടരുന്നു. തീരത്തെത്തിയ ഉടനെ ഹനുമാൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം ദൂരെനിന്നു നിരീക്ഷിക്കുന്നു — ഈ ജാഗ്രത അവന്റെ ബുദ്ധിയുടെ അടയാളമാണ്. ‘വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ചാടുന്നവരിലും ഉത്തമൻ’ എന്ന ഇരട്ട വിശേഷണം — ബലത്തിലും വേഗത്തിലും അവൻ മുൻപന്തിയിലാണ്.
ആ കപികുഞ്ജരൻ അവിടെ സരളവൃക്ഷങ്ങൾ, കർണികാരങ്ങൾ, നന്നായി പൂത്ത ഈന്തപ്പനകൾ, പ്രിയാലങ്ങൾ, മുചുലിന്ദങ്ങൾ, കുടകപ്പാലകൾ, കൈതകൾ, സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ പ്രിയംഗുക്കൾ, കടമ്പുകൾ, ഏഴിലംപാലകൾ, വേങ്ങകൾ, മന്ദാരങ്ങൾ, പൂത്ത അരളികൾ എന്നിവ കണ്ടു. പൂക്കളുടെ ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞതും മൊട്ടിട്ടതും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും കാറ്റിൽ ശിഖരങ്ങൾ ഉലയുന്നതുമായ മരങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു. അരയന്നങ്ങളും കാരണ്ഡവപ്പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ, താമരകളാലും നീലോത്പലങ്ങളാലും മൂടപ്പെട്ട കുളങ്ങളും, പലവിധ മനോഹരമായ ക്രീഡാസ്ഥലങ്ങളും, പലതരം ജലാശയങ്ങളും, എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലപുഷ്പങ്ങളുള്ള മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങളും അവൻ കണ്ടു. ഇവിടെ മരങ്ങളുടെ നാമാവലി ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധിയും പ്രകൃതിസൗന്ദര്യവും കാണിക്കുന്നു. ‘സർവർതുഫലപുഷ്പിതൈഃ’ (എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലപുഷ്പങ്ങളുള്ള) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലങ്ങളും പൂക്കളുമുള്ള മരങ്ങൾ എന്ന അലൗകികത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാൻ ഈ ഉദ്യാനങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കുന്നു — പിന്നീട് അശോകവനികയിലാണല്ലോ സീതയെ കാണുന്നത്; ഇതാണ് ഈ ദർശനത്തിന്റെ പരോക്ഷമായ പ്രാധാന്യം. കവി ആദ്യം ലങ്കയുടെ പുറംഭാഗം വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ മാത്രം നഗരം; ഇങ്ങനെ വായനക്കാരനും ഹനുമാനോടൊപ്പം ക്രമേണ നഗരത്തോട് അടുക്കുന്നു. പൂക്കളുടെ ഗന്ധം, പക്ഷികളുടെ കളരവം, ജലാശയങ്ങളുടെ കുളിർമ — ഇതെല്ലാം അവന്റെ ദീർഘയാത്രയ്ക്കുശേഷമുള്ള ഒരു വിശ്രമസ്ഥാനംപോലെയാണ്; എന്നാൽ അവൻ ഒരു നിമിഷംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല. ശത്രുരാജ്യത്തിന്റെ പുറംഭൂമിപോലും ഇത്ര മനോഹരമാണ് എന്നതു രാവണന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവാണ്.
ലക്ഷ്മീവാനായ ഹനുമാൻ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയെ സമീപിച്ച് അതിനെ കണ്ടു — താമരകളും നീലോത്പലങ്ങളുമുള്ള കിടങ്ങുകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, സീതാപഹരണം മുതൽ രാവണനാൽ പ്രത്യേകം സുരക്ഷിതമാക്കപ്പെട്ടതും, ചുറ്റും ചുറ്റിനടക്കുന്ന ഉഗ്രമായ വില്ലുധരിച്ച രാക്ഷസന്മാരാൽ കാക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ആ മഹാനഗരി മനോഹരമായ സ്വർണക്കോട്ടമതിലാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, ശരത്കാലമേഘങ്ങൾപോലെയും പർവതങ്ങൾപോലെയുമുള്ള ഭവനങ്ങളാലും വെളുത്തതും ഉയർന്നതുമായ വീഥികളാലും നിറഞ്ഞതും, നൂറുകണക്കിനു മാളികമുകളുകളാൽ നിബിഡവും, പതാകകളാലും കൊടികളാലും ശോഭിതവുമായിരുന്നു. വള്ളിനിരകളാൽ ചിത്രിതമായ ദിവ്യമായ സ്വർണതോരണങ്ങളോടുകൂടിയ ലങ്കയെ, ഒരു ദേവൻ ദേവനഗരിയെ എന്നപോലെ, ഹനുമാൻ കണ്ടു. പർവതത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, വെളുത്ത മംഗളഭവനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ നഗരിയെ ശ്രീമാനായ കപി ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ കണ്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രൻ പാലിക്കുന്നതും വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ചതുമായ അതിനെ ആകാശത്തിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നതുപോലെ അവൻ കണ്ടു. അതിന്റെ കോട്ടക്കൊത്തളങ്ങളും മതിലുകളും ജഘനംപോലെയും, വിപുലമായ ജലവും വനങ്ങളും വസ്ത്രംപോലെയും, ശതഘ്നികളും ശൂലങ്ങളും കേശങ്ങൾപോലെയും, മാളികമുകളുകൾ കർണാഭരണങ്ങൾപോലെയുമായിരുന്നു. വിശ്വകർമാവ് മനസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതുപോലുള്ള ആ ലങ്കയെ കണ്ട്, വടക്കേ വാതിലിനടുത്തെത്തി, വാനരൻ ചിന്തിച്ചു. ആ വാതിൽ കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ളതും ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലുള്ളതും ഉയർന്ന ഉത്തമഭവനങ്ങളാൽ ആകാശത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്നതുപോലുള്ളതുമായിരുന്നു. ഘോരരാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞ അത് നാഗങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഭോഗവതിപോലെയായിരുന്നു; അചിന്ത്യവും നന്നായി നിർമിക്കപ്പെട്ടതും വ്യക്തവും പണ്ട് കുബേരൻ വസിച്ചിരുന്നതുമായിരുന്നു. ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും ശൂരന്മാരും ശൂലവും പട്ടിശവും കയ്യിലേന്തിയവരുമായ അനേകം ഘോരരാക്ഷസന്മാരാൽ, വിഷസർപ്പങ്ങളാൽ ഗുഹയെന്നപോലെ, അതു കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇവിടെ രണ്ട് ഉപമകൾ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടവയാണ് — ലങ്ക ഒരു സ്ത്രീയായി സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു (ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ); അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ സാക്ഷാൽ സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; വീണ്ടും ‘ആശീവിഷൈഃ ഗുഹാ ഇവ’ (വിഷസർപ്പങ്ങളാൽ ഗുഹയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന്റെ ഭയാനകത കാണിക്കുന്നു. ‘സീതാപഹരണാത്’ (സീതാപഹരണം മുതൽ) എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ ഭയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആരെങ്കിലും വരുമെന്ന് അവനും അറിയാം. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗൃഹൈശ്ച ഗിരിസംകാശൈഃ ശാരദാംബുദസംനിഭൈഃ’ എന്ന വരിയും പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പാണ്ഡുരാഭിഃ പ്രതോലീഭിരുച്ചാഭിരഭിസംവൃതാം’ എന്ന വരിയും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ്. ‘കുബേരാധ്യുഷിതാം പുരാ’ (പണ്ട് കുബേരൻ വസിച്ചിരുന്ന) എന്ന പദം ലങ്കയുടെ പൂർവചരിത്രം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ ഈ നഗരി സഹോദരനായ കുബേരനിൽനിന്നു കവർന്നെടുത്തതാണ്. ഇങ്ങനെ ലങ്ക അപഹരിക്കപ്പെട്ട സമ്പത്താണ്, സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യ എന്നപോലെ. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ വർണന മൂന്നു തട്ടുകളിലാണ് — ആദ്യം രക്ഷാസംവിധാനം (കിടങ്ങുകൾ, കോട്ടമതിൽ, വില്ലാളികളായ രാക്ഷസന്മാർ), പിന്നെ സൗന്ദര്യം (ഭവനങ്ങൾ, വീഥികൾ, തോരണങ്ങൾ), പിന്നെ വീണ്ടും ഭയം (വിഷസർപ്പങ്ങൾ, ദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ). സൗന്ദര്യം ഭയത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ലങ്കയുടെ സ്വഭാവം. ‘ദേവോ ദേവപുരീമിവ’ (ദേവൻ ദേവനഗരിയെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ഹനുമാന്റെ ദേവത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ വായുപുത്രനാണ്, ദേവാംശം. ‘ആകാശഗാമിവ’ (ആകാശത്തിലൂടെ പോകുന്നതുപോലെ), ‘പ്ലവമാനാമിവ’ (ഒഴുകിനടക്കുന്നതുപോലെ) എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ പർവതശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നഗരിയുടെ ഉയരം കാണിക്കുന്നു — ദൂരെനിന്നു നോക്കുമ്പോൾ അതു മേഘങ്ങളിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്നതുപോലെ. വടക്കേ വാതിലിനടുത്തെത്തി അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു — അതായത്, പെട്ടെന്നു പ്രവേശിക്കാതെ വാതിൽക്കൽത്തന്നെ നിന്ന് പ്രവേശിക്കാനുള്ള ഉപായം ആലോചിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മനസേവ കൃതാം’ (മനസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതുപോലുള്ള) എന്ന വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള വരി വിശ്വകർമാവിന്റെ കൗശലത്തിന്റെ പ്രശംസയാണ് — സങ്കല്പമാത്രംകൊണ്ട് അവൻ നഗരി നിർമിച്ചതുപോലെ. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രൂപകം പൂർണമാണ് — ലങ്ക സ്ത്രീ; കോട്ടമതിലുകൾ അവളുടെ ജഘനം; ജലവും വനങ്ങളും വസ്ത്രം; ആയുധങ്ങൾ കേശങ്ങൾ; മാളികമുകളുകൾ കർണാഭരണങ്ങൾ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ നഗരദേവത പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിന്റെ വിത്ത് ഈ ഉപമയാണ്.
ആ നഗരിയുടെ വലിയ സുരക്ഷയും സാഗരവും ഘോരശത്രുവായ രാവണനെയും നിരീക്ഷിച്ച് വാനരൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇവിടെ വന്നാലും വാനരന്മാർ നിഷ്ഫലരാകും; യുദ്ധംകൊണ്ട് ഈ ലങ്കയെ ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവില്ല. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ഈ ദുർഗമമായ ലങ്കയിലെത്തിയാലും മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ എന്തു ചെയ്യും? രാക്ഷസന്മാരുടെ കാര്യത്തിൽ സാമത്തിന് ഇടം കാണുന്നില്ല, ദാനത്തിനും ഇല്ല, ഭേദത്തിനും ഇല്ല, യുദ്ധത്തിനുപോലും ഇല്ല. വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരിൽ നാലുപേർക്കു മാത്രമേ ഇവിടെ എത്താൻ കഴിയൂ — ബാലിപുത്രനായ അംഗദന്, നീലന്, എനിക്ക്, ധീമാനായ സുഗ്രീവരാജന്. ആകട്ടെ, ആദ്യം വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നറിയാം; ആ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടതിനുശേഷം മാത്രം അക്കാര്യം ആലോചിക്കാം.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ രാജനീതിജ്ഞത കാണാം — അവൻ സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്നീ നാല് ഉപായങ്ങളെയും പരിഗണിക്കുന്നു; അവയ്ക്ക് ഇവിടെ ഇടമില്ല എന്നു കാണുന്നു. എന്നാൽ അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല; ‘ആദ്യം മുഖ്യകാര്യം, പിന്നെ ആലോചന’ എന്ന് അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇതു പ്രായോഗികബുദ്ധിയാണ് — സീതയുടെ സ്ഥിതി അറിയുന്നതുവരെ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത വ്യർഥമാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അവിഷമാം’ എന്ന് അച്ചടിച്ച പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിഷമാം’ (ദുർഗമമായ) എന്നാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘ദുർഗമം’ എന്നുതന്നെയാണ് പറയുന്നത്. അവൻ തന്നെയും നാലുപേരിൽ എണ്ണുന്നു; എന്നാൽ സ്വന്തം പേര് മറ്റുള്ളവരുടെ നടുവിലാണ് വെക്കുന്നത്, ആദ്യമല്ല — വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണം. രാമന്റെ ബലത്തെ അവൻ സംശയത്തോടെ കാണുകയല്ല, ലങ്കയുടെ ദുർഗമത്വം വ്യക്തമാക്കുക മാത്രമാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ ചിന്ത കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം അറിഞ്ഞതിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതാണ്, ദൗർബല്യത്തിൽനിന്നല്ല.
പിന്നെ പർവതശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, രാമന്റെ അഭ്യുദയം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആ കപികുഞ്ജരൻ ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ചു — ‘ഈ രൂപത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ നഗരിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; കാരണം ക്രൂരരും ബലവാന്മാരുമായ രാക്ഷസന്മാരാൽ അതു കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജാനകിയെ തിരയുന്ന ഞാൻ മഹാതേജസ്വികളും മഹാവീര്യരും ബലവാന്മാരുമായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും കബളിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ രാത്രിയിൽ ‘ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യ’മായ — കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാത്ത — രൂപത്തിൽ, മഹത്തായ കാര്യം സാധിക്കാനായി ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ എനിക്കു സമയമായിരിക്കുന്നു.’ ‘രാമസ്യാഭ്യുദയം’ (രാമന്റെ അഭ്യുദയം) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ചിന്തയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — സ്വന്തം യശസ്സല്ല, രാമന്റെ ക്ഷേമം. ‘വഞ്ചനീയാഃ’ (കബളിപ്പിക്കേണ്ടവർ) എന്ന വാക്കു ചതിയുടെയല്ല, യുദ്ധനീതിയുടെ ഭാഗമാണ് — ശത്രുവിന്റെ കണ്ണിൽപ്പെടാതിരിക്കാൻ. ‘ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യേണ’ എന്ന പദം ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘കണ്ണുകൊണ്ടു കാണാൻ കഴിയാത്ത, പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മാത്രം ഊഹിക്കാവുന്ന’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രൂപം മാറ്റാനുള്ള നിശ്ചയം ആലോചിച്ചെടുത്തതാണ്, പെട്ടെന്നുണ്ടായതല്ല.
ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്ത അത്തരമൊരു നഗരിയെ കണ്ട് ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടു ചിന്തിച്ചു — ‘ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണൻ കാണാതെ ഏത് ഉപായംകൊണ്ട് ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലിയെ ഞാൻ കാണും? ആത്മജ്ഞനായ രാമന്റെ കാര്യം എങ്ങനെ നശിക്കാതിരിക്കും? വിജനമായ ഒരിടത്ത് ഏകയായിരിക്കുന്ന ജനകപുത്രിയെ ഏകനായ ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും? സിദ്ധിച്ച കാര്യങ്ങൾപോലും ദേശകാലങ്ങൾക്കു വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന പരിഭ്രാന്തനായ ദൂതന്റെ കയ്യിൽപ്പെട്ടാൽ സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുട്ടെന്നപോലെ നശിക്കുന്നു. ഗുണദോഷങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഉറച്ച നിശ്ചയമുള്ളതാണെങ്കിലും രാജാവിന്റെ ബുദ്ധി അയോഗ്യനായ ദൂതനാൽ ശോഭിക്കുന്നില്ല; പണ്ഡിതരെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്ന ദൂതന്മാർ കാര്യങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. കാര്യം എങ്ങനെ നശിക്കാതിരിക്കും, എനിക്ക് എങ്ങനെ പരിഭ്രമമുണ്ടാകാതിരിക്കും, സമുദ്രലംഘനം എങ്ങനെ വ്യർഥമാകാതിരിക്കും? രാക്ഷസന്മാർ എന്നെ കണ്ടാൽ, രാവണന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആത്മജ്ഞനായ രാമന്റെ ഈ കാര്യം വ്യർഥമാകും. രാക്ഷസന്മാർ അറിയാതെ ഇവിടെ എവിടെയും നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല — രാക്ഷസരൂപത്തിൽപ്പോലും, പിന്നെ മറ്റേതെങ്കിലും രൂപത്തിലാണെങ്കിൽ പറയാനുണ്ടോ? ഇവിടെ വായുപോലും അറിയപ്പെടാതെ സഞ്ചരിക്കില്ല എന്നാണ് എന്റെ തോന്നൽ; ഭീമകർമാക്കളായ രാക്ഷസന്മാർ അറിയാത്തതായി ഇവിടെ ഒന്നുമില്ല. സ്വന്തം രൂപത്തിൽ ഒളിച്ച് ഞാൻ ഇവിടെ നിന്നാൽ നാശം പ്രാപിക്കും, സ്വാമിയുടെ കാര്യവും മുടങ്ങും. അതിനാൽ രാത്രിയിൽ സ്വന്തം രൂപം ചെറുതാക്കി രാഘവന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കും. എത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ള രാവണന്റെ നഗരിയിൽ രാത്രിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, എല്ലാ ഭവനങ്ങളിലും കടന്ന് ഞാൻ ജനകപുത്രിയെ കാണും.’ ഈ ഖണ്ഡം ദൂതധർമത്തിന്റെ ഒരു ശാസ്ത്രംപോലെയാണ് — ദേശകാലജ്ഞാനം, ധൈര്യം, രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കൽ, സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിലുള്ള നിഷ്ഠ എന്നിവയാണ് ദൂതന്റെ ഗുണങ്ങൾ. ‘പണ്ഡിതമാനിനഃ’ (പണ്ഡിതരെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ മിഥ്യാഭിമാനിയായ ദൂതൻ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു; ഹനുമാൻ സ്വയം അഭിമാനം വെടിയുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിക്കുന്നു. ‘വിക്ലവം ദൂതം’ (പരിഭ്രാന്തനായ ദൂതൻ) എന്നതിനുള്ള ഉപമ — സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുട്ടെന്നപോലെ — ഏറെ അർഥവത്താണ്: അയോഗ്യനായ ദൂതൻ നിമിഷംകൊണ്ട് എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ — കാര്യനാശം, പരിഭ്രമം, ലംഘനത്തിന്റെ വ്യർഥത — ഹനുമാന്റെ ചിന്തയുടെ മൂന്നു മുഖ്യഘടകങ്ങളാണ്. മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന വിനശ്യേത് കഥം കാര്യം’ (കാര്യം എങ്ങനെ നശിക്കാതിരിക്കും) എന്ന ചോദ്യം നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു — ചിന്തയുടെ ആവർത്തനം അതിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു — ചെറിയ രൂപത്തിൽ രാത്രിയിൽ പ്രവേശിക്കുക. ‘വിദിതാത്മനഃ’ (ആത്മജ്ഞനായ) എന്ന വിശേഷണം രാമനെക്കുറിച്ചു രണ്ടുതവണ വന്നിരിക്കുന്നു — രാമൻ ആത്മജ്ഞനും പ്രസിദ്ധനുമാണ്; അവന്റെ കാര്യം നശിപ്പിക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഏകാമേകസ്തു’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ ‘ഏക’ എന്ന വാക്കിന്റെ ആവർത്തനം — ഏകനായ ദൂതൻ, ഏകയായ സീത, ഏകാന്തത്തിലെ കൂടിക്കാഴ്ച — രഹസ്യത്തിന്റെ ആവശ്യകത കാണിക്കുന്നു. ആലോചിച്ചുചെയ്യുന്ന ഈ കർമം ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിമത്തയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഇവിടെ ‘രാവണാനർഥമിച്ഛതഃ’ (രാവണന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്ന) എന്ന പദം രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — രാമൻ രാവണന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാൻ വെളിപ്പെട്ടാൽ ശത്രു ജാഗരൂകനാകും, അവൻ സീതയെ മറ്റെവിടേക്കെങ്കിലും കൊണ്ടുപോകുകയോ കൊല്ലുകയോ ചെയ്തേക്കാം. ഇങ്ങനെ രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കലാണ് കാര്യസിദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനം. ‘വായുരപ്യത്ര നാജ്ഞാതശ്ചരേത്’ (ഇവിടെ വായുപോലും അറിയപ്പെടാതെ സഞ്ചരിക്കില്ല) എന്ന വാക്യം അതിശയോക്തിയും വിരോധാഭാസവുമാണ് — വായുപുത്രൻതന്നെ അറിയപ്പെടാതെ സഞ്ചരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദൂതന്റെ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ ഇവിടെ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ദേശകാലവിരോധം, പരിഭ്രമം, പണ്ഡിതമാനിത്വം; ഹനുമാൻ മൂന്നും ഒഴിവാക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച്, വൈദേഹിയെ കാണാൻ ഉത്സുകനായ വീരനായ കപി ഹനുമാൻ അപ്പോൾ സൂര്യാസ്തമയത്തിനായി കാത്തിരുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ രാത്രിയിൽ മാരുതി ദേഹം ചുരുക്കി ‘വൃഷദംശക’ത്തോളം — പൂച്ചയുടെ വലുപ്പത്തോളം — ആയി, അദ്ഭുതകരമായ രൂപമുള്ളവനായി. സന്ധ്യാസമയത്ത് വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ വേഗത്തിൽ ചാടിക്കടന്ന്, നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട രാജവീഥികളുള്ള ആ മനോഹരനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘വൃഷദംശകം’ എന്നതു പൂച്ചയുടെ പേരാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘പൂച്ചയ്ക്കു തുല്യം’ എന്നു പറയുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പൃഷദംശക’ എന്നാണ്. ഇങ്ങനെ അവൻ എത്ര ചെറുതാണോ അത്രതന്നെ അദ്ഭുതകരനുമാണ് — മഹാന്റെ ലഘുത്വവും ആശ്ചര്യകരമാണ്. സൂര്യാസ്തമയത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ് ധൈര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ഉത്സുകനായിട്ടും അവൻ തിടുക്കം കാട്ടുന്നില്ല. പകൽ പ്രവേശിച്ചാൽ എല്ലാവരും കാണും; അതിനാൽ അവൻ രാത്രിക്കായിത്തന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു — മുൻപ് താൻതന്നെ ചെയ്ത നിശ്ചയത്തിന്റെ (‘രാത്രിയിൽ ലങ്കാപുരിയിൽ ഞാൻ… പ്രവേശിക്കാൻ’) പാലനമാണിത്. ‘അദ്ഭുതദർശനഃ’ (അദ്ഭുതകരമായ രൂപമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം ചെറിയ രൂപത്തിലും അവന്റെ തേജസ്സ് നഷ്ടമായിട്ടില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ ശരീരം മാത്രമാണ് ചുരുക്കുന്നത്, പരാക്രമമല്ല.
ആ നഗരി മാളികനിരകളാൽ വിസ്തൃതവും, സ്വർണംപോലുള്ള തൂണുകളാലും സ്വർണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന ജാലകങ്ങളാലും കൂടിയതും, ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ളതുമായിരുന്നു. ഏഴുനിലകളും എട്ടുനിലകളുമുള്ള ഭവനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ മഹാനഗരിയെ അവൻ കണ്ടു. സ്ഫടികം പതിച്ചതും സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ തറകളാലും, വൈഡൂര്യമണികളാൽ ചിത്രിതവും മുത്തുവലകളാൽ അലങ്കൃതവുമായ തറകളാലും രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ ഇവിടെ ശോഭിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വർണമയവും വിചിത്രവുമായ തോരണങ്ങൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ലങ്കയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അചിന്ത്യവും അദ്ഭുതാകാരവുമായ ലങ്കയെ കണ്ട് മഹാകപി വിഷണ്ണനായി; വൈദേഹിയെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്താൽ ഹൃഷ്ടനുമായി. വെളുത്ത വിമാനങ്ങളുടെ നിരകളോടുകൂടിയതും, വിലയേറിയ ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ജാലകങ്ങളും തോരണങ്ങളുമുള്ളതും, യശസ്വിനിയും, രാവണന്റെ കൈകളാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നതും, ഭീമബലരായ നിശാചരന്മാരാൽ നന്നായി കാക്കപ്പെടുന്നതുമായ ആ നഗരിയിൽ അവൻ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ വിഷാദവും ഹർഷവും കലർന്നിരിക്കുന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ് — നഗരിയുടെ ദുർഗമത്വം കണ്ടു വിഷാദം, സീതാദർശനത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയാൽ ഹർഷം. അമ്പത്താറാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതിനാൽ വർണനയുടെ ഉത്കർഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗന്ധർവനഗരോപമാം’ (ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ള) എന്ന ഉപമയാൽ നഗരിയുടെ മായാമയത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗന്ധർവനഗരം കാനൽജലംപോലെ കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും അയഥാർഥമാണ്. അമ്പത്തിരണ്ടും അമ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘തലൈഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വിവർത്തനം അവയെ ‘തറകൾ’ എന്നാണ് എടുക്കുന്നത്. മുൻപ് ദൂരെനിന്നു കണ്ട നഗരി ഇപ്പോൾ ഉള്ളിൽനിന്നു കാണപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ വർണന കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാണ് — തൂണുകൾ, ജാലകങ്ങൾ, തറകൾ, തോരണങ്ങൾ. ‘രാവണബാഹുപാലിതാം’ (രാവണന്റെ കൈകളാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന) എന്ന പദം രാവണനു തന്റെ ബലത്തിലുള്ള ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിഷാദം ഭയംകൊണ്ടല്ല, കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ് — ഇത്ര വിശാലമായ ഒരു നഗരിയിൽ ഒരു സ്ത്രീയെ തിരയുന്നത് എത്ര കഠിനം!
അപ്പോൾ താരാഗണങ്ങൾക്കു നടുവിൽ വിരാജിക്കുന്ന, ആയിരക്കണക്കിനു രശ്മികളുള്ള ചന്ദ്രനും ഈ ഹനുമാനു സചിവത്വം — സഹായം — ചെയ്യുന്നതുപോലെ നിലാവിന്റെ മേലാപ്പുകൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ മൂടിക്കൊണ്ട് ഉദിച്ചുയർന്നു. ശംഖിന്റെ പ്രഭയുള്ളവനും പാലിന്റെയും താമരത്തണ്ടിന്റെയും നിറമുള്ളവനും ഉദിച്ചുയരുന്നവനും പ്രകാശിക്കുന്നവനുമായ ചന്ദ്രനെ, തടാകത്തിൽ നീന്തുന്ന അരയന്നത്തെപ്പോലെ, ആ കപിപ്രവീരൻ കണ്ടു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. ചന്ദ്രൻ ഹനുമാന്റെ സഹായിയാണ് എന്ന കവികല്പന മനോഹരമാണ് — ഇരുട്ടിൽ അവൻ ചെറിയ രൂപത്തിലാണ്; ചന്ദ്രൻ അവന്റെ വഴി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അരയന്നത്തിന്റെ ഉപമയാൽ ചന്ദ്രന്റെ വെണ്മയും ഗതിയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശംഖ്, പാൽ, താമരത്തണ്ട് — വെളുത്ത മൂന്നു വസ്തുക്കൾ ചന്ദ്രന്റെ നിറത്തിൽ ഒന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥