സർഗ്ഗം
ഹനുമാന്റെ ബലോദ്രേകവും മഹേന്ദ്രാരോഹണവും
വാനരന്മാരുടെ ഹർഷം, ഹനുമാന്റെ ശരീരവർധനം, സ്വസാമർഥ്യത്തിന്റെ ഗർജനം, വൈദേഹിയെ കാണുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ, ജാംബവാന്റെ ആശീർവാദം, മഹേന്ദ്രപർവതാരോഹണം, മനസ്സുകൊണ്ടു ലങ്കയിലേക്കുള്ള യാത്ര
നൂറു യോജന കടക്കാനായി വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, വേഗത്താൽ പെട്ടെന്നു നിറഞ്ഞുവരുന്ന ആ വാനരോത്തമനായ ഹനുമാനെ കണ്ട് ആ വാനരന്മാർ പെട്ടെന്നു ശോകം വെടിഞ്ഞ് ആഹ്ലാദഭരിതരായി. അവർ ആർത്തുവിളിച്ചു, മഹാബലനായ ഹനുമാനെ സ്തുതിച്ചു. ആഹ്ലാദിച്ചും വിസ്മയിച്ചും അവർ നാലുപാടുനിന്നും അവനെ നോക്കിനിന്നു — ഉത്സാഹത്തോടെ വാമനരൂപത്തിൽനിന്നു വളരുന്ന ത്രിവിക്രമനായ നാരായണനെ പ്രജകൾ കണ്ടതുപോലെ. വിഷാദത്തിൽനിന്നു ഹർഷത്തിലേക്കുള്ള സേനയുടെ ഈ മാറ്റമാണ് സർഗത്തിലെ ആദ്യചിത്രം; വാമനോപമയാൽ കവി വരാനിരിക്കുന്ന മഹത്തായ കർമത്തിന്റെ സൂചന നൽകുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഗർജിക്കുന്നവരും സ്തുതിക്കുന്നവരുമായി കാണപ്പെടുന്നു; ഇത്ര വലിയ മാറ്റം ഒരു വീരന്റെ ഉണർവിനാൽ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ. ‘പെട്ടെന്നു ശോകം വെടിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ ആകസ്മികമായ ഉപേക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ അച്ചടിച്ച പതിപ്പിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയ്ക്കു സമാനമായവ കാണുന്നില്ല.
സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാബലനായ ഹനുമാൻ ഉത്തരോത്തരം വളർന്നു; വാൽ ചുഴറ്റി ഹർഷത്തോടെ അവൻ തന്റെ ബലം പ്രാപിച്ചു — എന്നുവച്ചാൽ സ്വസാമർഥ്യം ഓർമിച്ചു. വൃദ്ധരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടും തേജസ്സുകൊണ്ടു നിറഞ്ഞും നിന്ന അവന്റെ രൂപം അനുപമമായിരുന്നു. വിശാലമായി തുറന്ന ഒരു പർവതഗുഹയിൽ സിംഹം മൂരിനിവരുന്നതുപോലെ മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ അപ്പോൾ വളർന്നുവികസിച്ചു. സ്തുതി ബലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, ഓർമ വളർച്ചയ്ക്കു കാരണമാകുന്നു — ഈ ക്രമപരമ്പര ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. വാൽ ചുഴറ്റുന്നതു വാനരന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അടയാളമാണ്. ‘ബലം ഉപേയിവാൻ’ എന്ന പദത്തിന് രണ്ട് അർഥങ്ങൾ സാധ്യമാണ് — ബലം പ്രാപിച്ചു എന്നും ബലം ഓർമിച്ചു എന്നും; രണ്ടും ഇവിടെ യോജിക്കുന്നു, കാരണം ബലം അവനിൽ എന്നുമുണ്ടായിരുന്നു, മറന്നുപോയിരുന്നു എന്നു മാത്രം. സിംഹോപമയും വിശിഷ്ടമാണ് — സിംഹം ഗർജിക്കുമ്പോൾ മാത്രമല്ല, മൂരിനിവരുമ്പോഴും ഭയങ്കരനാണ്.
വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ധീമാനായ അവന്റെ മുഖം അംബരീഷംപോലെ (വറചട്ടിപോലെ) ജ്വലിച്ച്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ് അവൻ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, വൃദ്ധരായ വാനരന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘അഗ്നിയുടെ സഖാവായ അനിലൻ പർവതാഗ്രങ്ങളെ തകർത്തുകൊണ്ടു വീശുന്നു; ആ വായു ബലവാനും അളവറ്റവനും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമാണ്. ശീഘ്രവേഗനും ശീഘ്രഗാമിയും മഹാത്മാവുമായ അവന്റെ ഔരസപുത്രനാണ് ഞാൻ; ചാട്ടത്തിൽ അവനു തുല്യനാണ്.’ ഇത് ആത്മപ്രശംസയല്ല, പിതാവിന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് തന്റെ സാമർഥ്യം അറിയിക്കലാണ്; വൃദ്ധരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തതിലൂടെ വിനയവും കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അംബരീഷം എന്നാൽ വറക്കാനുള്ള പാത്രം; അതുപോലെ അവന്റെ മുഖം ജ്വലിക്കുന്നതും പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ നിർമലവുമായിരുന്നു. രോമാഞ്ചം ഉത്സാഹത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ അടയാളമാണ്. വായുവിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — അഗ്നിസഖൻ, അളവറ്റവൻ, ആകാശഗോചരൻ — മൂന്നു ലോകങ്ങളുമായുള്ള അവന്റെ ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പുത്രനും അത്തരക്കാരൻതന്നെ എന്നാണ് ധ്വനി. ‘പ്ലവനേനാസ്മി തത്സമഃ’ (ചാട്ടത്തിൽ ഞാൻ അവനു തുല്യൻ) എന്ന വാക്യത്തിൽ വിനയവുമുണ്ട് — പിതാവിനു തുല്യൻ, അധികനല്ല എന്നാണ് അവൻ പറയുന്നത്. വൃദ്ധരെ ആദ്യം അഭിവാദ്യം ചെയ്തതിനുശേഷമാണ് അവൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നത്; അതിലൂടെ അവന്റെ ശീലം പ്രകാശിക്കുന്നു.
‘ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു വിസ്തരിച്ചുനിൽക്കുന്ന മേരുപർവതത്തെ ഇടയ്ക്കു നിൽക്കാതെ ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു. കൈകളുടെ വേഗത്താൽ തള്ളിമറിച്ചു ക്ഷോഭിപ്പിച്ച സമുദ്രത്താൽ പർവതങ്ങളും നദികളും തടാകങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട ലോകത്തെ മുക്കിക്കളയാൻ എനിക്കു കഴിയും. എന്റെ തുടകളുടെയും കണങ്കാലുകളുടെയും വേഗത്താൽ വരുണാലയമായ സമുദ്രം ഇളകിമറിയും; അതിലുള്ള വലിയ മുതലകളും മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നുവരും. പക്ഷികൾ പിന്തുടരുന്ന, ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്ന, സർപ്പഭോജിയായ വൈനതേയനെപ്പോലും ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ഞാൻ ശക്തനാണ്’ എന്നു ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു. മേരു, സമുദ്രം, ഗരുഡൻ — ഈ മൂന്നും ലോകത്തിലെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്; അവയെ മറികടക്കുന്നതിലൂടെ കവി ഹനുമാന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ അപരിമേയത കാണിക്കുന്നു. ‘അസംഗേന’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഇടയ്ക്കെവിടെയും വിശ്രമിക്കാതെ ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരിക എന്നാണ് അർഥം. മുതലകൾ ഉയർന്നുവരിക എന്നാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുവരെ ക്ഷോഭം എന്നർഥം; തുടകളുടെയും കണങ്കാലുകളുടെയും വേഗംകൊണ്ടുമാത്രം ഇത്ര ക്ഷോഭം എന്നു പറഞ്ഞ് അതിശയത്തോടെ ബലം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വൈനതേയൻ ഗരുഡനാണ്; പന്നഗാശനൻ എന്നാൽ സർപ്പങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ; പക്ഷികൾ അവനെ സേവിക്കുന്നു, അവൻ ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്നു. അവനെപ്പോലും ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ശക്തിയുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞ് താൻ പക്ഷിരാജനെക്കാളും കുറഞ്ഞവനല്ലെന്ന് ഹനുമാൻ സ്വയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ഉദയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, രശ്മിമാലകളണിഞ്ഞു ജ്വലിക്കുന്ന ആദിത്യനെ അസ്തമിക്കുംമുമ്പുതന്നെ ചെന്നെത്താൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ഭൂമിയെ തൊടാതെതന്നെ മഹത്തും ഭീമവുമായ വേഗത്തോടെ തിരിച്ചുവരാനും ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു, വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാറ്റിനെയും മറികടക്കാൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു; സമുദ്രങ്ങളെ വറ്റിക്കും, ഭൂമിയെ പിളർക്കും. ചാടിക്കുതിക്കുന്ന വാനരനായ ഞാൻ പർവതങ്ങളെ പൊടിയാക്കും; മഹാസമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ തുടകളുടെ വേഗത്താൽ അതിനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകും.’ ഇവിടെ വാക്കുകളിൽ അതിശയോക്തി ഉള്ളതുപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ വീണ്ടെടുപ്പുതന്നെയാണ് — മുമ്പു മൗനമായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നിസ്സാരമായി കരുതുന്നു. ബാല്യത്തിൽ പൂർത്തിയാകാതെപോയ കർമം — സൂര്യന്റെ അടുത്തേക്കുള്ള യാത്ര — ഇപ്പോൾ വീണ്ടും സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ ജാംബവാന്റെ കഥയുടെ ഫലം കാണാം. ‘ഭൂമിയെ തൊടാതെ’ എന്ന പദത്താൽ ഇടയ്ക്കു വിശ്രമമില്ലായ്മ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു; സമുദ്രലംഘനത്തിന് അതുതന്നെയാണ് ആവശ്യം. ‘സമുദ്രങ്ങളെ വറ്റിക്കും’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ ഒരു സമുദ്രം മാത്രമല്ല, എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളും ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭൂമിയെ പിളർക്കും’ എന്നതു ഭൂമിയുടെ വിദാരണമാണ്; ഈ വാക്കുകളാൽ കേൾവിക്കാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിശ്വാസം ജനിക്കുന്നു.
‘ലതകളുടെ പലവിധമായ പൂക്കളും വൃക്ഷങ്ങളുടെ എല്ലാ പൂക്കളും ഇന്ന് ആകാശത്തിലൂടെ ചാടിപ്പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടരും. ആകാശത്തിൽ എന്റെ പാത സ്വാതിനക്ഷത്രത്തിന്റെ പാതപോലെ പൂക്കളാകുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചിത്രിതമായിരിക്കും. ഘോരമായ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്ന എന്നെ സകലജീവികളും വാനരന്മാരും കാണും. പ്ലവംഗമന്മാരേ, മഹാമേരുവിനെപ്പോലെയുള്ള എന്നെ നിങ്ങൾ കാണുവിൻ — ആകാശം മൂടിക്കൊണ്ടു പോകുന്നവനായി, അന്തരീക്ഷത്തെ വിഴുങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ. ഞാൻ മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കും, പർവതങ്ങളെ കുലുക്കും, ഏകാഗ്രചിത്തനായി ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും.’ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളായി ആറു പാദങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. സ്വാതിനക്ഷത്രത്തിന്റെ മാർഗംപോലെ പൂക്കളാൽ ചിത്രിതമായ പാത — ഈ ഉപമ ആകാശത്തിലെ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുടെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു. ‘ദ്രക്ഷ്യധ്വം’ (നിങ്ങൾ കാണും) എന്ന ഭാവികാലരൂപത്താൽ അവൻ വാനരന്മാരെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു. ‘മേരുപ്രതീകാശൻ’ എന്നതു രൂപത്തിന്റെ വിസ്താരവും ‘അംബരം ഗ്രസമാനൻ’ എന്നതു ഗതിയുടെ വേഗവുമാണ്. ‘മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കും’ എന്നത് മേഘങ്ങളുടെ വിക്ഷേപമാണ്; വായുപുത്രനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതു സ്വാഭാവികമായ കർമംതന്നെ. ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) എന്ന പദത്താൽ ഏകാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ചിത്തത്തിന്റെ ഏകാഗ്രതകൊണ്ടാണ് കാര്യം സിദ്ധിക്കുന്നത്.
‘സമുദ്രലംഘനത്തിനുള്ള ശക്തി വൈനതേയനോ എനിക്കോ മാരുതനോ മാത്രമേയുള്ളൂ; സുപർണരാജനെയോ മഹാബലനായ മാരുതനെയോ ഒഴിച്ച്, ചാടിപ്പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടരാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു ജീവിയെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ‘ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട് ആലംബമില്ലാത്ത ആകാശത്തിലേക്ക്, മേഘത്തിൽനിന്നുയർന്ന മിന്നൽപോലെ, ഞാൻ പെട്ടെന്നു കുതിക്കും. സമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുന്ന എന്റെ രൂപം, മൂന്നടി വയ്ക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം എങ്ങനെയായിരുന്നോ അങ്ങനെയായിരിക്കും. ബുദ്ധികൊണ്ടു ഞാൻ ഇങ്ങനെ കാണുന്നു, മനസ്സിന്റെ ചേഷ്ടയും അങ്ങനെതന്നെ; ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണും — പ്ലവംഗമന്മാരേ, സന്തോഷിക്കുവിൻ.’ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകവും ആറു പാദങ്ങളുള്ളതുതന്നെ. ഒടുവിൽ ഗർജനം പ്രതിജ്ഞയായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘മിന്നൽപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ വേഗത്തിന്റെ ആകസ്മികതയും ‘മൂന്നടി വയ്ക്കുന്ന വിഷ്ണു’ എന്ന ഉപമയാൽ രൂപത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിലെ ‘ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണും’ എന്ന നിശ്ചയവാക്യമാണ് എല്ലാ ഗർജനത്തിന്റെയും സാരം — വാനരന്മാർക്കുള്ള യഥാർഥമായ ആശ്വാസം ഇതുതന്നെ. ‘നിരാലംബനമായ അംബരം’ എന്ന പദത്താൽ ആകാശത്തിൽ ആധാരമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അവിടെ അവന്റെ ഗതി തടസ്സമില്ലാത്തതാണ്. ‘പ്രമോദധ്വം’ (സന്തോഷിക്കുവിൻ) എന്ന ആജ്ഞയാൽ അവൻ വാനരന്മാരുടെ ശോകം നീക്കുന്നു.
‘വേഗത്തിൽ ഞാൻ മാരുതനു തുല്യൻ, കുതിപ്പിൽ ഗരുഡനു തുല്യൻ; പതിനായിരം യോജന പോകും എന്നാണ് എന്റെ വിചാരം. വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെയോ സ്വയംഭുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെയോ കൈയിൽനിന്നു ബലമായി പിടിച്ചുപറിച്ച് അമൃതംപോലും ഇവിടെ കൊണ്ടുവരാൻ എനിക്കു കഴിയും. ലങ്കയെത്തന്നെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരാൻ പോകാം എന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ ഇങ്ങനെ ഗർജിക്കുന്ന, അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ എല്ലാവരും നോക്കിനിന്നു. അയുതം എന്നാൽ പതിനായിരം; നൂറു യോജന മാത്രം അവനു നിസ്സാരമാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ലങ്കയെ പിഴുതെടുക്കുമെന്ന വാക്ക്, മുന്നോട്ടു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. അമൃതഹരണത്തെയും ലങ്കോത്ക്ഷേപണത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ ബലപ്രദർശനം മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറുന്നതിൽ സംശയമില്ല എന്ന ദൃഢതയുടെ നിവേദനംകൂടിയാണ്. ‘അമിതപ്രഭൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ തേജസ്സിന്റെ അപരിമിതത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഗർജിക്കുന്ന അവനെ നോക്കിനിന്ന വാനരന്മാർ സ്തബ്ധരായി.
ആഹ്ലാദിച്ചും വിസ്മയിച്ചും വാനരന്മാർ അവിടെ അവനെ നോക്കിനിന്നു. ബന്ധുക്കളുടെ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ വാനരേശ്വരൻ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, കേസരിപുത്രാ, വേഗവാനായ മാരുതാത്മജാ, കുഞ്ഞേ, ബന്ധുക്കളുടെ വലിയ ശോകം നീ നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നിന്റെ മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്ന കപിമുഖ്യന്മാർ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു; അവർ ഏകാഗ്രചിത്തരായി കാര്യസിദ്ധിക്കായി മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യും. ഋഷിമാരുടെ പ്രസാദത്താലും കപിവൃദ്ധരുടെ സമ്മതത്താലും ഗുരുക്കന്മാരുടെ പ്രസാദത്താലും നീ മഹാസമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുക. നീ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ഞങ്ങൾ ഒറ്റക്കാലിൽ നിൽക്കും.’ ഒറ്റക്കാലിൽ നിൽക്കുക എന്നത് തപശ്ചര്യയുടെ സങ്കല്പമാണ്; അതിലൂടെ എല്ലാവരുടെയും ഉത്കണ്ഠ പ്രകടമാകുന്നു. ഇവിടെ ജാംബവാന്റെ വാക്ക് സ്തുതിയും ആശീർവാദവും പ്രതിജ്ഞയും — മൂന്നും ഒരുമിച്ചുള്ളതാണ്. ‘ബന്ധുക്കളുടെ ശോകം നീ നശിപ്പിച്ചു’ എന്ന വാക്കിനാൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വിഷാദം അവസാനിച്ചു എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഋഷിമാർ, കപിവൃദ്ധർ, ഗുരുക്കന്മാർ — മൂവരുടെയും അനുഗ്രഹം പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി കാര്യം ദൈവാനുകൂലമായിത്തീരണം. പുറപ്പാടിനുമുമ്പ് മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന ശാസ്ത്രീയമായ ആചാരവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യാവദാഗമനം തവ’ (നീ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ) എന്ന പദത്താൽ കാത്തിരിപ്പിന്റെ അവധിയും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കല്യാണരുചയഃ’ (മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ കപിമുഖ്യന്മാരുടെ ശുഭേച്ഛ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവരെല്ലാം ഏകാഗ്രചിത്തരായി സ്വസ്തിവാചനം മുതലായവ ചെയ്യുന്നു.
‘വനവാസികളായ എല്ലാവരുടെയും ജീവൻ നിന്നിലാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് ജാംബവാൻ വിരമിച്ചു. അപ്പോൾ വാനരശാർദൂലൻ ആ വനവാസികളോടു പറഞ്ഞു — ‘ലോകത്തിൽ ആർക്കും എന്റെ ചാട്ടത്തിന്റെ വേഗം താങ്ങാൻ കഴിയില്ല. പാറകൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ഈ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ ഈ ശിഖരങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഉറച്ചതും വലിയതും; അവയിൽ വേഗം ഉറപ്പിച്ചാണ് ഞാൻ പോകുക. നാനാവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ധാതുക്കളുടെ ഒഴുക്കുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ മഹാശിഖരങ്ങൾക്കു മാത്രമേ എന്റെ വേഗം താങ്ങാൻ സാമർഥ്യമുള്ളൂ; ഇവിടെനിന്നു നൂറു യോജന ചാടുന്ന എന്റെ ഭാരം അവതന്നെ സഹിക്കും.’ പിന്നെ മാരുതനു സമാനനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ആ വാനരൻ, മാരുതാത്മജൻ, പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മഹേന്ദ്രത്തിൽ കയറി. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളായാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. മഹേന്ദ്രശിഖരങ്ങൾക്കു മാത്രമേ വേഗം താങ്ങാൻ കഴിവുള്ളൂ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭാരത്തിന്റെ ഗുരുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൃദുവായ ഭൂമിക്ക് അവനെ താങ്ങാൻ കഴിയില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ‘നാനാദ്രുമവികീർണേഷു ധാതുനിഷ്യന്ദശോഭിഷു’ (നാനാവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ധാതുപ്രവാഹങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന) എന്ന ശിഖരവർണനയും അവിടെത്തന്നെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. കയറ്റംതന്നെയാണ് കർമത്തിന്റെ ആരംഭം. ‘അരിമർദനൻ’, ‘മാരുതപ്രഖ്യൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ കയറുന്ന നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ കവി അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന പരാക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശിലാസങ്കടശാലിനഃ’ (പാറകൾ തിങ്ങിയ) എന്ന പദത്താൽ പർവതത്തിലെ പാറകളുടെ ബാഹുല്യവും ദൃഢതയും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അത്തരമൊരു പർവതത്തിനു മാത്രമേ അവന്റെ പാദപ്രഹരം സഹിക്കാൻ കഴിയൂ.
ആ പർവതം നാനാവിധമായ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞതും, മൃഗങ്ങൾ മേയുന്ന പുൽത്തകിടികളുള്ളതും, ലതകളുടെ പൂക്കൾ തിങ്ങിയതും, എന്നും പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളുള്ളതുമായിരുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും ഉള്ളതും, മദിച്ച ആനകൾ വിഹരിക്കുന്നതും, മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കലപിലയാൽ മുഖരിതവും, ജലപ്രവാഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. മഹത്തായ ശൃംഗങ്ങളാൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ആ മഹേന്ദ്രത്തിൽ മഹാബലനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യവിക്രമനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സഞ്ചരിച്ചു. മഹാത്മാവായ അവന്റെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ മഹാപർവതം, സിംഹത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട മദയാനയെപ്പോലെ, നിലവിളിച്ചു. പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവർണന, തുടർന്ന് അതിന്റെ ആർത്തനാദം — ഈ വൈരുധ്യത്താൽ കവി ഹനുമാന്റെ ഭാരത്തിന്റെ മഹത്ത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂക്കൾ, പുൽത്തകിടി, ലതകൾ, നിത്യഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, മദഗജങ്ങൾ, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, ജലപ്രവാഹങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ടു പർവതത്തിന്റെ സമൃദ്ധി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരമൊരു പർവതംപോലും ഹനുമാന്റെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തപ്പെട്ട് ആർത്തനാദം ചെയ്യുന്നു. സിംഹം ആക്രമിച്ച മദഗജത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ്, കാരണം പർവതവും മഹത്തും ബലവത്തുമാണ്, എന്നിട്ടും അതിനെക്കാൾ ബലവാനാൽ കീഴടക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രസമവിക്രമൻ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശ്ലേഷംപോലെയുണ്ട് — പർവതത്തിന്റെ പേരും മഹേന്ദ്രൻ, ദേവരാജന്റെ പേരും മഹേന്ദ്രൻ; ഇരുവർക്കും അവൻ തുല്യൻ എന്ന്.
പാറക്കൂട്ടങ്ങൾ ചിതറിയ ആ മഹാപർവതം ജലധാരകൾ ചീറ്റിയൊഴുക്കി; അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മൃഗങ്ങളും ആനകളും ഭയന്നുവിറച്ചു, വലിയ വൃക്ഷങ്ങൾ ഇളകിയാടി. പാനസംസർഗത്താൽ പരുക്കരായിത്തീർന്ന പലവിധ ഗന്ധർവമിഥുനങ്ങളും പറന്നുയരുന്ന പക്ഷികളും വിദ്യാധരഗണങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന മഹാശിഖരങ്ങളുള്ളതും, മഹാസർപ്പങ്ങൾ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നതും, ശൈലശൃംഗങ്ങളിൽനിന്നു പാറകൾ അടർന്നുവീഴുന്നതുമായി ആ മഹാഗിരി അപ്പോൾ മാറി. സ്വർഗവാസികൾപോലും അതിന്റെ ശിഖരങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു എന്ന വർണനയാൽ കമ്പനത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകടമാകുന്നു. പാറകളുടെ ചിതറൽ, ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ പുറപ്പാട്, മൃഗങ്ങളുടെ ഭയം, വൃക്ഷങ്ങളുടെ കമ്പനം — ഇവ നാലും ക്ഷോഭത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഗന്ധർവന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും പക്ഷികളും ശിഖരങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു; സർപ്പങ്ങളാകട്ടെ മാളങ്ങളിൽ ഒളിക്കുന്നു — ഭയത്തിന്റെ രണ്ടു പ്രകാരങ്ങൾ, ഓടിപ്പോകലും ഒളിക്കലും. ‘സലിലോത്പീഡാൻ മുമോച’ (ജലധാരകൾ ചീറ്റി) എന്നതു ജലധാരകൾ പെട്ടെന്നു പുറത്തേക്കു ചാടുന്നതാണ്; അതു പർവതത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ക്ഷോഭത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവാണ്.
പാതി പുറത്തേക്കു നീണ്ട്, ചീറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം അപ്പോൾ കൊടിക്കൂറകളണിഞ്ഞതുപോലെ ശോഭിച്ചു — സർപ്പങ്ങളുടെ പത്തികൾ കൊടികൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഭയത്താൽ പരിഭ്രാന്തരായ ഋഷിമാർ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന ആ ശിലോച്ചയം, വലിയ ഒരു വനാന്തരത്തിൽ കൂട്ടം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയാത്രക്കാരനെപ്പോലെ, തളർന്നുനിന്നു. വേഗവാനും വേഗത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനും മഹാനുഭാവനും മനസ്വിയുമായ ആ വാനരവീരൻ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി മനസ്സുകൊണ്ടു ലങ്കയിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം സമാപിക്കുന്നു, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നു. കൂട്ടം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയാത്രക്കാരൻ എന്ന ഉപമ പർവതത്തിന്റെ ഏകാന്തതയും ദൈന്യവും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘മനസാ ലങ്കാം ജഗാമ’ (മനസ്സുകൊണ്ടു ലങ്കയിലേക്കു പോയി) എന്ന പദത്താൽ ശരീരത്തിനുമുമ്പേ മനസ്സ് പോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകത്താൽ കാണ്ഡത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥