സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ കിഷ്കിന്ധാഗമനവും വാനരന്മാരുടെ ഭയവും
ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം, രാമന്റെ അനുനയം, കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള പുറപ്പാട്, വാനരന്മാരുടെ ഭീതി, അംഗദനെ അയയ്ക്കൽ, പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും നടത്തുന്ന നിവേദനം
ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ള രാജകുമാരനായ രാമാനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ, കാമിയും ദീനനും ശോകത്തിൽ ആണ്ടവനും കോപം ഉയർന്നവനുമായ രാജപുത്രനായ ജ്യേഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആ വാനരൻ സദാചാരത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുകയില്ല, കർമഫലങ്ങളുടെ ബന്ധം അവൻ ഓർക്കുകയില്ല, വാനരരാജ്യലക്ഷ്മിയെ അവൻ അനുഭവിക്കുകയുമില്ല; അവന്റെ ബുദ്ധി അത്രത്തോളം എത്തുന്നില്ലല്ലോ. ബുദ്ധിക്ഷയം നിമിത്തം ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനായ അവൻ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ ലഭിച്ചതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണമെന്ന ബുദ്ധിപോലും ധരിക്കുന്നില്ല; കൊല്ലപ്പെട്ട് അവൻ വീരനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ബാലിയെ കാണട്ടെ — ഇത്തരം ഗുണഹീനനു രാജ്യം നൽകരുത്. ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ എന്റെ കോപം എനിക്ക് അടക്കിനിർത്താനാവില്ല; അസത്യവാനായ സുഗ്രീവനെ ഞാൻ ഇന്നു കൊല്ലും. വാനരവീരന്മാരോടൊപ്പം ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻതന്നെ രാജപുത്രിയുടെ അന്വേഷണം നടത്തട്ടെ.’ വില്ലെടുത്ത് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയിച്ച്, യുദ്ധത്തിനുള്ള ഉഗ്രകോപത്തോടെ നിൽക്കുന്ന അവനോട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ നന്നായി ആലോചിച്ചതും അനുനയം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി അഞ്ചു ദീർഘവൃത്തങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധാവേഗം വർണിക്കുന്നു; ‘ഉറച്ചുനിൽക്കുകയില്ല, ഓർക്കുകയില്ല, അനുഭവിക്കുകയില്ല’ എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ അവന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം മുൻസർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിൽനിന്ന് മുറിയാതെ തുടരുന്നു — അവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ‘തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ ആ തീരുമാനം വാക്കുകളായി വെളിപ്പെടുന്നു. ‘അദീനസത്ത്വഃ’ (ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ളവൻ) എന്നു ലക്ഷ്മണനും ‘ദീനം’ (ദീനൻ) എന്നു രാമനും വിശേഷണങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ സഹോദരന്മാരുടെ വിപരീതാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശത്തിൽ അംഗദന്റെ രാജ്യാഭിഷേകവും ഉൾപ്പെടുന്നു; അത് അത്യന്തം തീവ്രമായ വാക്കാണ്. ‘ഹതോഽഗ്രജം പശ്യതു’ (കൊല്ലപ്പെട്ട് ജ്യേഷ്ഠനെ കാണട്ടെ) എന്ന വാക്യം ബാലിവധത്തിന്റെ ഓർമയാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ മറുപടിയാകട്ടെ ‘സാനുനയം’ (അനുനയത്തോടുകൂടിയത്) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ക്രോധത്തിനുള്ള പ്രതിവിധി അനുനയമാണ്, പ്രതിക്രോധമല്ല. വൾഗേറ്റിലെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സ്വവീക്ഷിതം സാനുനയം ച വാക്യം’ എന്ന പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സ്വവേക്ഷിതം’ എന്നും. ലക്ഷ്മണന്റെ ചാടിയെഴുന്നേൽക്കലും രാമന്റെ വാക്കും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പ്രതികരണത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരാൾ ലോകത്തിൽ ഇങ്ങനെയൊരു പാപം ചെയ്യരുത്; ആര്യോചിതമായ ഉപായത്താൽ കോപത്തെ കൊല്ലുന്നവനാണ് വീരനായ പുരുഷോത്തമൻ. ലക്ഷ്മണാ, സദാചാരിയായ നീ ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇതു സ്വീകരിക്കരുത്; മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ആ പ്രീതിയെയും മുമ്പേ ചെയ്ത സഖ്യത്തെയും പിന്തുടരുക. സാമം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൊണ്ട്, പരുഷവാക്കുകൾ ഒഴിവാക്കി, കാലാവധി കടന്നുപോയിരിക്കുന്നു എന്നു സുഗ്രീവനോടു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ ജ്യേഷ്ഠനാൽ യഥാവിധി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനുമായ വീരൻ ലക്ഷ്മണൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ശുഭബുദ്ധിയും പ്രാജ്ഞനും സഹോദരന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും നിരതനുമായ ലക്ഷ്മണൻ രോഷത്തോടെതന്നെ വാനരന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അതിലെ ‘കോപമാര്യേണ യോ ഹന്തി’ (ആര്യോചിതമായ ഉപായത്താൽ കോപത്തെ കൊല്ലുന്നവൻ) എന്ന സുഭാഷിതംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ നീതിസാരം. രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അതിനെ മര്യാദയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആദ്യം സാന്ത്വനം, പിന്നെ പരുഷവാക്ക് ഒഴിവാക്കാനുള്ള ആജ്ഞ. രാമന്റെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്, മുമ്പുള്ളവ അഞ്ചു ദീർഘവൃത്തങ്ങളും; ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റംകൊണ്ടുതന്നെ ശാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സാധുവൃത്തേന ത്വയാ’ (സദാചാരിയായ നിന്നാൽ) എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — സദാചാരി മിത്രവധത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കരുത്. ‘താം പ്രീതിമനുവർതസ്വ’ (ആ പ്രീതിയെ പിന്തുടരുക) എന്നതിലൂടെ അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാലാവധി കടന്നുപോയി’ എന്ന ഒരൊറ്റ കാര്യം മാത്രമാണ് പറയാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നത് — നിന്ദയില്ല, ഭീഷണിയില്ല; ഇതാണ് ദൗത്യത്തിന്റെ മര്യാദ. എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ‘പ്രതിസംരബ്ധഃ’ (രോഷത്തോടെ)തന്നെ പോകുന്നു — ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു, എന്നാൽ രോഷം ശമിച്ചില്ല. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു’ എന്നും പത്താമത്തേതിൽ ‘ഭവനത്തിലേക്കു പോയി’ എന്നും പറയുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനമാകട്ടെ ‘പ്രവേശിക്കാൻ ആലോചിച്ചു’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, കാരണം യഥാർഥപ്രവേശം മുപ്പത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിലാണ് സംഭവിക്കുക.
ഇന്ദ്രധനുസ്സിനു തുല്യവും, കാലാന്തകനെപ്പോലെ ഭീകരവും, പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്നതുമായ വില്ലു കൈയിലെടുത്ത അവൻ ചെരിവുകളോടുകൂടിയ മന്ദരപർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്യുന്നവനും ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യമായ ബുദ്ധിയുള്ളവനുമായ രാമാനുജൻ അപ്പോൾ, താൻ പറയേണ്ട വാക്കും അതിനുള്ള മറുപടിയും ആ മറുപടിക്കുള്ള പ്രത്യുത്തരവും — എല്ലാം ആലോചിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. കാമത്തിൽനിന്നും ക്രോധത്തിൽനിന്നും ജനിച്ച സഹോദരന്റെ ക്രോധാഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അപ്രീതനായി, അവൻ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെ പോയി. വഴിയിൽ സാലം, പന, അശ്വകർണം എന്നീ മരങ്ങളെ ബലമായി വേഗത്തിൽ മറിച്ചിട്ടും, ഗിരിശിഖരങ്ങളെയും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളെയും വേഗത്തിൽ തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചും, ശിലകളെ കാലുകൾകൊണ്ടു ചിതറിച്ചും, വേഗത്തിൽ പായുന്ന ആനയെപ്പോലെ, കാര്യത്തിന്റെ അടിയന്തരത നിമിത്തം നീണ്ട ചുവടുകൾ വെച്ച് അവൻ വേഗം പോയി. ഇവിടെ ക്രോധത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപം പ്രകൃതിയിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾ വീഴുന്നു, ശിലകൾ പൊടിയുന്നു; ഉള്ളിലെ ഭാവം പുറത്തു പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന കവിയുടെ രീതിയാണിത്. ‘ഏകപദം ത്യക്ത്വാ’ (ഒരു ചുവടു വിട്ട്) എന്ന പദത്താൽ നീണ്ട ചുവടുവെപ്പ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ഗതിയുടെ വേഗം അളക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിനു മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ — ഇന്ദ്രധനുസ്സ്, കാലാന്തകൻ, പർവതശിഖരം; പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ചെരിവുകളോടുകൂടിയ മന്ദരംപോലെ. ഇങ്ങനെ ക്രമേണ വളരുന്ന ഉപമാനങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭീഷണത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘വചനം ഉത്തരം സോത്തരം’ (വാക്ക്, മറുപടി, പ്രത്യുത്തരം) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അവന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ചിന്തനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യനായ അവൻ സംവാദത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും മുമ്പേതന്നെ ആലോചിച്ചു. ക്രോധാഗ്നി ‘സഹോദരന്റെ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തമല്ല, സഹോദരന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചത്; ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ നിഃസ്വാർഥത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; ആദ്യത്തെ അഞ്ചിന്റെ ദീർഘവൃത്തത്തിനുശേഷമുള്ള ഈ സംക്ഷിപ്തത ഗതിയുടെ വേഗത്തെ അനുകരിക്കുന്നു.
ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലനായ അവൻ പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടുക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതും സൈന്യം നിറഞ്ഞതും ദുർഗമവുമായ വാനരരാജാവിന്റെ മഹാനഗരമായ കിഷ്കിന്ധയെ കണ്ടു. സുഗ്രീവനോടുള്ള രോഷത്താൽ ചുണ്ടുകൾ വിറയ്ക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന ഭീകരരായ വാനരന്മാരെ കണ്ടു. ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട്, ആനകളെപ്പോലെ വലിപ്പമുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരും പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽനിന്ന് നൂറുകണക്കിനു പർവതശിഖരങ്ങളും വലിയ വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുത്തു. ആയുധമെടുത്ത അവരെയെല്ലാം കണ്ട്, ധാരാളം വിറകു ലഭിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ ലക്ഷ്മണൻ ഇരട്ടി ക്രുദ്ധനായി. കാലനെയും മൃത്യുവിനെയും യുഗാന്തത്തെയുംപോലെ ഭീകരനായ ആ ക്രുദ്ധനെ കണ്ട്, ഭയംകൊണ്ട് ദേഹം വിറച്ച വാനരന്മാർ നൂറുകണക്കിനു ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. ഇവിടെ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ‘തം ദൃഷ്ട്വാ വാനരാഃ സർവേ…’ (അവനെ കണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും) എന്ന ആദ്യത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, ബാക്കിയുള്ള രണ്ടെണ്ണം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ സാഹസവും പിന്നെ പലായനവും — ഈ ക്രമികപ്രതികരണം ലക്ഷ്മണന്റെ തേജസ്സ് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഗിരിസങ്കടേ’ (പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ ഇടുക്കിൽ) എന്ന പദത്താൽ കിഷ്കിന്ധയുടെ സ്ഥാനം ദുർഗമമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ നഗരം ഗുഹാരൂപമാണെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമാകും. വാനരന്മാരുടെ പ്രതികരണം രണ്ടുവിധം — ആദ്യം ആയുധമെടുക്കൽ, പിന്നെ പലായനം; നടുവിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഇരട്ടിച്ച ക്രോധം. ‘ധാരാളം വിറകു ലഭിച്ച അഗ്നി’ എന്ന ഉപമയാൽ ക്രോധത്തിന്റെ വർധന കാണിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സാഹസംതന്നെയാണ് വിറക്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാലമൃത്യുയുഗാന്താഭം’ (കാലനെയും മൃത്യുവിനെയും യുഗാന്തത്തെയുംപോലെ ഭീകരൻ) എന്ന, പ്രളയത്തെ കുറിക്കുന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ഒരൊറ്റ വിശേഷണം രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതു വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു.
പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധവും വരവും അറിയിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ താരയോടൊപ്പം കാമാസക്തനായിരുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ ആ കപിസിംഹങ്ങളുടെ വാക്കു കേട്ടില്ല. പിന്നെ സചിവന്മാരാൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട്, രോമാഞ്ചം ജനിപ്പിക്കുന്ന, പർവതങ്ങളെയും ആനകളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലെ വലിപ്പമുള്ള വാനരന്മാർ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്നു. അവരെല്ലാവരും നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയ വീരന്മാരും, വികൃതരൂപരും, പുലിയുടേതുപോലെ ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും, തുറന്ന വായുള്ളവരുമായിരുന്നു. ചിലർക്കു പത്ത് ആനകളുടെ ബലം, ചിലർക്ക് അതിന്റെ പത്തിരട്ടി, ചിലർ ആയിരം ആനകൾക്കു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ളവരായിരുന്നു. വൃക്ഷങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ മഹാബലന്മാരായ ആ വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ, സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ കിഷ്കിന്ധയെ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു. പിന്നെ എല്ലാ വാനരന്മാരും കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനും ഉള്ളിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, ഉയർന്ന സത്ത്വത്തോടെ, പ്രത്യക്ഷമായി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കവി വാനരന്മാരുടെ എണ്ണം പറയുന്നില്ല, ബലത്തിന്റെ അളവു മാത്രം കണക്കാക്കുന്നു — പത്ത് ആനകൾ, നൂറ് ആനകൾ, ആയിരം ആനകൾ; അതിലൂടെ സേനയുടെ ഭീഷണത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ കേൾക്കായ്മയാണ് സർഗത്തിലെ കേന്ദ്രദോഷം — മന്ത്രിമാർ അറിയിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാജാവ് കേൾക്കുന്നില്ല. ‘താരയോടൊപ്പം, കാമി, ആസക്തൻ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അവന്റെ അവസ്ഥ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. സചിവന്മാരാകട്ടെ സ്വയംതന്നെ വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജകാര്യം മന്ത്രിമാരാൽതന്നെ നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വർണന ഭീഷണമാണ്, എങ്കിലും ഒരല്പം നർമം കലർന്നതും — നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയവർ, പുലിദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ, വാ തുറന്നവർ. ‘ആവിഷ്കൃതം തസ്ഥുഃ’ (പ്രത്യക്ഷമായി നിലയുറപ്പിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ അവർ ഒളിച്ചിരുന്നില്ല, പ്രത്യക്ഷമായി യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലത്തിന്റെ മൂന്നുവിധമായ കണക്ക് — പത്ത് ആനകൾ, അതിന്റെ പത്തിരട്ടി, ആയിരം ആനകൾ; ഈ ആരോഹണക്രമത്തിലുള്ള കണക്ക് അതിശയോക്തിയെയും യുക്തിസംഗതമാക്കുന്നു.
ആത്മസംയമമുള്ള ആ വീരൻ സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയും ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആവശ്യവും കണ്ട് വീണ്ടും ക്രോധത്തിനു വശപ്പെട്ടു. ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ വലിയ നിശ്വാസങ്ങളോടെ, കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ആ നരശാർദൂലൻ പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെയായി. ബാണത്തിന്റെ മുനയാകുന്ന പിടയ്ക്കുന്ന നാക്കുള്ളവനും, വില്ലാകുന്ന ഉടലുള്ളവനും, സ്വതേജസ്സാകുന്ന വിഷമുള്ളവനുമായ അവൻ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ജ്വലിക്കുന്ന കാലാഗ്നിയെപ്പോലെയും കോപിച്ച നാഗേന്ദ്രനെപ്പോലെയുമുള്ള അവനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ അംഗദൻ ഭയത്താൽ അത്യധികം വിഷാദത്തിലായി. രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹായശസ്വിയായ അവൻ അംഗദനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘കുഞ്ഞേ, എന്റെ വരവ് സുഗ്രീവനെ അറിയിക്കുക; ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, സഹോദരന്റെ ആപത്തിൽ ദുഃഖിതനായ ഈ രാമാനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു, വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. വാനരാ, അവന്റെ വാക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ നന്നായി ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇതു പറഞ്ഞിട്ട്, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന കുഞ്ഞേ, വേഗം മടങ്ങിവരിക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശോകാവിഷ്ടനായ അംഗദൻ പിതൃസ്ഥാനീയന്റെ അടുക്കലെത്തി ‘ഈ സൗമിത്രി വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ലക്ഷ്മണനു മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ — പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി, അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പം, ജ്വലിക്കുന്ന കാലാഗ്നി; ഓരോന്നും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ ഭീകരം. സർപ്പോപമയിൽ ഓരോ അവയവത്തിനും രൂപകം ചെയ്തിരിക്കുന്നു — ബാണമുന നാക്ക്, വില്ല് ഉടൽ, തേജസ്സ് വിഷം; ഇതു സാവയവരൂപകത്തിന്റെ ഉത്തമോദാഹരണമാണ്. അംഗദൻ ബാലനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ ഭയം സ്വാഭാവികം. ലക്ഷ്മണന്റെ സന്ദേശം സംക്ഷിപ്തമാണ്, എങ്കിലും ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — ‘എന്റെ വരവ് അറിയിക്കുക’ എന്നതു ശാന്തം, ‘വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു’ എന്നതോ ഭയസൂചകം. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ ‘ഇഷ്ടമെങ്കിൽ’ എന്ന സോപാധികമായ വാക്കുമുണ്ട്. ‘കുഞ്ഞേ’ (വത്സ) എന്ന സംബോധന രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്രോധത്തിലും ലക്ഷ്മണൻ ബാലനോടുള്ള സ്നേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇത് അവന്റെ ശീലത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.
പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ അതിതീവ്രമായ വാക്കിനാൽ പരിഭ്രാന്തനായി, ഏറെ ദീനമായ മുഖത്തോടെ, വേഗശാലിയായ അംഗദൻ പുറത്തുവന്ന്, ആദ്യം രാജാവിന്റെ പാദങ്ങളിലും പിന്നെ രുമയുടെ പാദങ്ങളിലും വന്ദിച്ചു. ഉഗ്രതേജസ്വിയായ അവൻ പിതൃസ്ഥാനീയന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച്, വീണ്ടും അമ്മയായ താരയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, രുമയുടെ പാദങ്ങളും അമർത്തിപ്പിടിച്ച്, പിന്നെ ആ കാര്യം അറിയിച്ചു. എന്നാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ ആലസ്യത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ വാനരൻ ഉണർന്നില്ല; മദ്യമദത്താൽ മത്തനും കാമത്താൽ മോഹിതനുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, ഭയത്താൽ മനസ്സു മയങ്ങിയ വാനരന്മാർ അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി കിലുകിലാരവം മുഴക്കി. മഹാപ്രവാഹംപോലെയും വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലെയും മുഴങ്ങുന്ന സിംഹനാദം അവർ ലക്ഷ്മണന്റെ സമീപത്ത് ഒരുമിച്ചു മുഴക്കി. ആ വലിയ ശബ്ദത്താൽ ആ വാനരൻ ഉണർന്നു — മദത്താൽ വിഹ്വലനായി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പരിഭ്രാന്തനായി, മാലകളണിഞ്ഞവനായി. ഇവിടെ മുപ്പത്തിയാറുമുതൽ മുപ്പത്തിയൊമ്പതുവരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവയിൽ അംഗദന്റെ പ്രണാമവും സുഗ്രീവന്റെ ഉറക്കവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അംഗദൻ ആദ്യം പിതൃസ്ഥാനീയന്റെയും പിന്നെ അമ്മ താരയുടെയും പിന്നെ രുമയുടെയും പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നു — മൂവരെയും പ്രണമിക്കുന്നതിലൂടെ കുലമര്യാദ കാണിക്കപ്പെടുന്നു, താമസവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ഉറക്കത്തിനു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — മദ്യമദം, കാമം, ഉറക്കംതന്നെ; അതിനാൽ അവൻ ഉണരുന്നില്ല. വാനരന്മാരുടെ കിലുകിലാരവം ഭയസൂചകവും സിംഹനാദം ഉണർത്താനുള്ളതുമാണ്; ഇതിലൂടെ അവർ സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മദവിഹ്വലതാമ്രാക്ഷഃ വ്യാകുലഃ സ്രഗ്വിഭൂഷണഃ’ (മദത്താൽ വിഹ്വലനായി ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, പരിഭ്രാന്തനായി, മാലകളണിഞ്ഞവനായി) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ഉണർന്ന സുഗ്രീവന്റെ ദശ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — മാലകൾ അലങ്കോലമായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നു. മുപ്പത്തിയാറും മുപ്പത്തിയേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ സംഭവം രണ്ടുവട്ടം വർണിക്കുന്നു; ‘ഇനി ഇതേ കാര്യം കുറച്ചുകൂടി വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു.
പിന്നെ അംഗദന്റെ വാക്കു കേട്ട്, അവനോടൊപ്പംതന്നെ വന്നെത്തിയ, വാനരരാജാവിനു സമ്മതരും ഉദാരദർശനരുമായ രണ്ടു മന്ത്രിമാർ — അർഥകാര്യങ്ങളിലും ധർമകാര്യങ്ങളിലും മന്ത്രിമാരായ പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും — പലവിധം പറയാനായി വന്നെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു. അർഥപൂർണവും നിശ്ചിതവുമായ വാക്കുകളാൽ സുഗ്രീവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, മരുത്തുകളുടെ അധിപനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്ന അവനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ട് അവർ പറഞ്ഞു — ‘സത്യസന്ധരും മഹാഭാഗരുമായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മനുഷ്യഭാവം പ്രാപിച്ചവരാണ്, രാജ്യത്തിന് അർഹരും രാജ്യം നൽകുന്നവരുമാണ്. അവരിൽ ഒരുവനായ, വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണൻ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു; അവനെ ഭയന്ന് വിറച്ചുകൊണ്ട് വാനരന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു. വാക്കു സാരഥിയും നിശ്ചയം രഥവുമായ രാഘവസഹോദരൻ ഈ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘വാക്യസാരഥിഃ വ്യവസായരഥഃ’ (വാക്കു സാരഥിയും നിശ്ചയം രഥവുമായവൻ) എന്ന രണ്ടു രൂപകങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൗത്യം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ അവന്റെ സാരഥി, നിശ്ചയംതന്നെ രഥം. പ്ലക്ഷനും പ്രഭാവനും പേരെടുത്തുതന്നെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു, ‘അർഥധർമങ്ങളിലെ മന്ത്രിമാർ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജസഭയുടെ വ്യവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ ആദ്യം സുഗ്രീവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് പറയാൻ തുടങ്ങുന്നത് — ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ ചെയ്തതുപോലെ. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വർണനയിൽ ‘മനുഷ്യഭാവം പ്രാപിച്ചവർ’ എന്ന പദം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വയസ്യഭാവം സമ്പ്രാപ്തൗ’ (സഖിഭാവം പ്രാപിച്ചവർ) എന്നു സഖ്യഭാവമാണ് പറയുന്നത്. ‘രാജ്യത്തിന് അർഹർ, രാജ്യം നൽകുന്നവർ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവരുടെ ഔദാര്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വയം രാജ്യത്തിന് അർഹരായവർതന്നെ മറ്റൊരാൾക്കു രാജ്യം നൽകി. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വാനരന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ പുറത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആർത്തനാദം സഭയിലും കേൾക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘പാപരഹിതനായ രാജാവേ, താരയുടെ പ്രിയപുത്രനായ ഈ അംഗദനെ ലക്ഷ്മണൻ തിടുക്കത്തിൽ അങ്ങയുടെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരപതേ, വീര്യവാനായ അവൻ രോഷംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ വാനരന്മാരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി വേഗം ചെന്ന് അവനെ തലകുനിച്ചു പ്രണമിക്കുക; അങ്ങനെ ഇന്ന് അവന്റെ രോഷം ശമിക്കട്ടെ. ധർമാത്മാവായ രാമൻ എങ്ങനെ പറയുന്നുവോ അങ്ങനെ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ചെയ്യുക; രാജാവേ, സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സത്യപ്രതിജ്ഞനാവുക.’ ഇവിടെ നാല്പത്തിയെട്ടും നാല്പത്തിയൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളും, അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിയൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും — ഇവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ഭയസൂചനയോടെ ആരംഭിച്ച് പ്രണാമോപദേശത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജമന്ത്രിയുടെ മര്യാദ — സത്യം പറയണം, എന്നാൽ ഉപായത്തോടെ. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ഭയത്തിൽനിന്ന് ഉപദേശത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു. ‘നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെ അസ്ത്രമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ പ്രണാമം രാജാവിന്റേതു മാത്രമല്ല, കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ കർത്തവ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ‘സ്വന്തം ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, സത്യപ്രതിജ്ഞനാവുക’ എന്ന രണ്ടു വാക്യങ്ങൾ മാത്രമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം — പ്രതിജ്ഞാപാലനംതന്നെയാണ് പരിഹാരം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനടക്കമുള്ള മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കും. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിയൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ വൾഗേറ്റിലെ വിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു വ്യത്യസ്തമാകുന്നു, ഒടുവിൽ വീണ്ടും ഒത്തുചേരുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥