॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 66-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ജാംബവാൻ ഹനുമാനെ ഉണർത്തുന്നതും ഹനുമാന്റെ ജന്മകഥയും

വിഷാദിച്ച വാനരസേന, ഗരുഡനോടുള്ള താരതമ്യം, അഞ്ജനയുടെ വൃത്താന്തം, സൂര്യനെ പിടിക്കാനുള്ള ശ്രമം, വജ്രപാതം, ദേവവരങ്ങൾ, ‘വിജൃംഭസ്വ’ (വളരുക) എന്ന പ്രേരണ

അനേകം ലക്ഷങ്ങളോളം വരുന്ന വാനരസേന വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഋക്ഷരാജനായ ജാംബവാൻ ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘വീരാ, നീ വാനരലോകത്തിലെ വീരനാണ്, സർവശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്; എന്തിനാണ് നീ ഒറ്റയ്ക്കു മാറിയിരുന്ന് ഒന്നും മിണ്ടാതിരിക്കുന്നത്?’ എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. ‘ഹനുമാനേ, തേജസ്സിലും ബലത്തിലും നീ വാനരരാജനായ സുഗ്രീവനു തുല്യനാണ്; രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കും സമനാണ്’ എന്നും പറഞ്ഞു. സൈന്യത്തിന്റെ വിഷാദം, നായകന്റെ മൗനം, വൃദ്ധന്റെ പ്രബോധനം — ഈ മൂന്നുകൊണ്ടാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഹനുമാൻ സ്വബലം മറന്നിരിക്കുകയാണെന്നു ജാംബവാന് അറിയാം; അതിനാൽ ഓർമിപ്പിക്കലാണ് ഇവിടെ മുഖ്യമായ ഉപായം. ലക്ഷക്കണക്കിനു വരുന്ന സേനയും ഉത്സാഹം നശിച്ചാൽ നിഷ്ഫലംതന്നെ; അതിനാൽ ആദ്യം നായകന്റെ ചേതന ഉണർത്താൻ ജാംബവാൻ തുനിയുന്നു. ‘എന്താണു മിണ്ടാത്തത്’ എന്ന ചോദ്യം മൃദുവായ ഒരു ശകാരമാണ്; അതുവഴി ഹനുമാന്റെ മൗനം ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവനോടും രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടുമുള്ള താരതമ്യത്താൽ അവന്റെ സ്ഥാനം ഉയർത്തി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘അരിഷ്ടനേമിയായ കശ്യപന്റെ പുത്രനും വിനതയുടെ നന്ദനനും മഹാബലനുമായ ഗരുഡൻ സകലപക്ഷികളിലും ഉത്തമൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. സമുദ്രത്തിൽനിന്നു സർപ്പങ്ങളെ കൊത്തിയെടുക്കുന്ന ആ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ പക്ഷിയെ ഞാൻ പലതവണ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അവന്റെ ചിറകുകൾക്ക് എത്ര ബലമുണ്ടോ അത്രതന്നെ ബലം നിന്റെ കൈകൾക്കുമുണ്ട്; വിക്രമത്തിലും വേഗത്തിലും നീ അവനെക്കാൾ ഒട്ടും കുറഞ്ഞവനല്ല’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ബലം, ബുദ്ധി, തേജസ്സ്, സത്ത്വം — ഇവയെല്ലാം നിന്നിൽ സകലജീവികളിലുമുള്ളതിനെക്കാൾ വിശിഷ്ടമായുണ്ട്; പിന്നെ എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ സമുദ്രലംഘനത്തിനു സ്വയം ഒരുങ്ങാത്തത്?’ എന്നും ചോദിച്ചു. ആത്മവിസ്മൃതി മാത്രമാണ് ഇവിടെ ഒരേയൊരു ദോഷം; അതു നീക്കാനാണ് പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നത്. ഗരുഡൻ പക്ഷിരാജൻ, ഹനുമാൻ വായുപുത്രൻ — ഇരുവരും ആകാശഗാമികളും മഹാബലന്മാരുമാണ്. ഈ ഉപമയാൽ സമുദ്രലംഘനം ഹനുമാന് അസാധ്യമല്ലെന്നു ജാംബവാൻ കാണിക്കുന്നു. ബലം, ബുദ്ധി, തേജസ്സ്, സത്ത്വം എന്ന നാലു ഗുണങ്ങൾ ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേരുന്നിടത്ത് അസാധ്യമെന്ന് ഒന്നും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ‘കിമാത്മാനം ന സജ്ജസേ’ (എന്തുകൊണ്ടു നീ സ്വയം ഒരുങ്ങുന്നില്ല) എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു എന്നു പറയാം.

‘അപ്സരസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ പുഞ്ജികസ്ഥല എന്നു പ്രസിദ്ധയായ ഒരു അപ്സരസ്സുണ്ടായിരുന്നു; അവൾതന്നെ അഞ്ജന എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി വാനരരാജനായ കേസരിയുടെ പത്നിയായി. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയായ അവൾ ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അതുല്യയായിരുന്നു; ശാപംമൂലം അവൾ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള വാനരിയായി ജനിച്ചു. മഹാത്മാവായ വാനരേന്ദ്രൻ കുഞ്ജരന്റെ മകളായിരുന്നു അവൾ. ഒരിക്കൽ അവൾ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്, രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച്, വിചിത്രമായ മാലകളാലും ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച്, പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, വർഷകാലമേഘംപോലെയുള്ള ഒരു പർവതശിഖരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്നു.’ വാനരയോനിയിൽ ജനിച്ചിട്ടും ഇച്ഛപോലെ മനുഷ്യരൂപം ധരിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിഞ്ഞിരുന്നു; അതായിരുന്നു അവൾക്കു ലഭിച്ച വരം. അപ്സരസ്സിന്റെ അവതരണം, ശാപം, വാനരയോനിയിലെ ജന്മം, വാനരേന്ദ്രന്റെ പുത്രിയാകൽ, കേസരിയുമായുള്ള വിവാഹം — ഈ പടവുകളിലൂടെ കവി ഹനുമാന്റെ അമ്മയുടെ ദിവ്യമായ മൂലം സ്ഥാപിക്കുന്നു. മേഘംപോലെ കറുത്ത പർവതശിഖരം, അതിനു മുകളിൽ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച സുന്ദരി — ഈ ചിത്രമാണ് തുടർന്നുള്ള വൃത്താന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം. ‘കാമരൂപിണി’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇച്ഛപോലെ രൂപം ധരിക്കലാണ് അവളുടെ പ്രധാന ലക്ഷണം എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു.

‘വിശാലാക്ഷിയായ അവളുടെ മനോഹരമായ വസ്ത്രം മഞ്ഞനിറമുള്ളതായിരുന്നു; അതിന്റെ കര ചുവന്നതും. പർവതാഗ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവളുടെ ആ വസ്ത്രം വായു മെല്ലെ അപഹരിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ അവളുടെ ഒതുക്കമുള്ളതും ഉരുണ്ടതുമായ തുടകളും തിങ്ങിയ മാറിടവും ചേലൊത്ത സുന്ദരമായ മുഖവും കണ്ടു. വിശാലമായ നിതംബവും നീണ്ട അരക്കെട്ടും നേർത്ത മധ്യവും ഉള്ള, യശസ്വിനിയും സർവാംഗസുന്ദരിയുമായ അവളെ ബലമായി കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ പവനൻ കാമമോഹിതനായി. പിന്നെ ആ മാരുതൻ തന്റെ തടിച്ചു നീണ്ട കൈകളാൽ അനിന്ദിതയായ അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; സർവാംഗവും മന്മഥാവിഷ്ടനായി അവൻ സ്വയം മറന്നവനായി’ എന്നു ജാംബവാൻ പറയുന്നു. വായു അമൂർത്തനാണെങ്കിലും മൂർത്തനെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു എന്നതു കാവ്യത്തിന്റെ രീതിയാണ്. വസ്ത്രാപഹരണം ദുഷ്ടതയല്ല, വായുവിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ചേഷ്ടയാണ്; അതിന്റെ ഫലം ദർശനം, ദർശനത്തിന്റെ ഫലം കാമം. ‘ഗതാത്മാ’ (സ്വയം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി വായുവിന്റെ ആത്മവിസ്മൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വർണന ശൃംഗാരം മാത്രമല്ല, ദിവ്യജന്മത്തിന്റെ കാരണം പറയലാണ്. മഞ്ഞ വസ്ത്രവും ചുവന്ന കരയും — നിറങ്ങളുടെ വൈരുധ്യത്താൽ കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ വ്യക്തത വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘സുവ്രതയായ അവൾ അവിടെവച്ചുതന്നെ പരിഭ്രമിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ഈ ഏകപത്നീവ്രതം നശിപ്പിക്കാൻ ആരാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ അഞ്ജനയുടെ വാക്കു കേട്ട് മാരുതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സുശ്രോണീ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപദ്രവിക്കുന്നില്ല; സുഭഗേ, നിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം വേണ്ട. യശസ്വിനീ, മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തു പോയത്; അതിനാൽ നിനക്കു വീര്യവാനും ബുദ്ധിമാനുമായ ഒരു പുത്രനുണ്ടാകും. മഹാസത്ത്വനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലപരാക്രമിയുമായ അവൻ കടക്കുന്നതിലും ചാടുന്നതിലും എനിക്കു തുല്യനായിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നിന്റെ അമ്മ സന്തുഷ്ടയായി; മഹാകപേ, മഹാബാഹോ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പിന്നീട് അവൾ ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നെ പ്രസവിച്ചു’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. വ്രതരക്ഷയും വരപ്രാപ്തിയും രണ്ടും ഇവിടെ സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഞ്ജനയുടെ ശീലമാണു മുഖ്യം — അവൾ ഭയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നിനെയുമല്ല, വ്രതഭംഗത്തെ മാത്രമാണ്. വായുവും അവളുടെ ശീലം രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ‘മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം’ എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ പുത്രജന്മം മാനസികസങ്കല്പത്താൽത്തന്നെ സിദ്ധിച്ചു, ശരീരസംസർഗത്താലല്ല. പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളും മുൻകൂട്ടി വാഗ്ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — മഹാസത്ത്വൻ, മഹാതേജസ്വി, ചാട്ടത്തിൽ പിതാവിനു തുല്യൻ. ‘ഗുഹയിൽ’ എന്ന പദത്താൽ ജന്മസ്ഥലവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതു വാനരജാതിയുടെ സ്വാഭാവികമായ വാസസ്ഥാനമാണല്ലോ.

‘ബാല്യത്തിൽ മഹാവനത്തിൽ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ കണ്ട് ‘ഇതൊരു പഴമാണ്’ എന്നു കരുതി അതിനെ പിടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് നീ ചാടി ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. മഹാകപേ, മുന്നൂറു യോജന ചെന്ന് ആ സൂര്യന്റെ തേജസ്സാൽ തട്ടിത്തെറിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നീ വിഷാദിച്ചില്ല. മഹാകപേ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ വേഗത്തിൽ അടുത്തെത്തിയ നിന്നെ കണ്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ഇന്ദ്രൻ തേജസ്സുറ്റ വജ്രം എറിഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഒരു പർവതാഗ്രശിഖരത്തിൽ വീണ നിന്റെ ഇടത്തെ ഹനു (താടിയെല്ല്) ഒടിഞ്ഞു; അതുമുതലാണ് നിനക്ക് ‘ഹനുമാൻ’ എന്ന പേരു പ്രസിദ്ധമായത്.’ ബാലന്റെ നിർഭയത, സൂര്യതേജസ്സിന്റെ അസഹ്യത, ഇന്ദ്രന്റെ കോപം, പേരിന്റെ നിരുക്തി — ഇതെല്ലാം ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ‘പഴം’ എന്ന ബുദ്ധി ബാലന്റെ നിഷ്കപടതയെത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു; മുന്നൂറു യോജന ചാടി സൂര്യന്റെ സമീപം ചെല്ലാനുള്ള ശക്തിയാകട്ടെ ജന്മനാതന്നെ സിദ്ധമായിരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രവും അവനെ കൊല്ലുന്നില്ല, താടിയെല്ല് മാത്രമേ ഒടിക്കുന്നുള്ളൂ — അതിനാൽ ആ പേരും അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെയല്ല, അജയ്യതയുടെതന്നെ അടയാളമാണ്. വജ്രപാതമേറ്റിട്ടും വിഷാദമുണ്ടായില്ല എന്നതിൽ ബാലന്റെ സഹജമായ ധൈര്യം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.

‘അപ്പോൾ നീ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ഗന്ധവാഹനായ വായു സ്വയം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വീശാതായി; പ്രഭഞ്ജനൻ നിശ്ചലനായി. മൂന്നു ലോകങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം പരിഭ്രാന്തരായി; ലോകപാലന്മാർ ക്രുദ്ധനായ മാരുതനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. പവനൻ പ്രസാദിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് നിനക്കു വരം നൽകി — ‘കുഞ്ഞേ, സത്യവിക്രമാ, യുദ്ധത്തിൽ ഒരു ശസ്ത്രംകൊണ്ടും നീ വധിക്കപ്പെടുകയില്ല.’ വജ്രം വീണിട്ടും നീ വേദനയില്ലാതെ, മുറിവേൽക്കാതെ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് പ്രീതനായ സഹസ്രനേത്രനായ ഇന്ദ്രനും നിനക്ക് ഉത്തമമായ വരം നൽകി.’ പുത്രസ്നേഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വായുവിന്റെ കോപം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴിതന്നെ ഹനുമാന്റെ അമോഘമായ ബലം സിദ്ധിക്കുന്നു. വായു നിലച്ചാൽ ജീവികളുടെ ശ്വാസംതന്നെ നിലയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചു. ദേവന്മാർ പ്രസാദിപ്പിക്കുകമാത്രമായിരുന്നു ഉപായം. ബ്രഹ്മാവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും വരങ്ങൾ ഒന്നുചേർന്ന് ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തെ അവധ്യമാക്കുന്നു; ഇതുവഴി മുന്നോട്ടു ലങ്കയിൽ എന്തു വന്നുപെട്ടാലും അതെല്ലാം സഹിക്കാൻ അവൻ സമർഥനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രഭഞ്ജനൻ വീശിയില്ല’ എന്ന വാക്യം വായുവിന്റെ മൗനത്തിന്റെ ഭയാനകത കാണിക്കുന്നു.

‘‘നിന്റെ മരണം നിന്റെ ഇച്ഛപോലെ മാത്രമേ സംഭവിക്കൂ’ എന്ന വരമാണ്, പ്രഭോ, അവൻ നൽകിയത്. ആ നീതന്നെ കേസരിയുടെ ക്ഷേത്രജനായ പുത്രനാണ്, ഭീമവിക്രമനാണ്; മാരുതന്റെയോ ഔരസപുത്രനാണ്, തേജസ്സിലും അവനു തുല്യൻ. കുഞ്ഞേ, നീ വായുപുത്രനാണ്, ചാട്ടത്തിലും അവനു തുല്യൻതന്നെ. ഞങ്ങൾ ഇന്നു പ്രാണൻ പോയവരെപ്പോലെയായിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു ശേഷിക്കുന്ന ആശ്രയം അങ്ങുമാത്രമാണ്. സാമർഥ്യവും വിക്രമവും നിറഞ്ഞ നീ മറ്റൊരു പക്ഷിരാജനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. ക്ഷേത്രജത്വവും ഔരസത്വവും രണ്ടും പറഞ്ഞ് കവി ഹനുമാന്റെ രണ്ടുവിധമായ പിതൃബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘പ്രാണൻ പോയവർ’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല — സീതയെ കാണാതെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകാനാവില്ല, അവിടെ മരണം ഉറപ്പുമാണ്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ ജീവൻ ഇപ്പോൾ ഹനുമാനിൽ മാത്രമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. പക്ഷിരാജോപമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ചാട്ടത്തിനുള്ള സാമർഥ്യമാണു പ്രധാനം എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

‘കുഞ്ഞേ, ത്രിവിക്രമന്റെ കാലത്ത് പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളും ഉൾപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയെ ഞാൻ ഇരുപത്തൊന്നു തവണ പ്രദക്ഷിണം വച്ചിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്, ഏതുകൊണ്ടു കടഞ്ഞ് അമൃതം ഉണ്ടാക്കിയോ ആ ഔഷധികൾ ഞങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു; അന്നു ഞങ്ങൾക്കു മഹത്തായ ബലമുണ്ടായിരുന്നു. ആ ഞാൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വൃദ്ധനായി, പരാക്രമം ക്ഷയിച്ചവനായി. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കുള്ള ഈ കാലത്ത് സർവഗുണസമ്പന്നനായി അങ്ങുമാത്രമാണുള്ളത്.’ തന്റെ ഗൗരവം പറഞ്ഞിട്ടും അതെല്ലാം കഴിഞ്ഞുപോയതാണെന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; വർത്തമാനത്തിന്റെ ഭാരം ഹനുമാനിൽത്തന്നെ ഏല്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നു തവണ ഭൂപ്രദക്ഷിണം, അമൃതത്തിനായുള്ള ഔഷധിശേഖരണം — ഈ രണ്ടു വൃത്താന്തങ്ങൾ ജാംബവാന്റെ അതിപ്രാചീനത തെളിയിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഗർവിക്കുന്നില്ല; ‘ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ കാലം ഇതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ യുഗത്തിന്റെ അവസാനവും ഹനുമാന്റെ യുഗത്തിന്റെ ആരംഭവും അംഗീകരിക്കുന്നു.

‘വിക്രാന്താ, അതിനാൽ വളരുക; ചാടുന്നവരിൽ നീതന്നെയാണ് ഉത്തമൻ. ഈ വാനരസേനയെല്ലാം നിന്റെ വീര്യം കാണാൻ കൊതിച്ചു നിൽക്കുന്നു. വാനരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കുക, മഹാസമുദ്രം കടക്കുക; ഹനുമാനേ, സകലജീവികളുടെയും ഗതിയെക്കാൾ ഉയർന്നതാണ് നിന്റെ ഗതി. വാനരന്മാരെല്ലാം വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്നു; നീ എന്തിന് ഉപേക്ഷ കാണിക്കുന്നു? മഹാവേഗാ, വിഷ്ണു മൂന്നടികൾ വച്ചതുപോലെ നീയും കാൽവച്ചു കുതിക്കുക.’ അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, തന്റെ വേഗത്തിൽ വിശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത പവനപുത്രനായ കപി ആ വാനരവീരസേനയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അപ്പോൾ തന്റെ മഹത്തായ രൂപം ധരിച്ചു. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വിഷാദത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ഹർഷം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിജൃംഭസ്വ’ എന്ന ധാതു സിംഹം കോട്ടുവായിട്ടു മൂരിനിവരുന്നതുപോലെ അംഗങ്ങളുടെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമോപമ ഇവിടെ വീണ്ടും വരുന്നു — മുമ്പു ജാംബവാൻ തന്നെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചത് ഇപ്പോൾ ഹനുമാനിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. രൂപം വളർത്തലാണ് അവന്റെ മറുപടി, വാക്കല്ല — കർമംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ മറുപടി നൽകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക