സുന്ദരകാണ്ഡം
സർഗ്ഗം
ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനം
മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കുതിപ്പ്, പർവതത്തിന്റെ ഇളക്കം, പ്രതിജ്ഞ, ആകാശയാത്ര, മൈനാകന്റെ ആതിഥ്യം, സുരസയുടെ പരീക്ഷ, സിംഹികാവധം, ലംബഗിരിയിൽ ഇറങ്ങലും ലങ്കാദർശനവും
കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഹനുമാൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽ കയറിനിൽക്കുകയായിരുന്നു; ഈ സ്ഥലത്തുനിന്നുതന്നെയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നത്. പിന്നീട് ശത്രുക്കളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവനായ ഹനുമാൻ, രാവണൻ കൊണ്ടുപോയ സീത എവിടെയാണെന്ന് അന്വേഷിക്കാൻ ചാരണന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മറ്റുള്ളവർക്കു ചെയ്യാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഒരു സഹായിയോ എതിരാളിയോ ഇല്ലാത്തതുമായ അത്തരമൊരു കർമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ വാനരൻ തലയും കഴുത്തും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, പശുക്കളുടെ നാഥനായ കാളയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ ധീരനും മഹാബലവാനുമായ അവൻ വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും ജലംപോലെ തോന്നിക്കുന്നതുമായ പുൽത്തകിടികളിൽ സുഖമായി ചുറ്റിനടന്നു. പക്ഷികളെ പേടിപ്പിച്ചും മാറിടംകൊണ്ടു മരങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയും ഏറെ മൃഗങ്ങളെ കൊന്നും അവൻ വളർന്നുമുറ്റിയ സിംഹത്തെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആ പർവതത്തിന്റെ താഴ്വാരം നീല, ചുവപ്പ്, മഞ്ചട്ടിനിറം, താമരനിറം, വെള്ള, കറുപ്പ് എന്നിങ്ങനെ സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടായ നിർമലമായ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവിടെ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരും ദേവതുല്യരുമായ യക്ഷന്മാരും കിന്നരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗങ്ങളും പരിവാരസമേതം എന്നും വസിച്ചിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആനകൾ നിറഞ്ഞ ആ പർവതതടത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കപിശ്രേഷ്ഠൻ തടാകത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാഗജത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി കാണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ കഥയുടെ ലക്ഷ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — സീതാന്വേഷണം. ‘നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വം’ (സഹായിയോ എതിരാളിയോ ഇല്ലാത്തത്) എന്ന പദത്താൽ, ഈ കർമത്തിൽ ഹനുമാൻ ഏകനാണ്, അവന് ഒരു സഹായിയുമില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ വൾഗേറ്റുമായുള്ള ഭേദം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. കാള, സിംഹം, ആന എന്നീ ഉപമകളാൽ ഹനുമാന്റെ ബലവും ഗാംഭീര്യവും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പർവതത്തിലെ ധാതുക്കളുടെ വർണനയും ദേവയോനികളുടെ വാസവും മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതൊരു സാധാരണ പർവതമല്ല, ദേവഭൂമിയാണ്. ഹനുമാന്റെ സഞ്ചാരം ‘യഥാസുഖം’ (സുഖമായി) ആണ് — മഹത്തായ കാര്യത്തിനു മുൻപുപോലും അവന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമാണ്, വ്യാകുലമല്ല. ‘ശത്രുകർഷണൻ’ (ശത്രുക്കളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന കർമത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അവൻ ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കാനിരിക്കുന്നു. മുൻകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം മഹേന്ദ്രം വാനരന്മാരുടെ അവസാനത്തെ ആശ്രയമായിരുന്നു; ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഏകാന്തയാത്രയുടെ ആരംഭം. ‘ചാരണാചരിതേ പഥി’ (ചാരണന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴിയിൽ) എന്നത് ആകാശമാർഗമാണ് — ചാരണന്മാർ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവഗായകരാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ മാർഗം ദിവ്യമാണ്. പുൽത്തകിടികൾക്കുള്ള ‘വൈഡൂര്യവർണേഷു സലിലകല്പേഷു’ (വൈഡൂര്യനിറമുള്ളതും ജലംപോലുള്ളതുമായ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവയുടെ നീലകലർന്ന പച്ചനിറവും കുളിർമയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘വൈഡൂര്യമണിപോലെ (ഇന്ദ്രനീലംപോലെ)യും സമുദ്രജലംപോലെയും പച്ചപ്പുള്ള പുല്ല്’ എന്നാണ് പറയുന്നത്.
അവൻ സൂര്യനെയും മഹേന്ദ്രനെയും പവനനെയും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിനെയും സർവഭൂതങ്ങളെയും കൈകൂപ്പി വണങ്ങി, യാത്രയ്ക്കു മനസ്സുറപ്പിച്ചു. കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് തന്റെ ജനകനായ പവനനെ കൈകൂപ്പി വണങ്ങിക്കൊണ്ട്, സമർഥനായ അവൻ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോകാനായി വളർന്നു — ശരീരം വലുതാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ, ചാട്ടത്തിനു നിശ്ചയിച്ചുറച്ച അവൻ രാമന്റെ അഭ്യുദയത്തിനായി, പർവദിനങ്ങളിൽ സമുദ്രം എന്നപോലെ, വളർന്നു. അളവില്ലാത്ത ശരീരമുള്ളവനായി സമുദ്രം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവൻ കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും പർവതത്തെ അമർത്തി. മഹത്തായ കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ദേവതകളെ നമസ്കരിക്കുന്നത് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; ഹനുമാൻ പ്രത്യേകിച്ചും പിതാവായ വായുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ വേഗം വായുവിന്റെ പ്രസാദംതന്നെയാണ്. ‘ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ദക്ഷനായ, അതായത് സമർഥനായ ഹനുമാൻ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്ക്. പൗർണമിയിൽ സമുദ്രത്തിലെ വേലിയേറ്റത്തിന്റെ ഉപമ ശരീരവളർച്ചയുടെ ക്രമികതയും മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു. ‘രാമവൃദ്ധ്യർഥം’ (രാമന്റെ അഭ്യുദയത്തിനായി) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വളർച്ചയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ സ്വാർഥത്തിനല്ല, രാമനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് വളരുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടികർത്താവ്, സൂര്യനും ഇന്ദ്രനും ലോകപാലകർ, വായു പിതാവ് — എല്ലാവരെയും നമിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ദൈവസഹായം പ്രാർഥിക്കുന്നു. ‘നിഷ്പ്രമാണശരീരൻ’ — അളവറ്റ ദേഹമുള്ളവൻ.
കപിയാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം ഒരു നിമിഷം ഇളകിയാടി; പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള മരങ്ങളുടെ പൂക്കളെല്ലാം കൊഴിച്ചുകളഞ്ഞു. മരങ്ങൾ പൊഴിച്ച സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പക്കൂമ്പാരത്താൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടപ്പെട്ട ആ ശൈലം പൂക്കൾകൊണ്ടു തീർത്തതുപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉത്തമവീര്യനായ അവനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം, മദിച്ച ആന മദജലം എന്നപോലെ, വെള്ളം ഒഴുക്കി. ബലവാനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട മഹേന്ദ്രം സ്വർണനിറവും അഞ്ജനനിറവും വെള്ളിനിറവുമുള്ള ‘രീതികൾ’ — ധാതുക്കൾ കലർന്ന നീരുറവകൾ — പുറപ്പെടുവിച്ചു. നടുവിൽ ജ്വാലയോടുകൂടി പുകച്ചുരുളുകൾ വമിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ, അത് മനയോലകലർന്ന വലിയ പാറകൾ പുറത്തേക്കു തള്ളി. ഹരിയാൽ അമർത്തപ്പെട്ട പർവതത്താൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ഞെരുക്കപ്പെട്ട്, ഗുഹകളിൽ കഴിയുന്ന ജീവികൾ വികൃതസ്വരങ്ങളിൽ നിലവിളിച്ചു. ശൈലപീഡനത്താൽ ഉണ്ടായ ജീവികളുടെ ആ വലിയ നാദം ഭൂമിയെയും ദിക്കുകളെയും ഉപവനങ്ങളെയും നിറച്ചു. തെളിഞ്ഞുകാണുന്ന സ്വസ്തികചിഹ്നങ്ങളുള്ള വിശാലമായ പത്തികളോടുകൂടിയ നാഗങ്ങൾ ഭയങ്കരമായ അഗ്നി വമിച്ചുകൊണ്ട് പല്ലുകൾകൊണ്ടു പാറകളെ കടിച്ചു. കോപിച്ച വിഷമുള്ള അവയാൽ കടിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാശിലകൾ അഗ്നിയാൽ ജ്വലിച്ചു കത്തി, ആയിരം കഷണങ്ങളായി പിളർന്നു. ആ പർവതത്തിൽ വളരുന്ന വിഷഹരങ്ങളായ ഔഷധക്കൂട്ടങ്ങൾക്കുപോലും നാഗങ്ങളുടെ വിഷം ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രഭാവം പരോക്ഷമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ കാലുകൾകൊണ്ടു പർവതത്തെ അമർത്തുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ പർവതം മുഴുവൻ ഇളകിമറിയുന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടി, ജലസ്രാവം, ധാതുപ്രവാഹങ്ങൾ, ശിലാപാതം, ജീവികളുടെ നാദം, നാഗങ്ങളുടെ ക്രോധം — ഇങ്ങനെ ആറുവിധം ക്ഷോഭം ക്രമത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മദിച്ച ആനയുടെ ഉപമ പർവതത്തിന്റെ ജലസ്രാവത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. നാഗങ്ങളുടെ സ്വസ്തികചിഹ്നം എന്നത് പാമ്പുകളുടെ പത്തിയിൽ കാണുന്ന നീലരേഖയാണ്; അതിനെക്കുറിച്ച് അച്ചടിയിൽ അടിക്കുറിപ്പും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വിഷഹരങ്ങളായ ഔഷധങ്ങൾക്കുപോലും കഴിയാതെപോയത് വിഷത്തിന്റെ തീവ്രതയും, അതിന്റെ കാരണമായ ഹനുമാന്റെ പീഡനത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രീതീഃ’ എന്നത് പ്രവാഹങ്ങളാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിലും ‘സ്വർണനിറവും വെള്ളിനിറവും കറുപ്പുനിറവുമുള്ള നീരുറവകൾ’ എന്നാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല — പുകച്ചുരുളുകളോടുകൂടിയ അഗ്നിയുടെ ഉപമ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദൃശ്യം ഭൂകമ്പംപോലെയാണ് — പർവതം വിറയ്ക്കുന്നു, വെള്ളം ഒഴുകുന്നു, പാറകൾ വീഴുന്നു, ജീവികൾ നിലവിളിക്കുന്നു. കവി ഹനുമാന്റെ ബലം നേരിട്ടു വർണിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ ഫലങ്ങളിലൂടെ മാത്രം; ഇതു ധ്വനിപ്രധാനമായ ശൈലിയാണ്. പർവതത്തിലെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ആരംഭത്തിൽ ആനന്ദസൂചകമാണ്, ഒടുവിൽ നാഗങ്ങളുടെ വിഷാഗ്നി ഭയസൂചകവും — ഇങ്ങനെ സൗമ്യത്തിൽനിന്നു രൗദ്രത്തിലേക്കുള്ള ക്രമം. തങ്ങളുടെ ഗുഹകൾ ഞെരുക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ടാണ് നാഗങ്ങൾ കോപിക്കുന്നത്; അവയുടെ കടിയേറ്റു പാറകൾപോലും കത്തുകയും പിളരുകയും ചെയ്യുന്നു — വിഷത്തിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ഐക്യം. ഈ ക്ഷോഭത്തിനെല്ലാം നടുവിൽ ഹനുമാൻ സ്വയം അചഞ്ചലനാണ് — അവൻ കുതിപ്പിനു മാത്രം തയ്യാറെടുക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘യാനി ത്വൗഷധജാലാനി’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യാനി ചൗഷധജാലാനി’ എന്നും. ഈ ക്ഷോഭത്തിന്റെ കാരണം ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം ബലമാണ്, പുറമേനിന്നുള്ള ഏതെങ്കിലും ഉപദ്രവമല്ല — ഇങ്ങനെ അവന്റെ ശക്തി പ്രകൃതിശക്തികളോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
‘ഭൂതങ്ങൾ ഈ മല പിളർക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി പേടിച്ച തപസ്വികളും വിദ്യാധരന്മാരും സ്ത്രീജനങ്ങളോടൊപ്പം ആ പർവതത്തിൽനിന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നുയർന്നു. പാനശാലയിൽ വെച്ചിരുന്ന സ്വർണമദ്യപാത്രവും വിലയേറിയ പാത്രങ്ങളും സ്വർണക്കിണ്ടികളും പലതരം നക്കിത്തിന്നാനുള്ളവയും ഭക്ഷ്യങ്ങളും വിവിധ മാംസങ്ങളും കാളത്തോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പരിചകളും സ്വർണപ്പിടിയുള്ള വാളുകളും ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ പോയി. കഴുത്തിൽ മാലകൾ അണിഞ്ഞവരും മദിച്ചവരും ചുവന്ന മാലകളും കുറിക്കൂട്ടുകളും ധരിച്ചവരും ചുവന്ന കണ്ണുകളും താമരക്കണ്ണുകളും ഉള്ളവരുമായ അവർ ആകാശം പൂകി. ഹാരങ്ങളും പാദസരങ്ങളും തോൾവളകളും കൈവളകളും അണിഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ വിസ്മയത്തോടെയും പുഞ്ചിരിയോടെയും തങ്ങളുടെ പ്രിയതമന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ നിന്നു. തങ്ങളുടെ മഹാവിദ്യ പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നിച്ച് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പർവതത്തെ നോക്കി. അപ്പോൾ അവർ നിർമലമായ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ശുദ്ധാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും വാക്കുകൾ കേട്ടു — ‘പർവതതുല്യനും മഹാവേഗനും മാരുതപുത്രനുമായ ഈ ഹനുമാൻ വരുണാലയമായ സമുദ്രം കടക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. രാമനുവേണ്ടിയും വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടിയും ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ള മറുകരയിൽ എത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ആ തപസ്വികളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിദ്യാധരന്മാർ പർവതത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അളവറ്റവനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ടു. ഇവിടെ വിദ്യാധരന്മാരുടെ ഭോഗമയമായ ജീവിതം ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പാനശാല, മദ്യം, മാംസങ്ങൾ, മാലകൾ — അവരുടെ ഓട്ടം പെട്ടെന്നുണ്ടായ ഭയം കാണിക്കുന്നു. അവർ ഉപേക്ഷിച്ച വസ്തുക്കൾ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭയത്തിന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള വരവ് വ്യക്തമാകുന്നു — ഭോഗങ്ങൾപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ ഓടുന്നു. എന്നാൽ സ്ത്രീകൾ ‘വിസ്മിതാഃ സസ്മിതാഃ’ (വിസ്മയത്തോടെയും പുഞ്ചിരിയോടെയും) ആണ് — ഭയം വെടിഞ്ഞ് കൗതുകത്തോടെ നോക്കുന്നു; ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രഭേദമാണ്. ഋഷിമാർക്കും സിദ്ധന്മാർക്കും ഹനുമാന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയാം; അതിനാൽ അവർ ഭയകാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഇതു ഭൂകമ്പമല്ല, രാമകാര്യത്തിനായി ഒരുങ്ങിയ വാനരന്റെ ബലമാണ്. ‘രാമാർഥം വാനരാർഥം ച’ (രാമനുവേണ്ടിയും വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടിയും) എന്ന ഇരട്ട ഉദ്ദേശ്യം — സ്വാമിയുടെ കാര്യവും സ്വജാതിയുടെ രക്ഷയും; കാരണം സീതയെ കാണാതെ തിരിച്ചെത്തുന്ന വാനരന്മാർ സുഗ്രീവനാൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആർഷഭാണി ച ചർമാണി’ എന്നതിൽ കാളത്തോലുകൾ പരിചകളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. വിദ്യാധരന്മാർ ഭൂമിയിലും പർവതത്തിലും വിഹരിക്കുന്നവരാണ്, ആകാശത്തിലേക്കു പോകാനും കഴിവുള്ളവർ; അവരാണ് ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ ആദ്യസാക്ഷികൾ. ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതിനുശേഷം മാത്രമാണ് അവർ അവനെ കാണുന്നത് — ഇങ്ങനെ കവി ഹനുമാനെ ദിവ്യരുടെ വായിലൂടെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അപ്രമേയം’ (അളവറ്റവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ അമിതമായ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ അളവ് ആർക്കും അറിയില്ല. പാനശാലയുടെ വർണന വിദ്യാധരന്മാരുടെ സുഖമയമായ ലോകം കാണിക്കുന്നു; അതു നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ഭയത്താൽ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ‘വീക്ഷാംചക്രുഃ’ എന്ന ആം-പ്രത്യയാന്തരൂപം അച്ചടിയിൽ ഒറ്റപ്പദമായി അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വിദ്യാധരന്മാർ നാടകത്തിന്റെ പ്രേക്ഷകരെപ്പോലെയാണ് — അവർ ഹനുമാന്റെ കുതിപ്പിന്റെ കാണികളാണ്.
അഗ്നിതുല്യനായ അവൻ രോമങ്ങൾ കുടഞ്ഞു, വിറച്ചു, വലിയൊരു മേഘംപോലെ മഹാനാദം മുഴക്കി. കുതിക്കാനൊരുങ്ങിയ അവൻ ക്രമേണ ഉരുണ്ടതും രോമങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ വാൽ, പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ എന്നപോലെ, വീശിയെറിഞ്ഞു. അതിവേഗനായ അവന്റെ പിന്നിൽ വളഞ്ഞുനിന്ന വാൽ ഗരുഡനാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന മഹാസർപ്പംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. അവൻ വലിയ ഇരുമ്പുലക്കകൾപോലുള്ള കൈകൾ ഉറപ്പിച്ചു, അരയിൽ കുനിഞ്ഞു, കാലുകൾ ചുരുക്കി. ശ്രീമാനും വീര്യവാനുമായ അവൻ കൈകളും കഴുത്തും ചുരുക്കി തേജസ്സും സത്ത്വവും വീര്യവും തന്നിൽത്തന്നെ നിറച്ചു. മുകളിലേക്കു കണ്ണുറപ്പിച്ച്, ദൂരെനിന്നുതന്നെ വഴി നോക്കിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തെ വീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഹൃദയത്തിൽ പ്രാണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. കപികുഞ്ജരനും മഹാബലവാനുമായ ഹനുമാൻ കാലുകൾകൊണ്ട് ഉറച്ച നില ഉണ്ടാക്കി, കുതിക്കാനൊരുങ്ങി, ചെവികൾ ചുരുക്കി നിന്നു. ഇവിടെ കുതിപ്പിനു മുൻപുള്ള ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ചേഷ്ടകളും സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വ്യായാമകുശലനായ ഒരു കായികതാരം ചാട്ടത്തിനു മുൻപ് ശരീരം ഒരുക്കുന്നതുപോലെ. രോമകമ്പനം, നാദം, വാൽവീശൽ, കൈകൾ ഉറപ്പിക്കൽ, അരകുനിക്കൽ, കാൽചുരുക്കൽ, ശ്വാസനിരോധം, ചെവിചുരുക്കൽ — ഇവയെല്ലാം ക്രമത്തിൽ. ഗരുഡോപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം ഗരുഡൻ വേഗത്തിന്റെ ആദർശമാണ്, ഹനുമാനും തുടർന്ന് തന്നെ സുപർണനായി കരുതുന്നു. ‘തേജഃ സത്ത്വം വീര്യം’ എന്ന മൂന്നിന്റെ സംഗ്രഹം — ശാരീരികവും മാനസികവും ആത്മികവുമായ ബലം അവൻ ഒന്നിച്ചുചേർക്കുന്നു. ‘രുരോധ ഹൃദയേ പ്രാണാൻ’ (ഹൃദയത്തിൽ പ്രാണനെ തടഞ്ഞു) എന്നത് പ്രാണായാമത്തിന്റെ സൂചനയാണ്, ഏകാഗ്രതയുടെ പരമാവസ്ഥ. അച്ചടിയിൽ ‘നികുച്യ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നികുഞ്ച്യ’ എന്നും; ‘ആസസാദ കപിഃ കട്യാം’, ‘സംചുകോച’ എന്നിവ അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമാണ്. ഈ വർണനയാൽ വായനക്കാരനും ആകാംക്ഷയോടെ കുതിപ്പിനായി കാത്തിരിക്കുന്നു; ചലച്ചിത്രത്തിലെ മന്ദഗതിദൃശ്യംപോലെ കവി ആ നിമിഷത്തെ നീട്ടുന്നു. വാലിന്റെ വർണന സവിശേഷമാണ് — അതു വാനരന്റെ ബലത്തിന്റെയും ഗൗരവത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഈ തയ്യാറെടുപ്പ് യോഗിയുടെ ധ്യാനംപോലെയാണ് — ശരീരം സ്ഥിരം, പ്രാണൻ നിരുദ്ധം, ദൃഷ്ടി ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ചത്. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രുരോധ ഹൃദയേ പ്രാണാൻ’ — വായുപുത്രൻ സ്വയം വായുവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു; ഇതൊരു മനോഹരമായ വിരോധാഭാസമാണ്.
അനന്തരം വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വാനരന്മാരോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘രാഘവൻ എയ്ത ബാണം വായുവേഗത്തിൽ പായുന്നതുപോലെ ഞാൻ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയിലേക്കു പോകും. ലങ്കയിൽ ജനകപുത്രിയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇതേ വേഗത്തിൽ ഞാൻ ദേവാലയമായ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും. അല്ലെങ്കിൽ, പരിശ്രമിച്ചിട്ടും സ്വർഗത്തിലും സീതയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ, രാക്ഷസരാജനായ രാവണനെ ബന്ധിച്ചു കൊണ്ടുവരും. എങ്ങനെയായാലും കാര്യം സാധിച്ച് ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം വരും; അല്ലെങ്കിൽ രാവണനോടുകൂടി ലങ്കയെത്തന്നെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വാനരോത്തമനും വേഗവാനുമായ ഹനുമാൻ ഒന്നും ആലോചിക്കാതെ വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുയർന്നു; ആ കപികുഞ്ജരൻ തന്നെ സുപർണനായി (ഗരുഡനായി) കരുതി. ഈ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു മൂന്നു വികല്പങ്ങളുണ്ട് — ലങ്കയിൽ സീതാദർശനം, സ്വർഗത്തിൽ അന്വേഷണം, രാവണനെ ബന്ധിക്കലോ ലങ്കയെ പിഴുതെടുക്കലോ. ഈ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം കാണിക്കുന്നു — കാര്യം സാധിക്കാതെ അവൻ തിരിച്ചുവരില്ല. രാമബാണത്തിന്റെ ഉപമ അർഥപൂർണമാണ് — രാമന്റെ ബാണം ഒരിക്കലും ലക്ഷ്യം തെറ്റുന്നില്ല; രാമന്റെ ദൂതനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) എന്ന പദം പൂർണമായ ആലോചനയ്ക്കുശേഷമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് — നിശ്ചയിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ സംശയമില്ല. ‘സുപർണമിവ ചാത്മാനം മേനേ’ എന്ന വരി സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നഹി ദ്രക്ഷ്യാമി’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വാക്കുകളുടെ ശ്രോതാക്കൾ അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ വാനരന്മാരാണ്; അവരെല്ലാം അവനിൽ പ്രതീക്ഷ അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അവരുടെ മുന്നിൽ ചെയ്യുന്ന പ്രതിജ്ഞ അവരുടെ ധൈര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു, സ്വന്തം ഉത്തരവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ശ്വസനവിക്രമഃ’ എന്നതാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം — വായുവിനെപ്പോലെ വിക്രമമുള്ള ബാണം. ‘കൃതശ്രമഃ’ — പരിശ്രമിച്ചിട്ടും ലഭിച്ചില്ലെങ്കിൽപ്പോലും അവൻ പിന്തിരിയില്ല.
അവൻ കുതിച്ചുയർന്നപ്പോൾ അവന്റെ വേഗത്താൽ പർവതത്തിൽ വളരുന്ന മരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ കൊമ്പുകളെല്ലാം ചുരുക്കി ചുറ്റുപാടും ഉയർന്നുപൊങ്ങി. മദിച്ച കോയഷ്ടിഭകപക്ഷികളോടുകൂടിയ, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ മരങ്ങളെ തുടകളുടെ വേഗംകൊണ്ട് ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ നിർമലമായ ആകാശത്തിലൂടെ പോയി. തുടവേഗത്താൽ ഉയർന്ന മരങ്ങൾ, ദീർഘയാത്രയ്ക്കു പുറപ്പെടുന്ന ബന്ധുവിനെ ബന്ധുക്കൾ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു നിമിഷം കപിയെ പിന്തുടർന്നു. അവന്റെ തുടവേഗത്താൽ പിഴുതെറിയപ്പെട്ട സാലവൃക്ഷങ്ങളും മറ്റു മികച്ച മരങ്ങളും, സൈന്യം രാജാവിനെ എന്നപോലെ, ഹനുമാനെ പിന്തുടർന്നു. നന്നായി പൂത്ത ശിഖരങ്ങളുള്ള അനേകം മരങ്ങളാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട പർവതാകാരനായ ഹനുമാൻ അദ്ഭുതകരമായ കാഴ്ചയായി. പിന്നെ കാതലുള്ളതും ഭാരമേറിയതുമായ മരങ്ങൾ, ഇന്ദ്രനെ ഭയന്ന് പർവതങ്ങൾ വരുണാലയത്തിൽ എന്നപോലെ, ഉപ്പുകടലിൽ മുങ്ങിത്താണു. മുളകളോടും മൊട്ടുകളോടുംകൂടിയ പലവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, മേഘസദൃശനായ ആ കപി മിന്നാമിനുങ്ങുകൾ നിറഞ്ഞ പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്തിൽനിന്നു വിട്ടുപോന്ന ആ മരങ്ങൾ, മടങ്ങിപ്പോകുന്ന സുഹൃത്തുക്കളെപ്പോലെ, പൂക്കൾ പൊഴിച്ച് വെള്ളത്തിൽ വീണ് ചിതറി. ലഘുവായതിനാൽ കപിയുടെ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെട്ട മരങ്ങളുടെ വിചിത്രവും വിവിധവുമായ പൂക്കൾ സാഗരത്തിൽ വീണു; അതിനാൽ ആ മഹാസമുദ്രം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. സുഗന്ധവും പലനിറവുമുള്ള പുഷ്പക്കൂട്ടത്താൽ ആ വാനരൻ മിന്നൽക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, ഉയർന്നുവരുന്ന മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകിയ പൂക്കളാൽ വെള്ളം, ഉദിച്ചുവരുന്ന മനോഹരമായ നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ആകാശംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കരുണരസത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സ്പർശമുണ്ട് — ബന്ധുക്കളെപ്പോലെ മരങ്ങൾ പ്രിയമിത്രത്തെ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിച്ച് മടങ്ങുന്നു; ഇതു മാനുഷികഭാവത്തെ പ്രകൃതിയിൽ ആരോപിക്കലാണ്. കാതലുള്ള മരങ്ങളുടെ മുങ്ങൽ ഇന്ദ്രഭയത്താൽ പർവതങ്ങൾ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിന്റെ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആ കഥ പിന്നീട് മൈനാകൻ പറയുന്നുണ്ട് — ഇങ്ങനെ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിത്തിടുന്നു. പൂക്കളാൽ മൂടിയ സമുദ്രം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ — ആകാശത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും സാദൃശ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — അച്ചടിയിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘ഖദ്യോതൈരിവ പർവതഃ’ (മിന്നാമിനുങ്ങുകളാൽ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രാത്രിയിൽ മിന്നാമിനുങ്ങുകളാൽ തിളങ്ങുന്ന പർവതം ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പൂക്കൾ മിന്നാമിനുങ്ങുകളെപ്പോലെ. മിന്നൽക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ മേഘം എന്ന ഉപമ പിന്നീടും ആവർത്തിക്കുന്നു, കാരണം ഹനുമാന്റെ ആകാരം മേഘസദൃശമാണ്. മരങ്ങളുടെ അനുഗമനവും ഹനുമാന്റെ വേഗത്തിന്റെ തെളിവാണ് — അവന്റെ തുടകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന കാറ്റ് മരങ്ങളെ പിഴുത് ആകാശത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘സൈന്യാ ഇവ മഹീപതിം’ (സൈന്യം രാജാവിനെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ഹനുമാൻ രാജാവിനെപ്പോലെ, മരങ്ങൾ അവന്റെ സൈനികരെപ്പോലെ — അവന്റെ പ്രഭുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മദിച്ച കോയഷ്ടിഭകപക്ഷികളും മരങ്ങളോടൊപ്പം പറന്നുയരുന്നു; പ്രകൃതി മുഴുവൻ അവനോടൊപ്പം പോകുന്നതുപോലെ. പൂക്കളുടെ വീഴ്ച ‘ലഘുത്വേന’ (ലഘുവായതിനാൽ) ആണ് — ഭാരമുള്ള മരങ്ങൾ മുങ്ങുന്നു, ലഘുവായ പൂക്കൾ പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നു; ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ ഭൗതികനിരീക്ഷണംകൂടിയാണ്. പൂക്കൾ മൂടിയ സമുദ്രം കണ്ട് ആകാശമെന്ന ഭ്രമം, പൂക്കളണിഞ്ഞ ഹനുമാനെ കണ്ട് മിന്നലുള്ള മേഘമെന്ന ഭ്രമം — ഇരട്ട പ്രതിബിംബകല്പന. അമ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രാമാഭിരുദിതാഭിരിവാംബരം’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അഭിരാമാഭിർ’ എന്നും. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാങ്കുരകോരകൈഃ’ — മുളകളോടും മൊട്ടുകളോടുംകൂടിയ പൂക്കളാൽ; മരങ്ങളുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും അവനോടൊപ്പം പറന്നുയർന്നു.
ആകാശത്തിൽ നീട്ടിപ്പിടിച്ച അവന്റെ കൈകൾ പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന അഞ്ചുതലയുള്ള രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ആ മഹാകപി തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാസമുദ്രത്തെ കുടിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും ആകാശത്തെ കുടിക്കാൻ ദാഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും കാണപ്പെട്ടു. വായുമാർഗത്തെ പിന്തുടരുന്ന അവന്റെ മിന്നൽപ്രഭയുള്ള കണ്ണുകൾ പർവതത്തിൽ കത്തുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. പിംഗലാക്ഷന്മാരിൽ മുഖ്യനായ അവന്റെ പിംഗലനിറമുള്ളതും വലുതും വൃത്താകൃതിയുമുള്ള കണ്ണുകൾ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ നിന്നു പ്രകാശിച്ചു. ചെമ്പുനിറമുള്ള മൂക്കിനാൽ അവന്റെ മുഖം ചെമ്പിച്ച്, സന്ധ്യ സ്പർശിച്ച സൂര്യമണ്ഡലംപോലെ ശോഭിച്ചു. കുതിച്ചുപായുന്ന വായുപുത്രന്റെ ചുരുണ്ട വാൽ ആകാശത്തിൽ ഉയർത്തിയ ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ ശോഭിച്ചു. വാൽ ചക്രാകാരമായി ചുരുട്ടിയവനും വെളുത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ളവനും മഹാപ്രാജ്ഞനുമായ അനിലപുത്രൻ ഹനുമാൻ പരിവേഷത്തോടുകൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ഏറെ ചെമ്പിച്ച പൃഷ്ഠഭാഗത്താൽ ആ മഹാകപി വലിയ കാവിമണ്ണിന്റെ സിര പിളർന്നുനിൽക്കുന്ന പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. സാഗരം കടക്കുന്ന ആ വാനരസിംഹത്തിന്റെ കക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന കാറ്റ് മേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. വടക്കേ ദിക്കിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഉൽക്ക വാലോടുകൂടി ആകാശത്തിൽ വീഴുന്നതുപോലെ ആ കപികുഞ്ജരൻ കാണപ്പെട്ടു. നീണ്ടുനിവർന്ന ആ കപി പറക്കുന്ന പക്ഷിയെപ്പോലെയും, അരപ്പട്ടകൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്ന വളർന്ന ആനയെപ്പോലെയും ശോഭിച്ചു. മുകളിൽ ശരീരംകൊണ്ടും വെള്ളത്തിൽ ആഴ്ന്ന നിഴൽകൊണ്ടും ആ കപി സാഗരത്തിൽ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെടുന്ന കപ്പൽപോലെയായിരുന്നു. ആ മഹാകപി സമുദ്രത്തിന്റെ ഏതേതു ഭാഗത്തേക്കു പോയോ, ആ ആ ഭാഗം അവന്റെ അംഗവേഗത്താൽ ഉന്മത്തമായതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പർവതംപോലുള്ള ശരീരമുള്ള സാഗരത്തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളെ മാറിടംകൊണ്ട് അടിച്ചുതകർത്തുകൊണ്ട് മഹാവേഗനായ ആ മഹാകപി കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ഉപമകളുടെ ഒരു കൂമ്പാരമുണ്ട് — രണ്ടു സർപ്പങ്ങൾ, രണ്ട് അഗ്നികൾ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, സന്ധ്യാസൂര്യൻ, ഇന്ദ്രധ്വജം, പരിവേഷസൂര്യൻ, കാവിമണ്ണുള്ള പർവതം, മേഘഗർജനം, ഉൽക്ക, പക്ഷി, ആന, കപ്പൽ. ഓരോ ഉപമാനവും ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ അവയവം വർണിക്കുന്നു — കൈകൾ, കണ്ണുകൾ, മുഖം, വാൽ, പൃഷ്ഠഭാഗം, കക്ഷങ്ങൾ. ഈ വർണനരീതി ‘നഖശിഖവർണന’ (കാൽനഖംമുതൽ മുടിവരെയുള്ള വർണന)പോലെയാണ്, എന്നാൽ ചലിക്കുന്ന ശരീരത്തിന്റേത്. ‘പിബന്നിവ’ (കുടിക്കുന്നതുപോലെ), ‘പിപാസുരിവ’ (ദാഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ) എന്നീ ഉത്പ്രേക്ഷകളാൽ അവന്റെ ആകാരത്തിന്റെ വിശാലത — സമുദ്രത്തെയും ആകാശത്തെയും വിഴുങ്ങാൻ എന്നപോലെ. ഉൽക്കോപമ വേഗത്തെയും കപ്പലിന്റെ ഉപമ സ്ഥൈര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലാംഗൂലചക്രോ ഹനുമാൻ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ലാംഗൂലചക്രേണ മഹാൻ’ എന്നും. ഈ രൂപവർണനകളെല്ലാം ഹനുമാന്റെ ദിവ്യത്വം പ്രകടമാക്കുന്നു — അവൻ വെറുമൊരു വാനരനല്ല, ദേവാംശമാണ്. അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പത്തിന്റെ ഉപമയിൽ അഞ്ചു വിരലുകൾതന്നെയാണ് അഞ്ചു പത്തികൾ എന്ന ധ്വനിയുണ്ട്. ചന്ദ്രസൂര്യോപമയിൽ രണ്ടു കണ്ണുകളും രാവിന്റെയും പകലിന്റെയും അധിപതികളെപ്പോലെ — എല്ലാ കാലത്തും ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ദൃഷ്ടി. സന്ധ്യാസൂര്യോപമയിലെ ചെമ്പിച്ച മുഖം പകലിന്റെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഹനുമാൻ സന്ധ്യയ്ക്കാണ് ലങ്കയിലെത്തുക. ഇന്ദ്രധ്വജോപമയിൽ വാൽ വിജയപതാകപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു; ഇന്ദ്രധ്വജം ഉത്സവത്തിലാണ് ഉയർത്തുന്നത്, അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ യാത്രയും ഒരു ഉത്സവംപോലെ. പരിവേഷമുള്ള സൂര്യന്റെ ഉപമയിൽ ചുരുണ്ട വാൽ പരിവേഷവും വെളുത്ത ദംഷ്ട്രകൾ രശ്മികളുമാണ്. കാവിമലയുടെ ഉപമയിൽ ചുവന്ന അധോഭാഗം പർവതത്തിലെ ധാതുരേഖപോലെ. കക്ഷങ്ങളിലെ കാറ്റിന്റെ ഗർജനം മേഘഗർജനംപോലെ — വേഗത്തിന്റെ കേൾക്കാവുന്ന തെളിവ്. ഉൽക്കോപമ വാലോടുകൂടിയ തേജസ്വിയും വേഗവാനുമായ ഒന്നിന്റെ പതനചിത്രമാണ് — വാൽതന്നെ ഉൽക്കയുടെ വാൽ. കപ്പലിന്റെ ഉപമയിൽ ശരീരം കപ്പലും നിഴൽ വെള്ളത്തിലെ അതിന്റെ പ്രതിബിംബവുമാണ്. ‘സോന്മാദ ഇവ’ (ഉന്മത്തമായതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയാൽ സമുദ്രത്തിലെ തിരയിളക്കം ഭ്രാന്തന്റെ ചേഷ്ടപോലെ. ഇങ്ങനെ പതിനാലു ശ്ലോകങ്ങളാൽ ഒരൊറ്റ നിമിഷം — കുതിപ്പിന്റെ മധ്യഭാഗം — വിവിധ വീക്ഷണകോണുകളിൽനിന്നു ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഉത്തരാന്താദ് വിനിഃസൃതാ’ — ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘മുകളിലെ ദിക്കിൽനിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട വാലുള്ള ഉൽക്ക’ എന്നു പറഞ്ഞ് ‘ഉത്തര’ എന്ന പദത്തെ ‘മുകളിൽ’ എന്ന അർഥത്തിൽ എടുക്കുന്നു. അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പതത്പതംഗസംകാശഃ’ എന്നതു പക്ഷിയോടുള്ള ഉപമയും, ‘കക്ഷ്യയാ ബധ്യമാനയാ’ എന്നത് ആനയുടെ വയറ്റിൽ കെട്ടുന്ന കയറിനോടുള്ള ഉപമയുമാണ് — ഹനുമാന്റെ അരക്കെട്ടിൽ വാൽ കയറുപോലെ. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ മിക്കവാറും എല്ലാം സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു യോജിക്കുന്നു, പാഠഭേദങ്ങൾ കുറവാണ് — അതിനാൽ ഈ ഭാഗം ഏറ്റവും പ്രാചീനമാണെന്നു തോന്നുന്നു.
കപിയുടെ കാറ്റും മേഘങ്ങളിൽനിന്നുള്ള കാറ്റും ചേർന്ന് ബലമായി പുറപ്പെട്ട് ഭയങ്കരമായി ഇരമ്പുന്ന സാഗരത്തെ ശക്തിയായി ഇളക്കിമറിച്ചു. ഉപ്പുകടലിലെ വലിയ തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ട് ആ കപിശാർദൂലൻ ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ചിതറിക്കുന്നവനെപ്പോലെ കുതിച്ചു. മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മേരുവിനും മന്ദരത്തിനും തുല്യമായ തിരമാലകളെ എണ്ണുന്നവനെപ്പോലെ ആ മഹാവേഗൻ മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർത്തിയെറിയപ്പെട്ട, മേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന വെള്ളം ആകാശത്തിൽ പരന്നുകിടക്കുന്ന ശരത്കാലമേഘംപോലെ തിളങ്ങി. വസ്ത്രം നീക്കിയാൽ ദേഹികളുടെ ശരീരങ്ങൾ എന്നപോലെ, വെള്ളം നീങ്ങിയതിനാൽ തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും തുറന്നുകാണപ്പെട്ടു. ആകാശത്തിലൂടെ മുന്നേറുന്ന ആ കപിശാർദൂലനെ കണ്ട് സാഗരവാസികളായ സർപ്പങ്ങൾ അവനെ സുപർണനാണെന്നു (ഗരുഡനാണെന്നു) കരുതി. ആ വാനരസിംഹത്തിന്റെ പത്തു യോജന വീതിയും മുപ്പതു യോജന നീളവുമുള്ള നിഴൽ വേഗത്തിൽ ഏറെ മനോഹരമായി. വായുപുത്രനെ പിന്തുടർന്ന് ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ വീണ അവന്റെ നിഴൽ വെളുത്ത മേഘനിരപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും മഹാകായനുമായ ആ മഹാകപി ആലംബമില്ലാത്ത വായുമാർഗത്തിൽ ചിറകുള്ള പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ബലവാനായ കപികുഞ്ജരൻ ഏതു വഴിയിലൂടെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നുവോ, ആ വഴിയിൽ സമുദ്രം പെട്ടെന്ന് ഒരു തൊട്ടിപോലെ കുഴിഞ്ഞതായി. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ വഴിയിൽ പക്ഷിരാജനെപ്പോലെ പോകുന്ന ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചു. കപിയാൽ വലിക്കപ്പെട്ട വെളുപ്പും ചുവപ്പും നീലയും മഞ്ചട്ടിനിറവുമുള്ള വലിയ മേഘങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും അവൻ മറഞ്ഞും തെളിഞ്ഞും നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. അതിവേഗം കുതിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും അവിടെ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. കുതിക്കുന്ന വാനരേശ്വരനെ സൂര്യൻ തപിപ്പിച്ചില്ല; രാമകാര്യസിദ്ധിക്കായി വായുവും അവനെ സേവിച്ചു. ആകാശത്തിലൂടെ കുതിക്കുന്ന അവനെ ഋഷിമാർ സ്തുതിച്ചു; ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ആ വനവാസിയെ പ്രശംസിച്ചു പാടി. നാഗങ്ങളും യക്ഷന്മാരും പലവിധ രാക്ഷസന്മാരും ക്ഷീണമൊട്ടുമില്ലാത്ത ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് പെട്ടെന്ന് അവനെ സ്തുതിച്ചു. ഇവിടെ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഹനുമാന്റെ സഹായികളാണ് — സൂര്യൻ തപിപ്പിക്കുന്നില്ല, വായു സേവിക്കുന്നു, ദേവന്മാർ പൂക്കൾ വർഷിക്കുന്നു. ‘തരംഗാൻ ഗണയന്നിവ’ (തിരമാലകളെ എണ്ണുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ഹനുമാന്റെ ക്രീഡാഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹത്തായ കാര്യവും അവൻ അനായാസം ചെയ്യുന്നു. നിഴലിന്റെ പത്തു യോജന, മുപ്പതു യോജന എന്ന അളവ് അതിശയോക്തിയാണ്; അതു പിന്നീട് സിംഹിക നിഴൽ പിടിക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിനുള്ള വിത്താണ്. ‘വസ്ത്രാപകർഷണേനേവ’ (വസ്ത്രം നീക്കിയാലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അപൂർവമാണ് — വെള്ളം നീങ്ങിയാൽ ജലജീവികൾ നഗ്നരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. മേഘങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്ന ദൃശ്യത്തെ ചന്ദ്രോപമ മനോഹരമാക്കുന്നു; അതു പിന്നീട് 182–183 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു. എഴുപത്തൊന്നുമുതൽ എഴുപത്തിനാലുവരെയും എഴുപത്തെട്ടുമുതൽ എൺപത്തൊന്നുവരെയുമുള്ള പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ വിസ്താരം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം സമുദ്രത്തിന്റെ ക്ഷോഭവും രണ്ടാംഭാഗം ആകാശത്തിന്റെയും മേഘങ്ങളുടെയും ക്ഷോഭവും മൂന്നാംഭാഗം ദേവാദികളുടെ പ്രതികരണവും വർണിക്കുന്നു. കപിയുടെ കാറ്റും മേഘങ്ങളുടെ കാറ്റും — രണ്ടു വായുക്കൾ ചേർന്ന് സമുദ്രത്തെ ഇളക്കുന്നു; ഹനുമാന്റെ വേഗം സ്വയം ഒരു പ്രാകൃതികവായുപോലെ. ‘വികിരന്നിവ രോദസീ’ (ആകാശഭൂമികളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ — അവന്റെ വേഗത്താൽ ആകാശവും ഭൂമിയും ചിതറിയതുപോലെ. തിരമാലകൾ മേരുമന്ദരതുല്യമാണ് എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഭീഷണതയും, അവയെ ‘എണ്ണുന്നതുപോലെ’ എന്നതിനാൽ ഹനുമാന്റെ നിർഭയതയും ഒരേസമയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഉയർത്തിയെറിയപ്പെട്ട വെള്ളം മേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന് ശരന്മേഘംപോലെ — സമുദ്രവും ആകാശവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം ഇല്ലാതാകുന്നു. ജലജീവികളെ നഗ്നരെപ്പോലെ കാണുന്നത് കാവ്യത്തിൽ വിരളമായ ഉപമാനമാണ്; അതിൽ അല്പം ഹാസ്യസ്പർശവുമുണ്ട്. സർപ്പങ്ങൾക്കുണ്ടായ ഗരുഡഭ്രമം ഭയസൂചകമാണ്, കാരണം ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുവാണ്. നിഴലിനെ വെളുത്ത മേഘനിരയോട് ഉപമിക്കുന്നത്, വെള്ളത്തിൽ വീണ നിഴലിന്റെ നിറം കറുപ്പല്ല, വെളുപ്പാണ് എന്ന വിചിത്രമായ കാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ നുരയുള്ള വെള്ളത്തിൽ അങ്ങനെയാണ് കാണപ്പെടുക. ‘ദ്രോണീകൃത ഇവാർണവഃ’ (സമുദ്രം തൊട്ടിയാക്കപ്പെട്ടതുപോലെ) — വായുവേഗത്താൽ വെള്ളം നീങ്ങിമാറുന്നതിനാൽ അവന്റെ യാത്രാമാർഗത്തിൽ സമുദ്രം തൊട്ടിപോലെ താഴ്ന്നു. മേഘങ്ങളുടെ നിറങ്ങൾ — വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ്, നീല, മഞ്ചട്ടിനിറം — സന്ധ്യാസമയത്തെ വർണവൈചിത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യൻ തപിപ്പിക്കാതിരിക്കുന്നതും വായു സേവിക്കുന്നതും രാമകാര്യത്തിനുള്ള ദൈവപിന്തുണയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാരണം വായു ഹനുമാന്റെ പിതാവും സൂര്യൻ അവന്റെ ഗുരുവുമാണ് എന്നാണ് പാരമ്പര്യം. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ — എല്ലാ വിഭാഗക്കാരും അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ സാർവഭൗമമായ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിഗതക്ലമം’ — ദീർഘയാത്രയിലും അവൻ ക്ഷീണമില്ലാത്തവനാണ്. എഴുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തിമിനക്രഝഷാഃ കൂർമാഃ’ എന്നുണ്ട്; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘വെള്ളം നീങ്ങിയതിനാൽ സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്ന’ ജീവികൾ കാണപ്പെടുന്നു എന്നാണ്. എഴുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദ്രോണീകൃത ഇവാർണവഃ’ എന്നതിനെ ഹിന്ദിയിൽ മരത്തൊട്ടിപോലെ (മരപ്പാത്രംപോലെ) എന്നു വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. എൺപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വവൃഷുസ്തത്ര പുഷ്പാണി ദേവഗന്ധർവചാരണാഃ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വവൃഷുഃ പുഷ്പവർഷാണി ദേവഗന്ധർവദാനവാഃ’ എന്നും. എൺപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രശംസന്തോ വനൗകസം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മഹൗജസം’ എന്നും. ഇങ്ങനെ വൾഗേറ്റ് ചെറിയ പദഭേദങ്ങളാൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാകുന്നു; എന്നാൽ അർഥം ഒന്നുതന്നെ.
പ്ലവഗശാർദൂലനായ ഹനുമാൻ കുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച സാഗരം ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘വാനരേന്ദ്രനായ ഹനുമാനെ ഞാൻ സഹായിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ സംസാരിക്കുന്നവർക്കെല്ലാം ഞാൻ നിന്ദ്യനാകും. ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ സഗരനാലാണ് ഞാൻ വളർത്തപ്പെട്ടത്; ഇവനാകട്ടെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ സചിവനാണ്; അതിനാൽ ഇവൻ തളർന്നുപോകാൻ പാടില്ല. കപിക്കു വിശ്രമിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം ഞാൻ ചെയ്യണം; എന്നിൽ വിശ്രമിച്ചു സുഖം പ്രാപിച്ച് അവൻ ബാക്കിദൂരം കടന്നുപോകും.’ ഇങ്ങനെ നല്ലൊരു തീരുമാനമെടുത്ത് സമുദ്രം വെള്ളത്തിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന, സ്വർണനാഭിയുള്ള പർവതശ്രേഷ്ഠനായ മൈനാകനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാത്മാവായ ദേവരാജൻ നിന്നെ ഇവിടെ പാതാളവാസികളായ അസുരസംഘങ്ങൾക്ക് ഒരു ഓടാമ്പൽപോലെ, തടയായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. വീര്യം അറിയപ്പെട്ടവരും വീണ്ടും ഉയർന്നുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ അവർക്കുവേണ്ടി നീ അളവറ്റ പാതാളത്തിന്റെ വാതിൽ അടച്ചുനിൽക്കുന്നു. ശൈലമേ, കുറുകെയും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും വളരാൻ നിനക്കു ശക്തിയുണ്ട്; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — പർവതശ്രേഷ്ഠാ, എഴുന്നേൽക്കുക. വീര്യവാനും ഭീമകർമാവുമായ ഈ കപിശാർദൂലൻ ഹനുമാൻ രാമകാര്യാർഥം ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ച് നിന്റെ മുകളിലൂടെ വരുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുകുലസേവകനായ ഇവനെ ഞാൻ സഹായിക്കണം; ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ എനിക്കു പൂജ്യരാണ്, നിനക്കോ അതിലുമേറെ പൂജ്യർ. ഞങ്ങൾക്കു സഹായം ചെയ്യുക, ഞങ്ങളുടെ കർത്തവ്യം മുടങ്ങാതിരിക്കട്ടെ; ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ചെയ്യാതെപോയാൽ അതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപം ഉണർത്തും. വെള്ളത്തിൽനിന്നു മുകളിലേക്ക് ഉയരുക; ഈ കപി നിന്നിൽ നിൽക്കട്ടെ; ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഇവൻ നമ്മുടെ അതിഥിയും പൂജ്യനുമാണ്. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മഹാനാഭിയുള്ളവനേ, ദേവഗന്ധർവന്മാർ സേവിക്കുന്നവനേ, ഹനുമാൻ നിന്നിൽ വിശ്രമിച്ചശേഷം ബാക്കിവഴി പോകും. കാകുത്സ്ഥന്റെ കരുണയും മൈഥിലിയുടെ പ്രവാസവും പ്ലവഗേന്ദ്രന്റെ ക്ഷീണവും കണക്കിലെടുത്ത് നീ ഉയർന്നുവരണം.’ ഇവിടെ സാഗരത്തിന്റെ കൃതജ്ഞതയാണ് മുഖ്യഭാവം — സഗരപുത്രന്മാർ കുഴിച്ചതിനാലാണ് സാഗരം ‘സാഗരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്; അതിനാൽ അത് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തോടു കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണം’ എന്ന ധർമം മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, സാഗരവും പാലിക്കുന്നു. മൈനാകൻ പാതാളദ്വാരം കാക്കുന്നവനാണ് എന്നത് അവന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനാണ് അവൻ. ‘സർവവാച്യഃ’ (എല്ലാവർക്കും നിന്ദ്യൻ) എന്ന പദത്താൽ ലോകനിന്ദയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയവും കർത്തവ്യത്തിനുള്ള പ്രേരണയാകുന്നു. അതിഥിസത്കാരം ഭാരതീയധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്; സമുദ്രവും അതിഥിയെ പൂജിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദേവരാജ്ഞാ മഹാത്മനാ’, ‘പാതാളനിലയാനാം ഹി’ എന്ന പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു ക്രമത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘പാതാളതലവാസിനാം… ദേവരാജ്ഞാ ഗിരിശ്രേഷ്ഠ’ എന്നാണ്. സാഗരത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ചിന്ത ഇവിടെ മനുഷ്യന്റേതുപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അതു ലോകനിന്ദയെ ഭയക്കുന്നു, കൃതജ്ഞമാണ്, അതിഥിവത്സലവുമാണ്. മൈനാകനോടുള്ള അതിന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം മൈനാകന്റെ സാമർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമപ്പെടുത്തൽ (പാതാളദ്വാരരക്ഷ, മൂന്നു ദിശകളിലേക്കും വളരാനുള്ള ശക്തി), പിന്നെ കർത്തവ്യബോധനം. ‘തവ പരം പൂജ്യതമാഃ’ (നിനക്ക് അതിലുമേറെ പൂജ്യർ) എന്ന വാക്കിനാൽ സാഗരം മൈനാകനും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുമായുള്ള ബന്ധം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; മൈനാകൻ സാഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ സാഗരത്തിന്റെ ബന്ധുക്കൾ അവന്റെയും ബന്ധുക്കളാണ്. ‘കർത്തവ്യമകൃതം കാര്യം സതാം മന്യുമുദീരയേത്’ (ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ അതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപം ഉണർത്തും) എന്ന നീതിവാക്യം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാണ് — കർത്തവ്യം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപത്തിനു കാരണമാകുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — രാമന്റെ കരുണ, സീതയുടെ പ്രവാസം, ഹനുമാന്റെ ക്ഷീണം; ഇങ്ങനെ ഭാവനയുടെയും കർത്തവ്യത്തിന്റെയും സംയോഗം. ‘ചാമീകരമഹാനാഭ’ എന്ന സംബോധന മൈനാകന്റെ സ്വർണമയമായ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സമുദ്രശ്ഛന്നമംഭസി’ — വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന മൈനാകനെ സമുദ്രം സംബോധന ചെയ്യുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തിര്യഗൂർധ്വമധശ്ചൈവ’ എന്ന വാക്യം നൂറ്റെൺപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ വർണനയിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. സാഗരത്തിന്റെ ഈ ചിന്ത മറ്റൊരു ദിശയും കാണിക്കുന്നു — പ്രകൃതിശക്തികളും ധർമത്താൽ ബന്ധിതമാണ്, അവയും കൃതജ്ഞതയുടെ നിയമം പാലിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമായണത്തിൽ സൃഷ്ടി മുഴുവൻ രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിയാകുന്നു.
ഉപ്പുകടലിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ളവനും വൻമരങ്ങളാലും വള്ളികളാലും മൂടപ്പെട്ടവനുമായ മൈനാകൻ വേഗത്തിൽ വെള്ളത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മികളുള്ള സൂര്യൻ മേഘം പിളർന്ന് ഉദിച്ചുയരുന്നതുപോലെ, അവൻ സാഗരജലം പിളർന്ന് ഏറെ ഉയരത്തിലായി. സാഗരത്താൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട, വെള്ളത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന മഹാത്മാവായ ആ പർവതം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്റെ ശിഖരങ്ങൾ കാണിച്ചു. സ്വർണമയവും കിന്നരന്മാരോടും മഹാസർപ്പങ്ങളോടും കൂടിയതും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലുള്ളതുമായ ആ ശിഖരങ്ങൾ ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ ഉയർന്നുവന്ന ജാംബൂനദസ്വർണമയമായ ശിഖരങ്ങളാൽ, വാളിന്റെ നിറംപോലെ നീലിച്ച ആകാശം സ്വർണപ്രഭയുള്ളതായി. സ്വർണമയവും തിളങ്ങുന്നതും മഹാപ്രഭയുള്ളതുമായ ശിഖരങ്ങളാൽ ആ പർവതശ്രേഷ്ഠൻ നൂറു സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യനായി. ഉപ്പുവെള്ളത്തിന്റെ നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നുവന്ന് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ ‘ഇതൊരു വിഘ്നമാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. മഹാവേഗനായ ആ മഹാകപി ഏറെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന അവനെ, കാറ്റ് മേഘത്തെ എന്നപോലെ, മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി. കപിയാൽ ഇങ്ങനെ ഇടിക്കപ്പെട്ട ആ പർവതോത്തമൻ ആ ഹരിയുടെ വേഗം മനസ്സിലാക്കി സന്തോഷിച്ചു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ ആകാശത്തിൽ വന്നുനിന്ന ആ പർവതം പ്രീതനും ഹൃഷ്ടമനസ്സുമായി ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വീരനായ കപിയോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മൈനാകന്റെ ഉയർച്ച സൂര്യോദയത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സ്വർണശിഖരങ്ങൾ സൂര്യനെപ്പോലെ. ‘ശസ്ത്രസംകാശം’ (ആയുധംപോലുള്ള) എന്ന പദത്താൽ ആകാശത്തിന്റെ നീലകലർന്ന കറുപ്പുനിറം വാളിന്റെ നിറംപോലെ എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിലും ‘ആയുധംപോലെ നീലനിറമുള്ള ആകാശം’ എന്നാണ്. ഹനുമാന്റെ പ്രതികരണം തൽക്ഷണമാണ് — അവൻ വിഘ്നമെന്നു കരുതി മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിക്കുന്നു; സഹായിയെപ്പോലും വിഘ്നമായി കരുതുന്നത്ര കാര്യനിഷ്ഠയാണ് അവന്റേത്. എന്നാൽ മൈനാകൻ കോപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവന്റെ വേഗം കണ്ടു സന്തോഷിക്കുന്നു — മഹാൻ മഹാന്റെ ബലത്തെ ആദരിക്കുന്നു. നൂറ്റിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘ഹിരണ്യഗർഭഃ’ എന്ന് അച്ചടിച്ച വിശേഷണം മൈനാകന്റെ ഉള്ളിലെ സ്വർണമയത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹിരണ്യനാഭഃ’ എന്നാണ്. മൈനാകന്റെ ശിഖരങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ‘ആദിത്യ’ എന്ന പദം മൂന്നുതവണ വരുന്നു — ഉദയം, നൂറു സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യം — അതിനാൽ അവന്റെ തേജസ്സ് സൂര്യനെപ്പോലെയാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളും അവന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവനും മഹേന്ദ്രത്തെപ്പോലെ ഒരു ദേവഭൂമിയാണ്. ഹനുമാന്റെ ‘വിഘ്നോഽയം’ (ഇതു വിഘ്നമാണ്) എന്ന നിശ്ചയം ജാഗ്രതയുടെ ഫലമാണ് — അപരിചിതസ്ഥലത്ത് പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന വസ്തു ശത്രുവാകാം. അവന്റെ പ്രഹരവും സംയമിതമാണ് — അവൻ മാറിടംകൊണ്ടു മാത്രം ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തുന്നു, ആയുധംകൊണ്ടല്ല. മൈനാകന്റെ ‘ജഹർഷ ച നനാദ ച’ (സന്തോഷിച്ചു, ഗർജിച്ചു) എന്ന പ്രതികരണം സൗഹാർദത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഹനുമാന്റെ ബലം കണ്ട് അവൻ സംതൃപ്തനാകുന്നു. ‘ബുദ്ധ്വാ തസ്യ ഹരേർവേഗം’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കപേർ വേഗം’ എന്നും; അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ഇവിടെ സൂര്യോപമയും മേഘോപമയും പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നപോലെയാണ് — മൈനാകൻ സൂര്യനെപ്പോലെ മേഘം പിളർക്കുന്നു, ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ മേഘത്തെ വീഴ്ത്തുന്നു; ആ നിമിഷം മൈനാകൻ മേഘത്തിന്റെ സ്ഥാനത്താണ്.
മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് സ്വന്തം ശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് മൈനാകൻ പറഞ്ഞു — ‘വാനരോത്തമാ, നീ ഈ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. എന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ ഇറങ്ങി സുഖമായി വിശ്രമിച്ചിട്ടു പോകുക. രാഘവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച സഗരൻ മുതലായവരാൽ സമുദ്രം വളർത്തപ്പെട്ടു; ആ സാഗരം രാമഹിതത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട നിന്നെ തിരിച്ചു പൂജിക്കുന്നു. ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണം — ഇതു സനാതനധർമമാണ്. പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അത് നിന്നിൽനിന്നു സമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു; നിനക്കുവേണ്ടി അത് ഏറെ ബഹുമാനത്തോടെ എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു — “ഈ കപി നൂറു യോജന ആകാശത്തിലൂടെ കുതിച്ചിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ വിശ്രമിച്ചിട്ട് ബാക്കി ദൂരം കടക്കട്ടെ” എന്ന്. ഹരിശാർദൂലാ, നിൽക്കൂ, എന്നിൽ വിശ്രമിച്ചിട്ടു പോകൂ; സുഗന്ധവും സ്വാദുമുള്ള ഈ ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളും രുചിച്ച് വിശ്രമിച്ചിട്ട് നിനക്കു പോകാം. കപിമുഖ്യാ, നിന്നോടു ഞങ്ങൾക്കും ഒരു ബന്ധമുണ്ട് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവും മഹാഗുണമുള്ളതുമായ ബന്ധം. മാരുതപുത്രാ, വേഗമുള്ള പ്ലവഗങ്ങൾ എത്രയുണ്ടോ, അവരിൽ ഏറ്റവും മുഖ്യൻ നീയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ധർമം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സാധാരണക്കാരനായ അതിഥിപോലും പൂജ്യനാണ്; അപ്പോൾ നിന്നെപ്പോലൊരുവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ദേവശ്രേഷ്ഠനും മഹാത്മാവുമായ മാരുതന്റെ പുത്രനാണ് നീ, അവന്റെ വേഗത്തിനു തുല്യനും. നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാരുതൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ നീ എനിക്കു പൂജനീയനാണ്. ഇതിന്റെ കാരണം കേൾക്കുക — പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ പർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു; ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ വേഗമുള്ള അവ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പോയിരുന്നു. അവ അങ്ങനെ പറക്കുമ്പോൾ ദേവസംഘങ്ങളും ഋഷിമാരും ഭൂതങ്ങളും അവ വീഴുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ ഭയപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ കോപിച്ച സഹസ്രാക്ഷനായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രംകൊണ്ട് ലക്ഷക്കണക്കിനു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. ആ ദേവരാജൻ വജ്രം ഉയർത്തി കോപത്തോടെ എന്റെ അടുത്തേക്കും വന്നു; അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശ്വസനൻ — നിന്റെ പിതാവ് — എന്നെ പെട്ടെന്നു തള്ളിമാറ്റി. ഈ ഉപ്പുവെള്ളത്തിലേക്കു തള്ളിയിടപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; ചിറകുകൾ സുരക്ഷിതമായി, ഞാൻ പൂർണനായിത്തന്നെ നിലനിന്നു. അതിനാൽ, മാരുതീ, ഞാൻ നിന്നെ മാനിക്കുന്നു; നീ എനിക്കു മാന്യനാണ്; നിന്നോടുള്ള എന്റെ ഈ ബന്ധം മഹാഗുണമുള്ളതാണ്. കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ, മഹാമതേ, സാഗരത്തിനും എനിക്കും പ്രീതിയുണ്ടാക്കാൻ നീ പ്രസന്നമനസ്സോടെ തയ്യാറാകണം. ക്ഷീണം തീർക്കുക, പൂജ സ്വീകരിക്കുക, എനിക്കു മാന്യനായ നീ എന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുക; നിന്നെ കണ്ടതിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്.’ ഇവിടെ മൈനാകന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടുവിധം കാരണം നൽകുന്നു — സാഗരത്തിന് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുമായുള്ള ബന്ധവും തനിക്കു വായുവുമായുള്ള ബന്ധവും. ചിറകരിയലിന്റെ കഥ പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ് — ഇന്ദ്രൻ പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു, മൈനാകൻ വായുവിനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അതാണ് അവന്റെ കൃതജ്ഞതയ്ക്കു കാരണം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ പിതാവു ചെയ്ത ഉപകാരം പുത്രനു തിരിച്ചുനൽകപ്പെടുന്നു — ഇതൊരു ഉപകാരപരമ്പരയാണ്. അതിഥിധർമത്തിന്റെ വിവേചനവും ഇവിടെയുണ്ട് — ‘സാധാരണക്കാരനായ അതിഥിപോലും പൂജാർഹനാണ്.’ നൂറ്റിപ്പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. നൂറ്റിയിരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ദേവരാദ്’ എന്ന് ദകാരാന്തമാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദേവരാട്’ എന്നും; അച്ചടിച്ച രൂപം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ധാരയൻ രൂപം’ (മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്) എന്ന വാക്കിനാൽ മൈനാകനും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണെന്നും മനുഷ്യരൂപത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് തന്റെതന്നെ ശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്’ എന്ന് അങ്ങനെതന്നെ എടുക്കുന്നു. ഈ ദീർഘമായ വാക്കുകളുടെ ഘടന ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ക്ഷണം (111–112), പിന്നെ സാഗരത്തിന്റെ പ്രേരണയെക്കുറിച്ചുള്ള നിവേദനം (112–115), പിന്നെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ പ്രസ്താവം (116–117), പിന്നെ ഹനുമാന്റെ പ്രശംസ (118–121), പിന്നെ സ്വന്തം കഥ (122–126), ഒടുവിൽ വീണ്ടും പ്രാർഥന (127–129). ഇങ്ങനെ ക്രമേണ അവൻ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയം കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ധാരയൻ രൂപം’ എന്ന പദം ഹിന്ദി വിവർത്തനമനുസരിച്ച് മൈനാകന്റെതന്നെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് സ്വന്തം ശിഖരത്തിൽ നിന്നു സംസാരിക്കുന്നു. കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള ആതിഥ്യം വാനരന്റെ സ്വഭാവത്തിന് ഇണങ്ങുന്നതാണ്, വനവാസിയുടെ ആഹാരം. ‘താത’ എന്ന സംബോധന മൈനാകന്റെ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഹനുമാന്റെ പിതൃവ്യനെപ്പോലെയാണ്. പർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു, അവ ഗരുഡനെപ്പോലെ പറന്നിരുന്നു, അവയുടെ വീഴ്ചയെ ലോകങ്ങൾ ഭയന്നിരുന്നു — ഈ കഥ അനേകം പുരാണങ്ങളിൽ കാണാം; ഇന്ദ്രന്റെ ‘ഗോത്രഭിത്’ (പർവതങ്ങളെ ഭേദിച്ചവൻ) എന്ന പേര് ഈ കഥയുടെതന്നെ ഫലമാണ്. വായു മൈനാകനെ സമുദ്രത്തിലേക്കു തള്ളിയിട്ടു രക്ഷിച്ചു; അതിനാൽ മൈനാകൻ ഇന്നും ചിറകുള്ളവനാണ്, ചിറകുള്ള ഒരേയൊരു പർവതം. ‘മഹാഗുണഃ സംബന്ധഃ’ — ഉപകാരത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ബന്ധം രക്തബന്ധത്തെക്കാളും മഹത്തരമാണ്. മൈനാകൻ തന്നെത്തന്നെ ‘മാന്യൻ’ എന്നും പറയുന്നു — അവനും ബഹുമാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ സ്വീകരിക്കുന്നതോടെ അവനും ബഹുമാനിതനാകും. ഇങ്ങനെ ആതിഥ്യം ഇരുപക്ഷത്തിനും ഗുണമുള്ളതാണ് — ദാതാവിനും നേട്ടമുണ്ട്. ഈ സന്ദർഭത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങൾക്കും സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു മിക്കവാറും സാമ്യമുണ്ട്, പദഭേദങ്ങൾ മാത്രം. നൂറ്റിയിരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പൂജിതേ ത്വയി ധർമജ്ഞേ പൂജാം പ്രാപ്നോതി മാരുതഃ’ (ധർമജ്ഞനായ നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാരുതൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു) — പുത്രനെ പൂജിക്കുന്നതിലൂടെ പിതാവിനെ പൂജിക്കൽ; ഇതൊരു ഭാരതീയവീക്ഷണമാണ്. നൂറ്റിയിരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാമതേ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മഹാകപേ’ എന്നും. ‘അതിഥിഃ കില പൂജാർഹഃ’ (അതിഥി പൂജാർഹനാണല്ലോ) എന്ന വാക്യം ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്; പർവതവും ഒരു ഗൃഹസ്ഥനെപ്പോലെ അതിഥിയെ പൂജിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നൂറ്റിയിരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മാന്യോഽസി മമ മാരുതേ’ (മാരുതീ, നീ എനിക്കു മാന്യനാണ്) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മാന്യോ ഹി മമ മാരുതഃ’ (മാരുതൻ എനിക്കു മാന്യനാണല്ലോ) എന്നും — അച്ചടിച്ച പാഠം ഹനുമാനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, സമീക്ഷിതപാഠം വായുവിനെ നിർദേശിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കപിശ്രേഷ്ഠൻ ആ പർവതോത്തമനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ പ്രീതനാണ്; ആതിഥ്യം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതുപോലെതന്നെ; മനസ്സിലെ വിഷമം നീക്കിക്കളയുക. എന്റെ കാര്യത്തിന്റെ സമയം തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു, പകലും കടന്നുപോകുന്നു; ഇടയ്ക്കു നിൽക്കില്ല എന്നു ഞാൻ പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ ആ ഹരിപുംഗവൻ കൈകൊണ്ടു പർവതത്തെ തൊട്ട്, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. പർവതവും സമുദ്രവും ഏറെ ബഹുമാനത്തോടെ അവനെ നോക്കി; ഉചിതമായ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അവൻ പൂജിക്കപ്പെടുകയും അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ പർവതത്തെയും മഹാസമുദ്രത്തെയും വിട്ട് മുകളിലേക്ക് ഏറെ ദൂരം എത്തി, പിതാവിന്റെ പാതയായ വായുമാർഗം പ്രാപിച്ച് അവൻ നിർമലമായ ആകാശത്തിലൂടെ പോയി. വീണ്ടും ഉയരത്തിലേക്കുള്ള ഗതി പ്രാപിച്ച്, ആ പർവതത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, വായുപുത്രനായ കപികുഞ്ജരൻ ആലംബമില്ലാതെ പോയി. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട് — കൃതജ്ഞത, കാര്യനിഷ്ഠ, പ്രതിജ്ഞാപാലനം. അവൻ ആതിഥ്യം നിരസിക്കുന്നില്ല, ‘ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു’ എന്നു കരുതി സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല. ‘മന്യുരേഷോഽപനീയതാം’ (ഈ വിഷമം നീക്കിക്കളയുക) എന്ന പദത്താൽ, നേരത്തെ മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ മൈനാകന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായ ദുഃഖം നീക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നു. കൈകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ബഹുമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ് — അവൻ മിത്രത്തെ തൊട്ടിട്ടു പോകുന്നു. ‘പ്രഹസന്നിവ’ (ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നത് അവന്റെ പ്രസന്നമായ മനസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രതിജ്ഞാ ച മയാ ദത്താ’ (ഞാൻ പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്) — മഹേന്ദ്രത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ, ‘ഇതേ വേഗത്തിൽ’ എന്നു പറഞ്ഞത്, ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വാക്കും കർമവും ഒന്നുതന്നെ. ‘അഹശ്ചാപ്യതിവർതതേ’ (പകലും കടന്നുപോകുന്നു) — പകൽ പോകുന്നു, സന്ധ്യയ്ക്കു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കേണ്ട സമയം അടുത്തിരിക്കുന്നു. ‘ആലഭ്യ’ എന്ന പദം സ്പർശത്തിന്റെ മൃദുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഹനുമാന്റെ അതിദുഷ്കരമായ ആ രണ്ടാമത്തെ കർമം കണ്ട് എല്ലാ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും അവനെ പ്രശംസിച്ചു. അവിടെ നിന്നിരുന്ന ദേവതകൾ അവന്റെ കർമത്താൽ ഹൃഷ്ടരായി; സഹസ്രാക്ഷനായ വാസവൻ സ്വർണമയനും നല്ല നാഭിയുള്ളവനുമായ മൈനാകന്റെ കർമത്താലും ഹൃഷ്ടനായി. ധീമാനായ ശചീപതി സ്വയംതന്നെ സന്തോഷാധിക്യത്താൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പർവതശ്രേഷ്ഠനായ സുനാഭനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഹിരണ്യനാഭനായ ശൈലേന്ദ്രാ, ഞാൻ നിന്നിൽ ഏറെ സംതൃപ്തനാണ്; നിനക്കു ഞാൻ അഭയം നൽകുന്നു; സൗമ്യാ, സുഖമായി പോകുക. ഭയത്തിനു കാരണമുണ്ടായിട്ടും നിർഭയനായി നൂറു യോജന കടക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിശ്രമത്തിനായി നീ വലിയൊരു സഹായമാണ് ചെയ്തത്. ഈ കപി ദശരഥപുത്രനായ രാമന്റെ ഹിതത്തിനായി മാത്രമാണ് പോകുന്നത്; കഴിവനുസരിച്ച് അവനെ സത്കരിച്ച നീ എന്നെ ഏറെ സന്തോഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ദേവതകളുടെ നാഥനായ ശതക്രതു സംതൃപ്തനായതു കണ്ട് ആ പർവതോത്തമൻ വലിയ ആഹ്ലാദം പ്രാപിച്ചു. വരം ലഭിച്ച ആ ശൈലം അപ്പോൾ അവിടെ ഉറച്ചുനിന്നു; ഹനുമാൻ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് സാഗരത്തിന്റെ ആ ഭാഗം കടന്നുപോയി. ഇവിടെ കഥയിലെ വിരോധാഭാസം മനോഹരമാണ് — പണ്ട് മൈനാകന്റെ ചിറകുകൾ അരിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന് അഭയം നൽകുന്നു. കാരണം രാമകാര്യത്തിലുള്ള സഹായമാണ് — രാമസേവ പഴയ വൈരത്തെപ്പോലും നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘തദ് ദ്വിതീയം’ (ആ രണ്ടാമത്തേത്) എന്ന എണ്ണൽ — ഒന്നാമത്തെ കർമം സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ ആരംഭം, രണ്ടാമത്തേത് മൈനാകസന്ദർഭം, മൂന്നാമത്തേത് തുടർന്നുള്ള സുരസാവിജയം. ഹനുമാന്റെ യാത്രയിൽ മൂന്നു വിഘ്നങ്ങൾ — മൈനാകൻ (സാത്ത്വികം, സ്നേഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായത്), സുരസ (രാജസം, പരീക്ഷാരൂപം), സിംഹിക (താമസം, ഹിംസാത്മകം) — എന്നാണ് പരമ്പരാഗതമായ വ്യാഖ്യാനം. ‘നിർഭയസ്യ ഭയേ സതി’ (ഭയമുണ്ടായിട്ടും നിർഭയനായവന്) എന്ന വിരോധാലങ്കാരം ഹനുമാന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘രാമസ്യൈഷ ഹിതായൈവ യാതി ദാശരഥേഃ കപിഃ’ (ഈ കപി ദശരഥപുത്രനായ രാമന്റെ ഹിതത്തിനായിത്തന്നെ പോകുന്നു) എന്നതിൽ രാമകാര്യത്തിനുള്ള ദേവാനുമതി വ്യക്തമാണ്. ഇന്ദ്രനെ ഭയന്നുതന്നെ സമുദ്രത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന മൈനാകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അഭയദാനം വലിയൊരു ഫലമാണ്. ‘സഗദ്ഗദം’ (ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ) — ഇന്ദ്രൻപോലും ഹർഷത്താൽ വാക്കിടറിയവനായി; അതിനാൽ രാമകാര്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ദേവന്മാരുടെ ഹൃദയത്തെയും സ്പർശിക്കുന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നൂറ്റിമുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാഞ്ചനസ്യ സുനാഭസ്യ’ — മൈനാകന്റെ മറ്റൊരു പേരാണ് സുനാഭൻ — സ്വർണനാഭിയുള്ളവൻ.
അനന്തരം ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും സൂര്യതുല്യയായ നാഗമാതാവ് സുരസയോടു പറഞ്ഞു — ‘ശ്രീമാനായ ഈ വായുപുത്രൻ, ഹനുമാൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ, സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ കുതിക്കുന്നു; നീ ഒരു നിമിഷം അവനു വിഘ്നമുണ്ടാക്കുക. അതിഭയങ്കരവും പർവതതുല്യവുമായ രാക്ഷസരൂപം ധരിച്ച്, ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭീകരവും പിംഗലക്കണ്ണുകളുള്ളതും ആകാശം തൊടുന്നതുമായ വായ് ഉണ്ടാക്കി നിൽക്കുക. അവന്റെ ബലവും പരാക്രമവും ഇനിയും അറിയാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അവൻ ഉപായത്താൽ നിന്നെ ജയിക്കുമോ, അതോ വിഷാദത്തിലാകുമോ എന്ന്.’ ദേവതകളാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട്, ആദരിക്കപ്പെട്ട ആ ദേവി സുരസ സമുദ്രമധ്യത്തിൽ വികൃതവും വിരൂപവും എല്ലാവർക്കും ഭയമുളവാക്കുന്നതുമായ രാക്ഷസശരീരം ധരിച്ച്, കുതിച്ചുവരുന്ന ഹനുമാനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഈശ്വരന്മാർ നിന്നെ എന്റെ ഭക്ഷണമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും; എന്റെ ഈ വായിൽ പ്രവേശിക്കുക. പണ്ട് ധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്) എനിക്ക് ഈ വരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ വേഗത്തിൽ വലിയ വായ് പിളർന്ന് മാരുതിയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഉദ്ദേശ്യം പരീക്ഷയാണ്, വിനാശമല്ല — ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയുടെയും ബലത്തിന്റെയും അളവ് അറിയാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. സുരസ നാഗങ്ങളുടെ മാതാവും ദക്ഷന്റെ പുത്രിയുമാണ്; അവൾ രാക്ഷസീരൂപം ധരിച്ച് പരീക്ഷകയായി എത്തുന്നു. ‘ഉപായേന വിജേഷ്യതി’ (ഉപായത്താൽ ജയിക്കും) എന്ന ദേവവചനം തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ സൂചനയാണ് — ഹനുമാൻ ബലംകൊണ്ടല്ല, ഉപായംകൊണ്ടുതന്നെ അവളെ ജയിക്കും. നൂറ്റമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മമ ഭക്ഷ്യഃ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മമ ഭക്ഷഃ’ എന്നും. നൂറ്റമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതു വൾഗേറ്റിൽ നൂറ്റമ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മിക്കവാറും അക്ഷരംപ്രതി വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — അച്ചടിയിലെ ഈ പുനരുക്തി അതുപോലെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘ഈശ്വരൈഃ പ്രദിഷ്ടഃ’ (ഈശ്വരന്മാരാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയെയും, ‘ധാത്രാ വരോ ദത്തഃ’ (ധാതാവു വരം നൽകി) എന്നതു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രണ്ടുവിധം അധികാരം. സുരസയുടെ ‘സൂര്യസംകാശാ’ (സൂര്യതുല്യ) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസരൂപം പരീക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രം. ‘മുഹൂർത്തം വിഘ്നം’ (ഒരു നിമിഷത്തെ വിഘ്നം) — ക്ഷണികമായ വിഘ്നം മാത്രം, സ്ഥിരമല്ല; പരീക്ഷയുടെ സ്വരൂപംതന്നെ അതാണ്. നൂറ്റിനാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകംമുതൽ ദേവന്മാരുടെ സന്ദർഭം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ അവർ സ്വയം വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു — ഇതിനാൽ ഹനുമാന്റെ കാര്യം ദേവന്മാരും പരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
സുരസയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ഹനുമാൻ പ്രസന്നമായ മുഖത്തോടെ പറഞ്ഞു — ‘ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ എന്നൊരാൾ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നവനും രാക്ഷസന്മാരുമായി വൈരം കെട്ടിയവനുമായ അവന്റെ യശസ്വിനിയായ ഭാര്യ സീതയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ ദൂതനായി ഞാൻ അവളുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു; രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളേ, നീ രാമനെ സഹായിക്കേണ്ടവളാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, മൈഥിലിയെയും ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെയും കണ്ടതിനുശേഷം ഞാൻ നിന്റെ വായിൽ വരാം — ഇതു ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.’ ഹനുമാനാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന സുരസ പറഞ്ഞു — ‘ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത് — ഇതാണ് എനിക്കുള്ള വരം.’ പോകാനൊരുങ്ങുന്ന അവനെ നോക്കി, ഹനുമാന്റെ ബലം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ നാഗമാതാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരോത്തമാ, ഇന്ന് എന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടുതന്നെ വേണം നീ പോകാൻ; പണ്ട് ധാതാവ് എനിക്ക് ഈ വരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ വേഗത്തിൽ വലിയ വായ് പിളർന്ന് മാരുതിയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. സുരസയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വാനരപുംഗവൻ കോപിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ആദ്യത്തെ ഉപായം സാമമാണ് — അവൻ രാമന്റെ കഥയും സീതാപഹരണവും തന്റെ ദൂതത്വവും അറിയിക്കുന്നു, അവളോടു സഹായം യാചിക്കുന്നു. ‘വിഷയവാസിനി’ (രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളേ) എന്ന സംബോധന, അവൾ രാമരാജ്യത്തിലെ പ്രജയാണ്, അതിനാൽ രാജാവിനെ സഹായിക്കാൻ അവൾക്കു കടമയുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ ഒരു പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്യുന്നു — കാര്യം സാധിച്ചു തിരിച്ചുവരാം എന്ന്; ഇങ്ങനെ സത്യനിഷ്ഠയാൽ അവളെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സാമം വിഫലമാകുമ്പോൾ മാത്രമാണ് അവന്റെ കോപം ഉണരുന്നത് — ഈ ക്രമം നീതിശാസ്ത്രത്തിന് അനുസൃതമാണ്. നൂറ്റമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. നൂറ്റമ്പത്തേഴും നൂറ്റമ്പത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ സുരസയുടെ വാക്കുകൾ രണ്ടുതവണ മിക്കവാറും ഒരേ പദങ്ങളിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സത്യം പ്രതിശൃണോമി തേ’ (നിന്നോടു ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു) — ജീവനോടെ തിരിച്ചുവന്നാൽ നിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിക്കാം എന്ന് ഹനുമാൻ സത്യനിഷ്ഠയോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘അന്യകാര്യവിഷക്തസ്യ’ (മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നവന്റെ) — സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ മറ്റൊരിടത്ത് (മായാമൃഗത്തെ പിന്തുടരുന്നതിൽ) ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ‘രാമം ചാക്ലിഷ്ടകാരിണം’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ സാധിക്കുന്നവൻ; സ്വാമിയുടെ സാമർഥ്യത്തിൽ ഹനുമാൻ പൂർണവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ ‘നാതിവർതേന്മാം കശ്ചിത്’ (ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത്) എന്ന മറുപടി, വരത്തിന്റെ നിയമം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നും അതിനാൽ ഹനുമാനും ഒരു ഉപായം കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ടെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
കോപിച്ച ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘എന്നെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്നത്ര വലിയ വായ് ഉണ്ടാക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ പത്തു യോജന നീളമുള്ള സുരസയുടെ മുന്നിൽ പത്തു യോജന വിസ്താരമുള്ളവനായി. മേഘതുല്യനും പത്തു യോജന നീളമുള്ളവനുമായ അവനെ കണ്ട് സുരസയും തന്റെ വായ് ഇരുപതു യോജന നീളമുള്ളതാക്കി. അപ്പോൾ കോപിച്ച ഹനുമാൻ മുപ്പതു യോജന നീളമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് നാല്പതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. വീരനായ ഹനുമാൻ അമ്പതു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് അറുപതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. അപ്പോൾത്തന്നെ വീരനായ ഹനുമാൻ എഴുപതു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് എൺപതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. അഗ്നിതുല്യനായ ഹനുമാൻ തൊണ്ണൂറു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് നൂറു യോജന നീളമുള്ളതാക്കി. സുരസ പിളർന്ന, നീണ്ട നാക്കുള്ളതും അതിഭയങ്കരവും നരകതുല്യവുമായ ആ വായ് കണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ വായുപുത്രൻ മേഘംപോലെ തന്റെ ശരീരം ചുരുക്കി, ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ പെരുവിരലോളം വലുപ്പമുള്ളവനായി. മഹാബലവാനായ അവൻ ആ വായിലേക്കു ചെന്ന് പ്രവേശിച്ച് പുറത്തുകടന്ന്, ആകാശത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ശ്രീമാനായ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ദാക്ഷായണീ, ഞാൻ നിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചു; നിനക്കു നമസ്കാരം; വൈദേഹി എവിടെയോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു; നിന്റെ വരം സത്യമായിത്തീർന്നു.’ രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മുക്തനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തന്റെ വായിൽനിന്നു മുക്തനായ ആ വാനരനെ കണ്ട് സുരസാദേവി തന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, സൗമ്യാ, കാര്യസിദ്ധിക്കായി സുഖമായി പോകുക; മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു വൈദേഹിയെ ചേർക്കുക.’ ഹനുമാന്റെ അതിദുഷ്കരമായ ആ മൂന്നാമത്തെ കർമം കണ്ട് ഭൂതങ്ങൾ അപ്പോൾ ‘സാധു, സാധു’ (നന്നായി, നന്നായി) എന്ന് ആ ഹരിയെ പ്രശംസിച്ചു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിചാതുര്യമാണ് മുഖ്യം — ബലത്തിലുള്ള മത്സരത്തിൽ വിജയം അസാധ്യമാണെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ നേരേ വിപരീതമായ കാര്യം ചെയ്യുന്നു; വലിയവനിൽനിന്നു ചെറിയവനായി അവൻ വരത്തെ സത്യമാക്കുന്നു, തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംഖ്യകളുടെ ക്രമം — പത്ത്, ഇരുപത്, മുപ്പത്, നാല്പത്, അമ്പത്, അറുപത്, എഴുപത്, എൺപത്, തൊണ്ണൂറ്, നൂറ് — മത്സരത്തിന്റെ തീവ്രത ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ പെട്ടെന്ന് ‘അംഗുഷ്ഠമാത്രകഃ’ (പെരുവിരലോളം) എന്ന വിപര്യയം. ‘ദാക്ഷായണി നമോഽസ്തു തേ’ (ദാക്ഷായണീ, നിനക്കു നമസ്കാരം) എന്ന സംബോധന വിനയപൂർണമാണ് — വിജയിയായിട്ടും അവൻ പരീക്ഷകയെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രം രാഹുമുഖാദിവ’ (രാഹുമുഖത്തിൽനിന്നു ചന്ദ്രനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ഗ്രഹണമോക്ഷത്തിന്റെയും ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിന്റെയും മനോഹരചിത്രമാണ്. സുരസ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതും ആശീർവദിക്കുന്നതും പരീക്ഷയുടെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ നൂറ്റിയറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അവിടെ ‘വിംശദ് യോജനമായതം’ എന്നതിൽ ‘വിംശത്’ എന്ന രൂപമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്. നൂറ്റിയറുപത്തിരണ്ടുമുതൽ നൂറ്റിയറുപത്തഞ്ചുവരെ അച്ചടിയിൽ ‘ഉച്ഛ്രിതം’ (ഉയരമുള്ളത്) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ആയതം’ (നീളമുള്ളത്) എന്നും; നൂറ്റിയറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘തദൈവ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘തഥൈവ’ എന്നും. ഇവിടെ ‘യോജന’ എന്ന അളവ് ആയിരക്കണക്കിനു മുഴമാണ്; അതിനാൽ ഈ മത്സരം അലൗകികമാണ്. ഹനുമാന്റെ ‘അനലപ്രഖ്യഃ’ (അഗ്നിതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണം കോപത്തെയും തേജസ്സിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വായ് ‘നരകോപമം’ (നരകതുല്യം) ആണ് — അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതു മരണംപോലെ ഭയാനകമാണ്; എങ്കിലും ഹനുമാൻ നിർഭയനായി പ്രവേശിക്കുന്നു. പെരുവിരലോളമാകുന്നത് അവന്റെ യോഗസിദ്ധിയുടെ (അണിമയുടെ) തെളിവാണ് — ഇച്ഛപോലെ അവൻ മഹിമയും അണിമയും പ്രാപിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ ‘സത്യശ്ചാസീദ് വരസ്തവ’ (നിന്റെ വരം സത്യമായി) എന്നാണ് — സുരസയുടെ വരവും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, സ്വന്തം കാര്യവും. ധർമസങ്കടത്തിന് ഇതൊരു ഉത്തമപരിഹാരമാണ് — രണ്ടു പക്ഷത്തിനും ഹിതം. ‘സോഽഭിപദ്യാഥ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സോഽഭിപത്യാശു’ എന്നും; ‘നിഷ്പത്യ ച മഹാബലഃ’ എന്നും. മത്സരത്തിന്റെ ഒടുവിൽ സുരസ സ്വരൂപം ധരിച്ച് ആശീർവദിക്കുന്നു — ‘രാഘവേണ മഹാത്മനാ വൈദേഹീം സമാനയ’ (മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു വൈദേഹിയെ ചേർക്കുക) — ഇങ്ങനെ പരീക്ഷകതന്നെ സഹായിയായിത്തീർന്നു.
അജയ്യമായ വരുണാലയമായ സാഗരത്തെ സമീപിച്ച്, ഗരുഡതുല്യനായ അവൻ വേഗത്തോടെ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. ആ ആകാശം ജലധാരകളാൽ സേവിക്കപ്പെട്ടതും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും കൈശികാചാര്യന്മാരായ, അതായത് സംഗീതാചാര്യന്മാരായ തുംബുരു മുതലായവർ സഞ്ചരിക്കുന്നതും ഐരാവതം വിഹരിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. സിംഹം, ആന, പുലി, പക്ഷി, സർപ്പം എന്നിവ വാഹനങ്ങളായുള്ള, പറന്നുനീങ്ങുന്ന നിർമലവിമാനങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, വജ്രത്തിനും ഇടിമിന്നലിനും തുല്യമായ സ്പർശമുള്ളവരും അഗ്നിതുല്യരും പുണ്യം ചെയ്തവരും മഹാഭാഗ്യവാന്മാരും സ്വർഗം നേടിയവരുമായവർ വസിക്കുന്നതുമായിരുന്നു ആ മാർഗം. ഹവ്യം വഹിക്കുന്ന ചിത്രഭാനുവായ അഗ്നി സേവിക്കുന്നതും, ഗ്രഹങ്ങളാലും നക്ഷത്രങ്ങളാലും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരാലും താരാഗണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, മഹർഷിഗണങ്ങളാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും നാഗങ്ങളാലും യക്ഷന്മാരാലും നിറഞ്ഞതും, വിജനവും നിർമലവും വിശാലവും വിശ്വാവസു സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്. ദേവരാജന്റെ ആന ചവിട്ടിനടക്കുന്നതും, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ മംഗളമായ പാതയും, ജീവലോകത്തിന്റെ മേലാപ്പും, ബ്രഹ്മാവു നിർമിച്ചതും വിസ്തൃതവും, വീരന്മാർ പലപ്പോഴും സേവിച്ചതും, വിദ്യാധരഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ ആ വായുമാർഗത്തിലൂടെ മാരുതി ഗരുത്മാനെപ്പോലെ പോയി. ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ കാരകിലിന്റെ നിറമുള്ളതും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും വെളുപ്പുമുള്ളതുമായ മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചു. കപിയാൽ വലിക്കപ്പെട്ട ആ വലിയ മേഘങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വർഷകാലത്തെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ആകാശത്തിന്റെ സപ്തമീവിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട മാലയുണ്ട് — നൂറ്റിയെഴുപത്തിനാലാം ശ്ലോകംമുതൽ നൂറ്റിയെൺപതാം ശ്ലോകംവരെ ഒരൊറ്റ വാക്യപ്രവാഹം. ആകാശം ശൂന്യമല്ല; ദേവന്മാരുടെയും പുണ്യവാന്മാരുടെയും ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളുടെയും വിദ്യാധരന്മാരുടെയും വാസസ്ഥാനമാണ് — ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ മാർഗം പവിത്രവും ദിവ്യവുമാണ്. ‘വിതാനേ ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകത്തിന്റെ മേലാപ്പിൽ) എന്ന രൂപകത്താൽ ആകാശം ലോകത്തിനു മുകളിൽ വിരിച്ച ഒരു മേലാപ്പുപോലെ. മേഘങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്നതിന്റെ ചന്ദ്രോപമ മുൻപും (82) പ്രയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ വീണ്ടും വർഷകാലചന്ദ്രനുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — നൂറ്റിയെൺപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും നൂറ്റിയെൺപത്തൊന്നാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘കൈശികാചാര്യൈഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ സംഗീതവിദ്യയിലെ ആചാര്യന്മാർ എന്നാണ്. ഈ വർണനയുടെ ഉദ്ദേശ്യം ഹനുമാന്റെ യാത്രയുടെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുകയാണ് — അവൻ പോകുന്ന വഴി ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും പുണ്യവാന്മാരുടെയും വഴിയാണ്. ‘കൃതപുണ്യൈർമഹാഭാഗൈഃ സ്വർഗജിദ്ഭിഃ’ — പുണ്യകർമങ്ങളാൽ സ്വർഗം നേടിയവർ; അവരും ഈ ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്നു. ‘വഹതാ ഹവ്യമത്യന്തം’ — യജ്ഞങ്ങളിൽ ഹോമിച്ച ഹവിസ്സ് ദേവന്മാർക്കു വഹിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന അഗ്നിയും ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. വിശ്വാവസു ഗന്ധർവരാജനാണ്, ഐരാവതം ഇന്ദ്രന്റെ ആനയും — ഇവർ ആകാശത്തിലെ പ്രസിദ്ധരായ നിവാസികളാണ്. ‘ദേവരാജഗജാക്രാന്തേ’ — ഇത് ഐരാവതത്തിന്റെ മാർഗവുമാണ്. മേഘങ്ങളുടെ കാരകിൽനിറം (കറുപ്പ്), ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, വെളുപ്പ് — പലനിറമുള്ള മേഘങ്ങൾ സൂര്യാസ്തമയസമയത്താണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വർഷകാലത്തെ ചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും മറയ്ക്കപ്പെടുകയും തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നു; ഹനുമാനും അങ്ങനെതന്നെ. നൂറ്റിയെഴുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സിംഹകുഞ്ജരശാർദൂലപതഗോരഗവാഹനൈഃ’ എന്നത് വിമാനങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളാണ് — ദേവന്മാരുടെ വിവിധ യാനങ്ങൾ. ഈ ആകാശവർണനയുടെ പല അംശങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും (5.001.157–165) ഉണ്ട്; എന്നാൽ വൾഗേറ്റിൽ ചില അധികപാദങ്ങൾ കാണാം. ഇങ്ങനെ ആകാശവർണന സർഗത്തിന്റെ നടുവിൽ ഒരു വിശ്രമസ്ഥാനംപോലെയാണ് — സുരസ, സിംഹിക എന്നീ രണ്ടു സംഘർഷങ്ങൾക്കിടയിലെ ശാന്തമായ ഇടവേള.
ചിറകുള്ള പർവതരാജനെപ്പോലെ അവൻ ആലംബമില്ലാത്ത ആകാശം പൂകി. കുതിച്ചുപോകുന്ന അവനെ കണ്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവളും വളർന്നുവലുതായവളുമായ സിംഹിക എന്ന രാക്ഷസി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇന്ന് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം എനിക്കു വയറുനിറയും; ഈ മഹാജീവി വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം എന്റെ വശത്തു വന്നുപെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് അവൾ അവന്റെ നിഴൽ പിടിച്ചുവലിച്ചു. നിഴൽ പിടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരൻ ചിന്തിച്ചു — ‘എതിർകാറ്റിനാൽ സാഗരത്തിലെ വലിയ കപ്പൽ എന്നപോലെ ഞാൻ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്റെ പരാക്രമം മുടന്തിയതുപോലെയായി.’ അപ്പോൾ കുറുകെയും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും നോക്കിയ കപി ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു മഹാജീവിയെ കണ്ടു. വികൃതമുഖമുള്ള അവളെ കണ്ട് മാരുതി ചിന്തിച്ചു — ‘കപിരാജനായ സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞിരുന്ന, അദ്ഭുതകരമായ രൂപമുള്ള, നിഴൽ പിടിക്കുന്ന, മഹാവീര്യമുള്ള ജീവി ഇതുതന്നെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ബുദ്ധിമാനായ കപി യഥാർഥത്തിൽ അവൾ സിംഹികയാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി, വർഷകാലത്തെ മേഘംപോലെ മഹാകായനായി വളർന്നു. മഹാകപിയുടെ വളരുന്ന ശരീരം കണ്ട് അവൾ പാതാളത്തിനും ആകാശത്തിനും ഇടയിലുള്ളത്ര വലിയ വായ് തുറന്നു. മേഘനിരപോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ വാനരന്റെ നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. അപ്പോൾ മേധാവിയായ മഹാകപി അവളുടെ വികൃതവും അതിവിശാലവുമായ മുഖവും ശരീരത്തിന്റെ അളവും മർമസ്ഥാനങ്ങളും കണ്ടു. വജ്രംപോലെ ദൃഢമായ ശരീരമുള്ള ആ കപി വീണ്ടും തന്നെ ചുരുക്കി അവളുടെ വികൃതമായ വായിലേക്കു ചാടിവീണു. പർവദിനത്തിൽ രാഹുവാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെടുന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവളുടെ വായിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്ന അവനെ സിദ്ധചാരണന്മാർ കണ്ടു. പിന്നെ മൂർച്ചയുള്ള നഖങ്ങൾകൊണ്ട് അവളുടെ മർമങ്ങൾ കീറിമുറിച്ച്, മനോവേഗമുള്ള ആ വാനരൻ വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു. ഭാഗ്യത്താലും ധൈര്യത്താലും സാമർഥ്യത്താലും അവളെ വീഴ്ത്തി, ആത്മസംയമിയായ ആ കപിപ്രവീരൻ വീണ്ടും വേഗത്തിൽ വളർന്നു. ഹനുമാനാൽ ഹൃദയം കീറിയെടുക്കപ്പെട്ട അവൾ നിർജീവയായി വെള്ളത്തിൽ വീണു; അവളെ വീഴ്ത്താൻവേണ്ടി സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്) തന്നെ ഹനുമാനെ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ. വാനരനാൽ വേഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു വീണ ആ സിംഹികയെ കണ്ട് ആകാശചാരികളായ ഭൂതങ്ങൾ ആ പ്ലവഗോത്തമനോടു പറഞ്ഞു — ‘നീ ഇന്നു ഭയങ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തു, ഒരു മഹാജീവിയെ കൊന്നു; ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ആഗ്രഹിച്ച കാര്യം തടസ്സമില്ലാതെ സാധിക്കുക. വാനരേന്ദ്രാ, നിന്നെപ്പോലെ ധൃതി, ദൃഷ്ടി, മതി, ദാക്ഷ്യം എന്നീ നാലും ആർക്കുണ്ടോ, അവൻ കർമങ്ങളിൽ തളരുകയില്ല.’ ഉദ്ദേശ്യം സാധിച്ച അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട പൂജ്യനായ ആ കപി, സർപ്പഭോജിയായ ഗരുഡനെപ്പോലെ, ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. ഇവിടെ മൂന്നാമത്തെ വിഘ്നം താമസമാണ് — സിംഹിക പരീക്ഷകയല്ല, ഹിംസകയാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാൻ അവളെ കൊല്ലുന്നു. സുരസയോടുള്ള അവന്റെ പെരുമാറ്റം വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു — അവൾ ദേവന്മാർ അയച്ചവളാണ്, ഇവൾ സ്വാർഥിനിയും. സുഗ്രീവൻ മുൻപുതന്നെ ഇവളെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നത് ഹനുമാൻ ഓർക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിന്റെ (കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ ദിഗ്വർണനയുടെ) ഫലം. ഉപായം വീണ്ടും അതുതന്നെ — ആദ്യം വളർച്ച, പിന്നെ ചുരുക്കം, പിന്നെ ഉള്ളിൽ കടന്ന് മർമച്ഛേദം. ‘ധൃതിർദൃഷ്ടിർമതിർദാക്ഷ്യം’ എന്ന നാലു ഗുണങ്ങളുടെ സൂത്രം എല്ലാ കാര്യകർത്താക്കൾക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ് — ധൈര്യം, ദീർഘദൃഷ്ടി, ബുദ്ധി, കൗശലം. നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം ശ്ലോകം (‘സ്വയംഭുവൈവ ഹനുമാൻ സൃഷ്ടസ്തസ്യാ നിപാതനേ’ എന്ന അംശത്തോടുകൂടി) ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇതിന്റെ ഏറിയ പങ്കും ഇല്ല. സിംഹിക രാഹുവിന്റെ മാതാവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ രാഹൂപമ ഇവിടെ ഇരട്ടി അർഥവത്താണ് — അവൾതന്നെ ഗ്രസിക്കുന്നവളാണ്. നിഴൽ പിടിക്കലാണ് അവളുടെ പ്രത്യേകശക്തി — നിഴൽ പിടിച്ച് അവൾ ജീവിയെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു; ഇതു മായയുടെ ഒരു അദ്ഭുതശക്തിയാണ്. ഹനുമാന്റെ ആദ്യപ്രതികരണം ആശ്ചര്യമാണ് — ‘സമാക്ഷിപ്തോഽസ്മി സഹസാ’ (ഞാൻ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു) — പിന്നെ അന്വേഷണം, പിന്നെ തിരിച്ചറിയൽ, പിന്നെ ഉപായം. ആപത്തിൽ ബുദ്ധിമാൻ പെരുമാറേണ്ടതിന്റെ ആദർശമാണ് ഈ ക്രമം. ‘പ്രതിലോമേന വാതേന മഹാനൗരിവ’ (എതിർകാറ്റിനാൽ വലിയ കപ്പൽപോലെ) എന്ന ഉപമ — പ്രതികൂലമായ കാറ്റിനാൽ കപ്പൽ തടയപ്പെടുന്നതുപോലെ അവനും. പാതാളാംബരസംനിഭമായ വായ് — താഴെ പാതാളം, മുകളിൽ ആകാശം — അവളുടെ വായുടെ വിസ്താരം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചതുപോലെ. ഹനുമാൻ അവളുടെ ശരീരത്തിന്റെ അളവും മർമസ്ഥാനങ്ങളും മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കാണുന്നു — യുദ്ധനീതിപ്രകാരം ശത്രുവിന്റെ ദുർബലസ്ഥാനം അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ‘വജ്രസംഹനനഃ’ (വജ്രംപോലെ ദൃഢമായ ശരീരമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഉള്ളിൽ കടന്നിട്ടും അവൻ നശിക്കുന്നില്ല. അവൻ ഗ്രസിക്കപ്പെടുന്നതു കണ്ട് സിദ്ധചാരണന്മാർ ഭയന്നതുപോലെ; എന്നാൽ നിമിഷംകൊണ്ട് അവൻ മർമങ്ങൾ മുറിച്ചു പുറത്തുവരുന്നു. ‘മനഃസമ്പാതവിക്രമഃ’ — അവന്റെ വേഗം മനോവേഗത്തിനു തുല്യമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ ധൃത്യാ ദാക്ഷിണ്യേന’ (ഭാഗ്യത്താലും ധൈര്യത്താലും സാമർഥ്യത്താലും) — മൂന്നു കാരണങ്ങൾ: ദൈവം, ധൈര്യം, കൗശലം. ഭൂതങ്ങളുടെ സ്തുതി ഇവിടെ ഉപദേശരൂപത്തിലാണ് — ധൃതി മുതലായ നാലു ഗുണങ്ങൾ ആരിലുണ്ടോ അവൻ കർമങ്ങളിൽ തളരുകയില്ല; ഈ ശ്ലോകം ലോകത്തിൽ സുഭാഷിതമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘പന്നഗാശനവത്’ (സർപ്പഭോജിയെപ്പോലെ) എന്നതിൽ ഗരുഡോപമ വീണ്ടും — നാഗസദൃശയായ സിംഹികയെ കൊന്ന് അവൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ. അച്ചടിയിൽ നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കപിരാജ്ഞാ യഥാഖ്യാതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യദാഖ്യാതം’ എന്നും. നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സ തസ്യാ വികൃതേ വക്ത്രേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിവൃതേ’ (തുറന്ന) എന്നും. ‘ഹൃതഹൃത്സാ’ — ഹൃദയം അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൾ, ഹൃദയം മുറിഞ്ഞു മരിച്ചവൾ. ‘വിധുരാ’ — വിഹ്വല, നിർജീവ. ‘സ്വയംഭുവൈവ ഹനുമാൻ സൃഷ്ടസ്തസ്യാ നിപാതനേ’ (അവളെ വീഴ്ത്താനായി സ്വയംഭൂതന്നെ ഹനുമാനെ സൃഷ്ടിച്ചു) എന്ന വാക്യം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ് — ഹനുമാന്റെ ജന്മത്തിന്റെ ഒരു ഉദ്ദേശ്യം സിംഹികാവധമാണ് എന്ന്.
മറുകരയുടെ ഏറിയ പങ്കും പിന്നിട്ട്, എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ട്, നൂറു യോജനയുടെ അവസാനത്തിൽ അവൻ ഒരു വനനിര കണ്ടു. ചാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ശാഖാമൃഗശ്രേഷ്ഠൻ പലവിധ മരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദ്വീപും മലയപർവതത്തിലെ ഉപവനങ്ങളും കണ്ടു. അവൻ സാഗരവും സാഗരത്തിന്റെ ചതുപ്പുനിറഞ്ഞ തീരപ്രദേശങ്ങളും അവിടെ വളരുന്ന മരങ്ങളും സാഗരത്തിന്റെ പത്നിമാരായ നദികളുടെ അഴിമുഖങ്ങളും നോക്കിക്കണ്ടു. മഹാമേഘംപോലെ ആകാശത്തെ തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്നതുപോലുള്ള തന്നെത്തന്നെ നോക്കി, ആത്മസംയമിയും ബുദ്ധിമാനുമായ അവൻ ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു — ‘എന്റെ ശരീരവളർച്ചയും വേഗവും കണ്ടാൽത്തന്നെ രാക്ഷസന്മാർക്ക് എന്നിൽ കൗതുകം ഉണരും’ എന്ന് ആ മഹാമതി കരുതി. അപ്പോൾ പർവതതുല്യമായ ആ ശരീരം ചുരുക്കി, മോഹം നീങ്ങിയ ആത്മജ്ഞാനിയെപ്പോലെ അവൻ വീണ്ടും തന്റെ സ്വാഭാവികരൂപം പ്രാപിച്ചു. ബലിയുടെ വീര്യം കവർന്ന ഹരി വാമനനായി മൂന്നടി വെച്ചശേഷം സ്വരൂപത്തിൽ നിന്നതുപോലെ, ആ രൂപം ഏറെ ചുരുക്കി ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു. പലവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള അവൻ മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യമായ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലെത്തി, സ്വരൂപം വീണ്ടെടുത്തവനും തന്നെത്തന്നെയും തന്റെ കാര്യത്തെയും നന്നായി പരിശോധിച്ചവനുമായി. അനന്തരം മഹാമേഘക്കൂട്ടംപോലുള്ള ആ മഹാത്മാവ് ലംബപർവതത്തിന്റെ സമൃദ്ധവും വിചിത്രവുമായ, കൈതയും ഉദ്ദാലകവും തെങ്ങുകളും നിറഞ്ഞ ശിഖരത്തിൽ ഇറങ്ങി. സമുദ്രതീരത്തെത്തി, പർവതശ്രേഷ്ഠന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലങ്കയെ നോക്കി, കപി (മഹാ)രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിൽ ഇറങ്ങി. ദാനവന്മാരും സർപ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ, വലിയ തിരമാലകളുടെ മാലയണിഞ്ഞ സാഗരത്തെ ബലംകൊണ്ടു കടന്ന്, മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ഇറങ്ങിയ അവൻ അപ്പോൾ അമരാവതിപോലുള്ള ലങ്കയെ കണ്ടു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിവേകം വീണ്ടും കാണാം — വലിയ ശരീരം ശത്രുക്കളുടെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കും; അതിനാൽ അവൻ സാധാരണരൂപം ധരിക്കുന്നു. ‘വീതമോഹ ഇവാത്മവാൻ’ (മോഹം നീങ്ങിയ ആത്മജ്ഞാനിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ആധ്യാത്മികമാണ് — മുക്തനായ പുരുഷൻ മോഹം വെടിഞ്ഞ് സ്വരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ വലിയ രൂപം വെടിഞ്ഞ് സ്വാഭാവികരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. വാമനാവതാരത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — ത്രിവിക്രമൻ മൂന്നടികൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ അളന്ന് വീണ്ടും വാമനനായതുപോലെ. അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ (210–213) ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ — ഉപജാതിയിലും വംശസ്ഥത്തിലും — രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ ഉത്കർഷവും സമാപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലങ്കാമമരാവതീമിവ’ (അമരാവതിപോലുള്ള ലങ്കയെ) എന്ന അവസാനവാക്യം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ലങ്കാവർണനയുടെ ആരംഭംപോലെയാണ്. നദികളെ ‘സാഗരപത്നിമാർ’ എന്നു വർണിക്കുന്നത് ഭാരതീയകാവ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സങ്കേതമാണ്. ‘പ്രാപ്തഭൂയിഷ്ഠപാരഃ’ — ഏതാണ്ട് മറുകരയിലെത്തിയവൻ — ദീർഘയാത്രയുടെ അവസാനം അടുത്തിരിക്കുന്നു. മലയം ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്തുള്ള പർവതമാണ്; അതിന്റെ ഉപവനങ്ങൾ ലങ്കയ്ക്കടുത്താണ് എന്നാണ് കവിയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രം. സമുദ്രത്തിന്റെ പത്നിമാരായ നദികളുടെ അഴിമുഖങ്ങൾ കണ്ട് അവൻ തീരം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘പരൈരശക്യം’ (മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യം) — മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യമായ കർമം അവൻ സാധിച്ചു; ഈ വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം. ലംബഗിരിയുടെ ശിഖരത്തിലെ കൈതയും ഉദ്ദാലകവും തെങ്ങും — ദക്ഷിണതീരത്തെ സസ്യങ്ങൾ. ‘വ്യഥയന്മൃഗദ്വിജാൻ’ (മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) — ആരംഭത്തിൽ മഹേന്ദ്രത്തിലെന്നപോലെ, അവന്റെ ഇറക്കത്താലും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയപ്പെടുന്നു. ഇരുനൂറ്റഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മുഖാന്യപി വിലോകയത്’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമീക്ഷിതാത്മാ സമവേക്ഷിതാർഥഃ’ — തന്നെത്തന്നെയും തന്റെ കാര്യത്തെയും നന്നായി പരിശോധിച്ചവൻ; ഇതിനാൽ അവന്റെ ആത്മനിരീക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്കയുടെ ദർശനം അമരാവതിയോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിലെ നഗരവർണനയ്ക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥