॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 32-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സുഗ്രീവന്റെ ആലോചനയും ഹനുമാന്റെ ഉദ്ബോധനവും

സുഗ്രീവൻ ആസനം വിട്ടെഴുന്നേൽക്കൽ, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പമുള്ള ആലോചന, മൈത്രി പാലിക്കാനുള്ള ദുഷ്കരത, ഹനുമാന്റെ നീതിവാക്ക്, പ്രണാമോപദേശം

അംഗദന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ കുപിതനാണെന്നും കേട്ട്, ആത്മസംയമമുള്ള സുഗ്രീവൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആസനം വിട്ടെഴുന്നേറ്റു. മന്ത്രാലോചനയിൽ സമർഥനും മന്ത്രങ്ങളിൽ പരിനിഷ്ഠിതനുമായ അവൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും ലാഘവവും നിശ്ചയിച്ചിട്ട്, മന്ത്രജ്ഞരായ അവരോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ഒന്നും ദുർവചനം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഒന്നും ദുഷ്കർമം ചെയ്തിട്ടുമില്ല; പിന്നെ രാഘവസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ എന്തിനാണ് ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു. എപ്പോഴും പഴുതു നോക്കിയിരിക്കുന്ന, എന്റെ അസുഹൃത്തുക്കളായ ശത്രുക്കൾ, എന്നിൽ ഇല്ലാത്ത ദോഷങ്ങൾ രാഘവാനുജനെ കേൾപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. ഇക്കാര്യത്തിൽ നിങ്ങളെല്ലാവരും ബുദ്ധിക്കൊത്തവിധം, വിധിപ്രകാരം, അവന്റെ മനോഭാവം എന്താണെന്ന് നിപുണമായി, പതുക്കെ മനസ്സിലാക്കണം.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ആദ്യപ്രതികരണം ആസനം വിട്ടെഴുന്നേൽക്കലാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ പേരു കേട്ടപ്പോൾതന്നെ അവൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഗുരുലാഘവം നിശ്ചിത്യ’ (ഗൗരവവും ലാഘവവും നിശ്ചയിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും തന്റെ ലഘുത്വവും ആലോചിക്കുന്നു. പരദൂഷണത്താൽ മിത്രഭേദം ഉണ്ടായേക്കാം എന്നതാണ് അവന്റെ ആദ്യശങ്ക; ഇതു രാജനീതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും പ്രണാമം ഉപദേശിച്ചു; ഇവിടെയോ സുഗ്രീവൻ സ്വയംതന്നെ ആലോചന ആരംഭിക്കുന്നു. ‘സചിവൈഃ സഹ’ (സചിവന്മാരോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനിക്കുന്നില്ല എന്ന നീതി കാണിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ ഒന്നും ദുർവചനം പറഞ്ഞിട്ടില്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ ദോഷം അറിയാതെതന്നെ ഭയപ്പെടുന്നു — ഇത് അവന്റെ നിഷ്കളങ്കതയാണ്.

‘എന്റെ ഭയം ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നല്ല, രാഘവനിൽനിന്നുമല്ല; അസ്ഥാനത്തു കുപിതനായ മിത്രംതന്നെയാണ് പരിഭ്രമം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. എങ്ങനെയായാലും മിത്രത്തെ നേടുന്നത് എളുപ്പമാണ്, അവനെ നിലനിർത്തുന്നതാണ് ദുഷ്കരം; മനസ്സുകൾ അസ്ഥിരമായതിനാൽ ചെറിയൊരു കാരണംകൊണ്ടുപോലും പ്രീതി തകരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് മഹാത്മാവായ രാമനെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നത് — അവൻ എനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ലല്ലോ.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ഭയം ദണ്ഡനത്തെക്കുറിച്ചല്ല, നന്ദികേട് എന്ന ദോഷത്തെക്കുറിച്ചാണ്; ഇത് അവന്റെ സജ്ജനത്വത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘മിത്രത്തെ നേടുന്നത് എളുപ്പം, നിലനിർത്തുന്നതു ദുഷ്കരം’ എന്ന വാക്യം ലോകപ്രസിദ്ധമായ സുഭാഷിതമാണ്; ഈ സർഗത്തിന്റെ നീതിസാരം ഇതാണ്. ചെറിയ കാരണംകൊണ്ടുപോലും പ്രീതി തകരുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ ദോഷത്തെത്തന്നെ സംശയിക്കുന്നു, രാമന്റെ ദോഷത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ കവി സുഗ്രീവനെ അശ്രദ്ധനെങ്കിലും നന്ദികെട്ടവനല്ലാത്തവനായി കാണിക്കുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രം; എങ്കിലും അവയിൽ സർഗത്തിന്റെ നീതിബീജം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘അസ്ഥാനകുപിതം മിത്രം’ (അസ്ഥാനത്തു കുപിതനായ മിത്രം) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ കോപം കാരണമില്ലാത്തതാണെന്നു കരുതുന്നു; ഹനുമാൻ മുന്നോട്ട് അതു തിരുത്തും — ആ കോപം പ്രണയമൂലമാണ്, കാലാതിക്രമമാണ് അതിന്റെ കാരണം. ‘യന്മമോപകൃതം ശക്യം പ്രതികർതും ന തന്മയാ’ (അവൻ എനിക്കു ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ അവന്റെ കൃതജ്ഞത വ്യക്തമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഹനുമാൻ മുന്നോട്ട് ‘അങ്ങു മറക്കുന്നില്ല’ എന്ന് അവനെ പ്രശംസിക്കുന്നത്.

സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ വാനരമന്ത്രിമാരുടെ മധ്യത്തിൽ തന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരഗണേശ്വരാ, സ്നേഹപൂർവം ചെയ്യപ്പെട്ട ശുഭമായ ഉപകാരം അങ്ങു മറക്കുന്നില്ല എന്നതിൽ ഒട്ടും ആശ്ചര്യമില്ല. ശൂരനായ രാഘവൻ ഭയം ദൂരെയെറിഞ്ഞ്, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്, ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള ബാലിയെ കൊന്നത്. രാഘവൻ ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നത് പ്രണയം (സ്നേഹം) നിമിത്തംതന്നെയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ അയച്ചത്. കാലമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അശ്രദ്ധനായ അങ്ങ് കാലം അറിയുന്നില്ല; നോക്കൂ — പൂത്ത ഏഴിലംപാലകളാൽ ഇരുണ്ടുനിൽക്കുന്ന ശുഭമായ ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനെ പ്രശംസിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമന്റെ ക്രോധം പ്രണയമൂലമാണെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ കാലാതിക്രമംതന്നെയാണ് ദോഷം എന്നു നിർദേശിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ‘സ്വേന തർകേണ’ (തന്റെ സ്വന്തം യുക്തിയോടെ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരും ആജ്ഞാപിക്കാതെ സ്വബുദ്ധിയാൽതന്നെ അവൻ സംസാരിക്കുന്നു. അവൻ ആദ്യം സ്വാമിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമന്റെ കോപം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ദോഷം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു; ഈ മൂന്നുവിധമായ യുക്തി ഉപദേശത്തിന്റെ സ്വീകാര്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഫുല്ലസപ്തച്ഛദശ്യാമാ ശരത്’ (പൂത്ത ഏഴിലംപാലകളാൽ ഇരുണ്ട ശരത്കാലം) എന്ന പദത്താൽ ഋതുവിനെത്തന്നെ സാക്ഷിയായി ഹാജരാക്കുന്നതുപോലെ — മുപ്പതാം സർഗത്തിൽ രാമൻ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചത് ഇവിടെ ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആകാശം നിർമലമായ ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ഉള്ളതും മേഘങ്ങൾ മറഞ്ഞതുമായി; എല്ലാ ദിക്കുകളും നദികളും സരസ്സുകളും തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം വന്നെത്തിയെന്ന് അങ്ങ് അറിയുന്നില്ല; അങ്ങ് അശ്രദ്ധനാണെന്നു വ്യക്തം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ആർത്തനും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനുമായ മഹാത്മാവ് രാഘവന്റെ, മറ്റൊരാളിലൂടെ വന്ന പരുഷവാക്കുപോലും അങ്ങു സഹിക്കണം. അപരാധം ചെയ്ത അങ്ങേക്ക് കൈകൂപ്പി ലക്ഷ്മണനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും ഉചിതമായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നിയുക്തരായ മന്ത്രിമാർ രാജാവിനോട് ഹിതം നിശ്ചയമായും പറയണം; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് ഉറപ്പിച്ച, നിശ്ചിതമായ വാക്ക് ഞാൻ പറയുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ മന്ത്രിധർമത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കി കഠിനമെങ്കിലും സത്യം പറയുന്നു — ‘കൃതാപരാധസ്യ തേ’ (അപരാധം ചെയ്ത അങ്ങേക്ക്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സ്വാമിയെയും അപരാധിയെന്നു പറയുന്നു. ‘പുരുഷാന്തരാത്’ (മറ്റൊരാളിലൂടെ) എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണനിലൂടെ വന്ന വാക്ക് രാമന്റേതുതന്നെയാണെന്ന് അറിയണം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിയുക്തൈർമന്ത്രിഭിർവാച്യോ ഹ്യവശ്യം പാർഥിവോ ഹിതം’ (നിയുക്തരായ മന്ത്രിമാർ രാജാവിനോട് ഹിതം നിശ്ചയമായും പറയണം) എന്ന വാക്യംതന്നെയാണ് മന്ത്രിധർമത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ഹനുമാൻ അതുകൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ കഠിനവാക്കിനെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘ഇത ഏവ ഭയം ത്യക്ത്വാ’ (അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്റെ നിർഭയത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — സ്വാമിയുടെ രോഷത്തെപ്പോലും അവൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല.

‘അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാഘവൻ വില്ലുയർത്തിയാൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ലോകത്തെ വശത്താക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ്. പ്രസാദിപ്പിച്ചാൽ വീണ്ടും അനുകൂലനാകുന്നവനെ കോപിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല — വിശേഷിച്ചും മുമ്പത്തെ ഉപകാരം ഓർക്കുന്ന കൃതജ്ഞനായ ഒരുവന്. രാജാവേ, അതിനാൽ അങ്ങ് പുത്രനോടും സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടുംകൂടി അവനെ തലകുനിച്ചു പ്രണമിച്ച് സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക — ഭാര്യ ഭർത്താവിന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങും അവന്റെ വശത്തിൽ നിൽക്കുക. കപീന്ദ്രാ, അങ്ങേക്കു ലഭിച്ച രാമന്റെയും രാമാനുജന്റെയും ശാസനം മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും തള്ളിക്കളയാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയില്ല; ദേവേന്ദ്രനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ ഈ രാമന്റെ ‘മാനുഷബലം’ എന്താണെന്ന് അങ്ങയുടെ മനസ്സുതന്നെ അറിയും.’ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലൂടെ ഉപദേശം ഗാംഭീര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ബലം’ (മനുഷ്യബലം) എന്ന പദത്തിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ഇവന്റെ ബലം അമാനുഷംതന്നെയാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിൽ കർമത്തിലൂടെയാണ് കാണുന്നത്; അവിടെ ലക്ഷ്മണനെ അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരാൻ അവൻ അംഗദനെ അയയ്ക്കുന്നു. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല — ‘പ്രസാദിപ്പിക്കാവുന്നവനെ കോപിപ്പിക്കരുത്’ എന്ന നീതിവാക്യത്താൽ ഉപായംതന്നെയാണ് കാണിക്കുന്നത്. ‘ഭർതുർഭാര്യേവ തദ്വശേ’ (ഭാര്യ ഭർത്താവിന്റെ വശത്തിലെന്നപോലെ അവന്റെ വശത്തിൽ) എന്ന ഉപമ വൈവാഹികമാണ്; അതിലൂടെ മൈത്രിയുടെ അഖണ്ഡത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘മാനുഷം ബലം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്ന രാമന്റെ ബലം മാനുഷമായിരിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ് ധ്വനി.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക