॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 30-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശരത്കാലവർണനയും രാമവിലാപവും സുഗ്രീവനോടുള്ള പരാതിയും

ശരത്കാലത്തിന്റെ വരവ്, രാമന്റെ വിരഹവിലാപം, ലക്ഷ്മണന്റെ സാന്ത്വനം, വിസ്തൃതമായ ശരത്കാലവർണന, സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാതി, ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കൽ

സുഗ്രീവൻ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ആകാശം മേഘങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തമായപ്പോൾ, മഴക്കാലരാത്രികൾ പ്രസ്രവണത്തിൽ കഴിച്ചുകൂട്ടിയ രാമൻ കാമത്താലും ശോകത്താലും പീഡിതനായി. വെളുത്ത ആകാശവും നിർമലമായ ചന്ദ്രമണ്ഡലവും നിലാവു പൂശിയ ശരത്കാലരാത്രിയും കണ്ട്, കാമവൃത്തിയിൽ മുഴുകിയ സുഗ്രീവനെയും കാണാതായ ജനകപുത്രിയെയും കടന്നുപോയ കാലത്തെയും കണ്ട്, അത്യധികം ആതുരനായി അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ക്ഷണനേരത്തിനുശേഷം വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, ബുദ്ധിമാനായ രാജകുമാരൻ രാഘവൻ മനസ്സിൽ കുടികൊള്ളുന്ന വൈദേഹിയെത്തന്നെ ചിന്തിച്ചു. പിന്നെ മിന്നലുകളും മേഘങ്ങളും ഒഴിഞ്ഞ, സാരസപ്പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന, നിർമലമായ ആകാശം കണ്ട് അവൻ ആർത്തമായ സ്വരത്തിൽ വിലപിച്ചു. സ്വർണധാതുക്കളാൽ ഭൂഷിതമായ പർവതാഗ്രത്തിൽ ഇരുന്ന്, ശരത്കാലാകാശം കണ്ട്, അവൻ മനസ്സുകൊണ്ട് പ്രിയയുടെ അടുക്കലേക്കുതന്നെ പോയി. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ‘കണ്ട്’ എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം പ്രയോഗിക്കുന്നു — പുറമേയുള്ള കാഴ്ചതന്നെ ഉള്ളിലെ ശോകത്തെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുന്നു. മഴക്കാലത്ത് മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന ദുഃഖം ഇപ്പോൾ തെളിഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു. ‘മനഃസ്ഥാം’ (മനസ്സിൽ കുടികൊള്ളുന്നവൾ) എന്ന പദത്താൽ, സീത പുറമേ കാണാതായെങ്കിലും ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു വിപരീതാവസ്ഥകൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ ഭവനപ്രവേശവും, ഗിരിശിഖരത്തിൽ രാമന്റെ ഏകാന്തതയും. ‘വർഷരാത്രേ സ്ഥിതഃ’ (മഴക്കാലരാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ നാലു മാസത്തെ കാത്തിരിപ്പ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ മോഹം എന്നാൽ മോഹാലസ്യംതന്നെ; രാമൻ വീരനായിട്ടും വിരഹത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെടുന്നു — ഇതു മനുഷ്യഭാവത്തിന്റെ പ്രകാശനമാണ്. ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ വീണ്ടും ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ പ്രകൃതി. ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ വിരഹിക്കു പ്രതികൂലവും കാമിക്ക് അനുകൂലവുമാണ് എന്നതു കാവ്യരൂഢി; അതുകൊണ്ടാണ് വെളുത്ത ആകാശവും ചന്ദ്രമണ്ഡലവും കണ്ടപ്പോൾതന്നെ അവൻ ആതുരനാകുന്നത്. ‘ആർതയാ ഗിരാ’ (ആർത്തമായ സ്വരത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ വിലാപത്തിന്റെ സ്വരവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രസ്രവണഗിരിയുടെ സ്വർണധാതുക്കളാൽ ഭൂഷിതമായ അഗ്രം വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി ബാഹ്യശോഭയും ആന്തരദുഃഖവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ ഹനുമാനാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടാൻ ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ ഉടൻതന്നെ ഉദ്യമം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ കവി ഇവിടെ വീണ്ടും താമസം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ അക്ഷമ സകാരണമാകുന്നു. ‘ഘനൈഃ വിമുക്തേ ഗഗനേ’ (ആകാശം മേഘങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തമായപ്പോൾ) എന്ന പദംതന്നെ സമയസൂചകമാണ് — മേഘങ്ങൾ പോയി, അതിനാൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ കാലം വന്നെത്തി.

‘സാരസങ്ങളുടെ കൂജനത്തോടൊപ്പം താനും സാരസങ്ങളെപ്പോലെ മധുരമായി ശബ്ദിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിൽ രമിച്ചിരുന്ന ആ ബാല ഇന്ന് എങ്ങനെ രമിക്കും? സ്വർണംപോലെ നിർമലമായി പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അസനവൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ട്, എന്നെ നോക്കുമ്പോൾ എന്നെ കാണാതെ, ആ ബാല എങ്ങനെ രമിക്കും? മുമ്പ് കലഹംസങ്ങളുടെ മധുരശബ്ദം കേട്ട് ഉണർന്നിരുന്ന, എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായ, മധുരമായി സംസാരിക്കുന്ന അവൾ ഇന്ന് എങ്ങനെ രമിക്കും? ഇണചേർന്നു സഞ്ചരിക്കുന്ന ചക്രവാകങ്ങളുടെ ശബ്ദം കേട്ട് താമരപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൾ എങ്ങനെയായിരിക്കും? സരസ്സുകളിലും നദികളിലും വാപികളിലും കാനനങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും മാൻകിടാവിന്റേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള അവളില്ലാതെ ഇന്ന് എനിക്കു സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല. എന്റെ വിയോഗത്താലും അവളുടെ സൗകുമാര്യത്താലും, ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ നിരന്തരം വർധിക്കുന്ന കാമം ആ സുന്ദരിയെ അത്യധികം പീഡിപ്പിച്ചേക്കുമെന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെയും മറ്റും നരശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജപുത്രൻ വിലപിച്ചു — ദേവേന്ദ്രനോടു ജലം യാചിക്കുന്ന ചാതകപ്പക്ഷി വിലപിക്കുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് വിലാപം രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ വിരഹത്തിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അഞ്ചു പ്രകൃതിചിഹ്നങ്ങൾ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — സാരസങ്ങൾ, അസനവൃക്ഷങ്ങൾ, കലഹംസങ്ങൾ, ചക്രവാകങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ചാതകം. ഓരോന്നിന്റെയും ഇണചേർന്നുള്ള സഞ്ചാരം സീതയുടെ ഏകാന്തതയോടു വിരുദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ വിരഹം തീവ്രമാകുന്നു. ‘എങ്ങനെ’ എന്ന ചോദ്യം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; ഉത്തരമോ ആരും നൽകുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് വിലാപത്തിന്റെ നിസ്സഹായത. ‘മൃഗശാവാക്ഷീം’ (മാൻകിടാവിന്റേതുപോലെ കണ്ണുള്ളവൾ), ‘പുണ്ഡരീകവിശാലാക്ഷീം’ (താമരപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുള്ളവൾ) എന്ന നേത്രവിശേഷണങ്ങൾ സീതയുടെ സൗകുമാര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖത്തെക്കാൾ അവളുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ശങ്കിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഒടുവിൽ കവി ഒരു ഉപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ചാതകം ഇന്ദ്രനോടു മാത്രം ജലം യാചിക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റാരോടുമല്ല, രാമൻ സീതയെ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിൽ ഒരു ശാപംപോലുമില്ല, രാവണന്റെ പേരുപോലുമില്ല; സീതയുടെ സുഖദുഃഖങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത മാത്രം. ഇതിലൂടെ അവന്റെ പ്രേമം ശുദ്ധമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘സഞ്ചരിച്ചിട്ടും സുഖം ലഭിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ വനത്തിന്റെ എല്ലാ ശോഭയും നിഷ്ഫലമാണെന്നു പറയുന്നു.

പിന്നെ പഴങ്ങൾ തേടി രമണീയമായ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ ചുറ്റിനടന്ന ലക്ഷ്മണൻ മടങ്ങിയെത്തി ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ടു. സഹിക്കാനാവാത്ത ചിന്തയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ബോധം മറഞ്ഞ്, വിജനമായ സ്ഥലത്ത് ഒറ്റയ്ക്കിരിക്കുന്ന സഹോദരനെ കണ്ട്, മനസ്വിയായ സൗമിത്രി സഹോദരന്റെ വിഷാദം കണ്ട് തിടുക്കപ്പെട്ട്, അതിദീനനായി പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, കാമത്തിനു വശപ്പെട്ടിട്ട് എന്തു ഫലം? സ്വന്തം പൗരുഷത്തെ തോൽപ്പിച്ചിട്ട് എന്തു ഫലം? അങ്ങയുടെ ഈ ചിത്തസമാധാനം ലജ്ജയാൽ (അങ്ങിൽനിന്ന്) പിൻവലിയുന്നു; ഏകാഗ്രമായ യോഗംകൊണ്ട് ഇതു തിരികെ വരില്ലേ? അങ്ങു നാഥനായിരിക്കുന്ന ജാനകി മറ്റൊരാൾക്കു എളുപ്പത്തിൽ കൈവശമാക്കാവുന്നവളല്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖയെ സമീപിക്കുന്ന ആരും പൊള്ളാതിരിക്കുക സാധ്യമല്ല.’ ഉത്തമലക്ഷണനും ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്തവനുമായ ലക്ഷ്മണനോട് രാമൻ സ്വഭാവസിദ്ധവും ഹിതകരവും പഥ്യവും നീതിയോടു ചേർന്നതും സാമം, ധർമം, അർഥം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സംശയമില്ല, കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം, കർമത്തിന്റെ സവിശേഷരീതി പിന്തുടരുകയും വേണം; എന്നാൽ കുമാരാ, വർധിച്ചതും ദുർജയവുമായ വീര്യത്തിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അവയിലൂടെ സംവാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പഴങ്ങൾ തേടി പോയിരുന്നു — ഇതിലൂടെ അവരുടെ വനവാസത്തിലെ സാധാരണജീവിതം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബോധം മറഞ്ഞ്, ഒറ്റയ്ക്ക്, വിജനസ്ഥലത്ത്’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് നാലു ചോദ്യങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ആദരവോടുകൂടിയതെങ്കിലും തീവ്രമായ അവന്റെ ഭാവം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രിയാഭിയോഗം’ (കർമത്തിലുള്ള ഉത്സാഹം), ‘മനസഃ പ്രസാദം’ (മനസ്സിന്റെ തെളിവ്), ‘സമാധിയോഗം’ (ഏകാഗ്രത), ‘സഹായസാമർഥ്യം’ (സഹായികളുടെ ശേഷി), ‘സ്വകർമഹേതു’ (സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തി) എന്നിങ്ങനെ അഞ്ച് ഉപായങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഇതു രാജനീതിയുടെ സാരസംഗ്രഹമാണ്. അഗ്നിശിഖയുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ സീതയെ ആർക്കും തൊടാനാവില്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. രാമനാകട്ടെ മറുപടിയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും ‘ഫലത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല’ എന്ന നിഷ്കാമകർമത്തിന്റെ ഉപദേശം നൽകുന്നു; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നീതിശിഖരം. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേശത്തിൽ എവിടെയും സുഗ്രീവനിന്ദയില്ല — അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും; ഇവിടെ അവൻ സഹോദരന്റെ ധൈര്യം മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. രാമന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണ്; എന്നാൽ അതിലൂടെ അവൻ ശിഷ്യഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, ഗുരുഭാവംതന്നെ നിലനിർത്തുന്നു.

പിന്നെ താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള മൈഥിലിയെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ ജലംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, വിളകളെ വിളയിച്ച്, തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചു വിശ്രമിക്കുന്നു. രാജപുത്രാ, ദീർഘവും ഗംഭീരവുമായ ഗർജനങ്ങളുള്ളവയും പർവതങ്ങൾക്കും വൃക്ഷങ്ങൾക്കും മീതെ മുന്നേറിയിരുന്നവയുമായ ആ മേഘങ്ങൾ ജലം വർഷിച്ചശേഷം ശാന്തമായി. നീലോത്പലദളംപോലെ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ പത്തു ദിക്കുകളെയും കറുപ്പിച്ചശേഷം, ഇപ്പോൾ മദമൊഴിഞ്ഞ ആനകളെപ്പോലെ വേഗം ശമിച്ചവയായി. സൗമ്യാ, ജലം ഉള്ളിൽ വഹിച്ച, മഹാവേഗമുള്ള, കുടജത്തിന്റെയും അർജുനത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ള മഴക്കാറ്റുകൾ ചുറ്റിവീശി ഇപ്പോൾ നിലച്ചു. പാപരഹിതനായ ലക്ഷ്മണാ, മേഘങ്ങളുടെയും ആനകളുടെയും മയിലുകളുടെയും നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെയും നാദം പെട്ടെന്നു ശമിച്ചു. മഹാമേഘങ്ങളാൽ പെയ്തു കഴുകപ്പെട്ട, നിർമലമായ, ചിത്രശോഭയുള്ള ചെരിവുകളോടുകൂടിയ പർവതങ്ങൾ ചന്ദ്രരശ്മികൾ പൂശിയതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ക്ഷണനേരം വിലാപം വിട്ട് ഋതുവർണന ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വർണനയും ഒടുവിൽ പ്രതിജ്ഞാസ്മരണയിൽത്തന്നെ ചെന്നെത്തുന്നു. ‘പരിശുഷ്യതാ മുഖേന’ (വരണ്ടുപോകുന്ന മുഖത്തോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഉള്ളിലെ ദാഹം (എരിച്ചിൽ) കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചു എന്ന് ഓർത്തുകൊണ്ട്, സുഗ്രീവൻ തന്റെ കർമം നിർവഹിച്ചിട്ടില്ല എന്നു രാമൻ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവൻപോലും തന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു, വാനരരാജാവോ ഇല്ല. മേഘങ്ങളുടെ ശാന്തി, ആനകളുടെ മദശമനം, കാറ്റുകളുടെ വിരാമം, നാദങ്ങളുടെ ശമനം — ഈ നാലും സമാപ്തിയെ കുറിക്കുന്നു; പ്രകൃതിയിൽ എല്ലാം പൂർത്തിയായി, രാമന്റെ കാര്യം മാത്രം ബാക്കി. ‘മദമൊഴിഞ്ഞ ആനകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ മേഘങ്ങളുടെ വേഗശമനം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ ഉപമ മുന്നോട്ടുള്ള ഗജവർണനയിൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ചന്ദ്രരശ്മികൾ പൂശിയതുപോലെ പർവതങ്ങൾ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ ദീർഘവൃത്തങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റംതന്നെ വർണനയുടെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജപുത്രാ’ എന്ന സംബോധന രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ രാജപുത്രനു യോജിച്ച കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഏഴിലംപാലകളുടെ ശാഖകളിലും, നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും പ്രഭകളിലും, ഉത്തമഗജങ്ങളുടെ ലീലകളിലും തന്റെ ശോഭ പകുത്തുനൽകിക്കൊണ്ട് ഇന്നു ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു. പല ആശ്രയങ്ങളിലും വിചിത്രമായ ശോഭയോടെ, ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നയായ ലക്ഷ്മി (സൗന്ദര്യം), സൂര്യന്റെ കരാഗ്രങ്ങളാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട താമരപ്പൊയ്കകളിൽ ഏറ്റവുമധികം ശോഭിക്കുന്നു. ഏഴിലംപാലപ്പൂക്കളുടെ ഗന്ധം വഹിക്കുന്ന, വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങൾ പാടിപ്പിന്തുടരുന്ന, മദിച്ച ആനകളുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്ന, കാറ്റിനെ പിന്തുടരുന്ന ശരത്കാലം കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. മനോഹരവും വിശാലവുമായ ചിറകുകളുള്ള, കാമദേവനു പ്രിയപ്പെട്ട, താമരപ്പൂമ്പൊടി വീണുകിടക്കുന്ന, മഹാനദികളുടെ മണൽത്തിട്ടകളിലെത്തിയ ചക്രവാകങ്ങളോടൊപ്പം, പുതുതായി വന്നെത്തിയ അരയന്നങ്ങൾ ക്രീഡിക്കുന്നു. മദത്താൽ ധാർഷ്ട്യമുള്ള ആനകളിലും ഗർവിതരായ പശുക്കൂട്ടങ്ങളിലും തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള നദികളിലും ലക്ഷ്മി പലവിധത്തിൽ പകുക്കപ്പെട്ടു ശോഭിക്കുന്നു. മേഘങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞ ആകാശം കണ്ട്, വനങ്ങളിലെ മയിലുകൾ പീലിയാകുന്ന ആഭരണം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രിയമാരിൽ അനുരാഗമില്ലാത്തവരായി, ശോഭ മങ്ങി, ഉത്സവം കഴിഞ്ഞവരായി, ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയവരായി. മനോഹരമായ ധാരാളം ഗന്ധമുള്ള, പൂക്കളുടെ അതിഭാരത്താൽ ശാഖാഗ്രങ്ങൾ കുനിഞ്ഞ, സ്വർണംപോലെ ഗൗരവർണമുള്ള, കണ്ണിനു കുളിർമ നൽകുന്ന പ്രിയകവൃക്ഷങ്ങളാൽ വനാന്തരങ്ങൾ പ്രകാശിതമായതുപോലെ. പ്രിയമാരോടുകൂടിയവരും, താമരപ്പൊയ്കകൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, വനത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരും, പൂക്കൾ ഇളക്കിമറിക്കുന്നവരും, മദോന്മത്തരും, മദാലസരുമായ ഉത്തമഗജങ്ങളുടെ നടത്തം ഇന്നു മന്ദമാണ്.’ ഈ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെനിന്ന് അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള ശരത്കാലവർണന സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ തീരെയില്ല; ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവർഗത്തിൽപ്പെട്ട ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അതിലൂടെ വർണനയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ‘ശ്രിയം വിഭജ്യ’ (ശോഭ പകുത്തുനൽകി) എന്ന പദത്താൽ ശരത്കാലം തന്റെ ശോഭ വിവിധ ആശ്രയങ്ങളിൽ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് കല്പന. ‘ലക്ഷ്മി’ എന്ന പദം ഇവിടെ സൗന്ദര്യവാചകമാണ്; പല ശ്ലോകങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു. ആനകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, കാളകൾ, മയിലുകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ — ഇവയുടെ വർണനയിൽ കവി ഓരോന്നിലും ഇണഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു വിരഹിയായ രാമനു ദുഃഖകരംതന്നെ. മയിലുകൾ ഉത്സവം കഴിഞ്ഞവരായി എന്നതാകട്ടെ വിപരീതമായ ഉദാഹരണമാണ് — മഴക്കാലം പോയതിനാൽ അവ ഉദാസീനരാണ്; അവയുടെ അവസ്ഥയാണ് രാമന്റെ അവസ്ഥയോടു സാമ്യമുള്ളത്. ഇവിടെ കവി മിക്കവാറും ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ‘വിഭാതി’ (ശോഭിക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദം പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശോഭാവർണനയുടെ ഏകരൂപത നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. സപ്തച്ഛദം എന്നത് ഏഴിലംപാല എന്ന വനവൃക്ഷമാണ്; അതിന്റെ പൂമണം ആനകളുടെ മദം ശമിപ്പിക്കുന്നു എന്നതു കവിസമയം; അതുകൊണ്ടാണ് കവി ഇവിടെ അതിനെ രണ്ടുവട്ടം പരാമർശിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രിയാന്വിതാനാം നളിനീപ്രിയാണാം വനേ പ്രിയാണാം’ എന്നിങ്ങനെ ‘പ്രിയ’ എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അത് അനുപ്രാസമായി വർണനയുടെ മാധുര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആകാശം ആയുധം കഴുകി മിനുക്കിയതുപോലെയുള്ള നിറത്തോടെ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു; നദീജലങ്ങൾ മെലിഞ്ഞ ഒഴുക്കുള്ളവയായി; ചെങ്ങഴിനീർപ്പൂക്കളുടെ കുളിർമയുള്ള കാറ്റുകൾ വീശുന്നു; ഇരുളൊഴിഞ്ഞ ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. സൂര്യതാപം ഏറ്റതിനാൽ ചെളി നശിച്ച്, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കട്ടിയുള്ള പൊടി വീണ്ടും ഉയർന്നുതുടങ്ങിയ ഭൂമി — പരസ്പരവൈരമുള്ള രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം ഇന്നു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ശരത്കാലഗുണങ്ങളാൽ രൂപശോഭ പുഷ്ടിപ്പെട്ട, ഹർഷിതരായ, ദേഹത്തിൽ പൊടി പുരണ്ട, മദോന്മത്തരായ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന കാളകൾ പശുക്കളുടെ നടുവിൽ ചെന്ന് മുക്രയിടുന്നു. കാമത്തോടെ, അതിതീവ്രമായ അനുരാഗത്തോടെ, കൂട്ടത്തോടൊപ്പം, മന്ദഗതിയായ പിടിയാന, വനങ്ങളിലൂടെ പോകുന്ന മദിച്ച ഭർത്താവിനെ ചുറ്റിനിന്ന് പിന്തുടരുന്നു. തങ്ങൾക്കുതന്നെ ആഭരണമായ ശ്രേഷ്ഠമായ പീലികൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നദീതീരത്തെത്തിയ മയിലുകൾ, സാരസക്കൂട്ടങ്ങൾ ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ, ദീനരും വിമനസ്കരുമായി നീങ്ങുന്നു. മദജലം ഒഴുകുന്ന കവിൾത്തടങ്ങളുള്ള ഗജേന്ദ്രന്മാർ മഹാനാദത്താൽ കാരണ്ഡവങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തി, താമരകൾ ആഭരണമായി അണിഞ്ഞ സരസ്സുകളിലെ ജലം കലക്കിക്കലക്കി കുടിക്കുന്നു. ചെളിയൊഴിഞ്ഞ, മണലുള്ള, തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള, പശുക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള, സാരസങ്ങളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന നദികളിൽ അരയന്നങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ പറന്നിറങ്ങുന്നു. നദികളുടെയും മേഘങ്ങളുടെയും നീർച്ചാട്ടജലത്തിന്റെയും അതിശക്തമായ കാറ്റിന്റെയും മയിലുകളുടെയും ഉത്സവം കഴിഞ്ഞ തവളകളുടെയും ശബ്ദങ്ങൾ ഇപ്പോൾ നിശ്ചയമായും നിലച്ചിരിക്കുന്നു. പുതുമേഘങ്ങൾ ഉദിച്ചപ്പോൾ മറഞ്ഞുപോയ, പട്ടിണികൊണ്ട് ദേഹം ഏറെ ക്ഷീണിച്ച, പല നിറമുള്ള, ഘോരവിഷമുള്ള, ഏറെക്കാലം മാളങ്ങളിൽ കഴിഞ്ഞ സർപ്പങ്ങൾ വിശപ്പുകൊണ്ടു പീഡിതരായി മാളങ്ങളിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങുന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വർണന ക്രമേണ രാജനീതിയോട് അടുക്കുന്നു — ‘രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള കാലം ഇന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ ആദ്യമായി യാത്രയുടെ സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു. ‘ശസ്ത്രവിധൗതവർണം’ (ആയുധം കഴുകി മിനുക്കിയതുപോലെയുള്ള നിറം) എന്ന ആകാശത്തിന്റെ ഉപമാനംതന്നെ യുദ്ധസൂചകമാണ്. കാളകളുടെ യുദ്ധാവേശം, ആനകളുടെ മദം, സർപ്പങ്ങളുടെ മാളത്തിൽനിന്നുള്ള പുറപ്പാട് — എല്ലാം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പുനരാരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിടിയാനയുടെ വർണനയിലാകട്ടെ ശൃംഗാരമാണ്; അവൾ ഭർത്താവിനെ ചുറ്റിനിന്നു പിന്തുടരുന്നതു കണ്ട് രാമൻ തന്റെ വിയോഗം ഓർക്കും എന്നതാണ് ധ്വനി. മയിലുകളുടെ ദൈന്യം സാരസങ്ങളുടെ ശകാരംപോലെ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ മനോഹരമാണ്. ഗജേന്ദ്രന്മാരുടെ ജലപാനത്തിൽ ‘വിക്ഷോഭ്യ വിക്ഷോഭ്യ’ (കലക്കിക്കലക്കി) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ആവർത്തിച്ചുള്ള ക്രിയ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആറെണ്ണം ജന്തുക്കളെക്കുറിച്ചും മൂന്നെണ്ണം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും കുറിച്ചുമാണ്; അങ്ങനെ സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളിൽ ഒരുപോലെയുള്ള മാറ്റം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധ്രുവം’ (നിശ്ചയമായും) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ അനുമാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലശബ്ദങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ശമിച്ചു.

‘ഇളകുന്ന ചന്ദ്രകിരണങ്ങളുടെ സ്പർശത്താലുള്ള ഹർഷത്താൽ നക്ഷത്രങ്ങളാകുന്ന കണ്ണുകൾ തുറന്ന, അനുരാഗമുള്ള (ചുവന്ന) സന്ധ്യ സ്വയംതന്നെ അംബരം (ആകാശം / വസ്ത്രം) ഉപേക്ഷിക്കുന്നു — ഹാ, എന്തൊരാശ്ചര്യം!’ ഈ വാക്ക് സമാസോക്തിയിലൂടെ ഒരു നായികയുടെ പെരുമാറ്റവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉദിച്ച ചന്ദ്രനാകുന്ന സൗമ്യമുഖമുള്ള, നക്ഷത്രഗണങ്ങളാകുന്ന തുറന്ന മനോഹരനേത്രങ്ങളുള്ള, നിലാവാകുന്ന വസ്ത്രം പുതച്ച രാത്രി, വെളുത്ത വസ്ത്രംകൊണ്ട് അംഗങ്ങൾ മൂടിയ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. പഴുത്ത നെൽക്കതിരുകൾ ഭക്ഷിച്ച് ഹർഷിതയായി അതിവേഗം പറക്കുന്ന സാരസങ്ങളുടെ മനോഹരമായ നിര, കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന കോർത്ത ഒരു മാലപോലെ, ആകാശത്തെ കടന്നുപോകുന്നു. ഒരു അരയന്നം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, ആമ്പലുകൾ നിറഞ്ഞ, മഹാതടാകത്തിലെ മേഘമൊഴിഞ്ഞ ജലം, രാത്രിയിൽ പൂർണചന്ദ്രനോടുകൂടി നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അരയന്നങ്ങളാകുന്ന അരഞ്ഞാണമുള്ള, വിടർന്ന താമരകളും ആമ്പലുകളുമാകുന്ന മാലകളണിഞ്ഞ ഉത്തമവാപികളുടെ ശോഭ ഇന്ന് ആഭരണമണിഞ്ഞ സുന്ദരിമാരുടേതിനെക്കാൾ അധികമാണ്. പുലർകാലത്ത് കാറ്റിനാൽ പരന്ന, വേണുസ്വരത്താൽ വ്യക്തമാക്കപ്പെട്ട വാദ്യനാദങ്ങളോടു കലർന്ന, തൈർക്കുടങ്ങൾ കടയുന്നതിന്റെയും കാളകളുടെയും ശബ്ദം ഒന്നോടൊന്നു ചേർന്ന് പരസ്പരം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ. മൃദുമാരുതനാൽ ഉലയുന്ന, കഴുകിയെടുത്ത നിർമലമായ പട്ടുവസ്ത്രംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പൂക്കളാകുന്ന പുഞ്ചിരിയുള്ള പുതിയ കാശപ്പുല്ലുകളാൽ നദീതീരങ്ങൾ ശോഭിതമാണ്. വനത്തിൽ ഉഗ്രരും, തേൻ കുടിക്കുന്നതിൽ സമർഥരും, പ്രിയമാരോടുകൂടിയവരും, ഹർഷിതരും, താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ ഗൗരവർണരുമായ വണ്ടുകൾ വനങ്ങളിൽ മത്തരായി കാറ്റിനെ പിന്തുടർന്നു യാത്ര ചെയ്യുന്നു. തെളിഞ്ഞ ജലം, പൂക്കളാകുന്ന പുഞ്ചിരിയുള്ള വനം, ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷിയുടെ നാദം, പഴുത്ത നെൽപ്പാടം, മൃദുവായ കാറ്റ്, നിർമലമായ ചന്ദ്രൻ — ഇവയെല്ലാം മഴക്കാലത്തിന്റെ വിടവാങ്ങൽ അറിയിക്കുന്നു.’ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം അനുഷ്ടുപ്പാണ്, ബാക്കിയുള്ളവ ഉപജാതികളും. സന്ധ്യയുടെ വർണന സമാസോക്തിയിലൂടെ നായികയുടെ പെരുമാറ്റം ആരോപിക്കുന്നു — ‘അംബരം’ എന്ന പദത്തിന് ആകാശം, വസ്ത്രം എന്നു രണ്ട് അർഥങ്ങൾ; അതിലൂടെ ശ്ലേഷം സിദ്ധിക്കുന്നു. രാത്രി സ്ത്രീയെപ്പോലെ, വാപി സുന്ദരിയെപ്പോലെ, നദി വധുവിനെപ്പോലെ — ഇങ്ങനെ മൂന്നുവട്ടം സ്ത്രീരൂപകം ആവർത്തിക്കുന്നു; വിരഹിയായ രാമന്റെ വായിൽനിന്നു വരുമ്പോൾ ഈ വർണന ഇരട്ടി കരുണമാകുന്നു. ഒരു അരയന്നം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ജലം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ എന്നത് പ്രതീപമായ ഉപമാനമാണ് — ജലത്തെ ആകാശത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു; ഈ വിപരീതംതന്നെ രമണീയമാണ്. പുലർകാലത്തെ തൈർകടയൽശബ്ദം ഗ്രാമജീവിതത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു; അതിനാൽ വർണന വെറും കാവ്യാത്മകം മാത്രമാകുന്നില്ല. ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ എട്ടെണ്ണം രാത്രിയെയും പ്രഭാതത്തെയും കുറിച്ചാണ്; പകലിന്റെ വർണന മുൻഖണ്ഡത്തിൽ ചെയ്തിരുന്നു. അങ്ങനെ കവി രാപ്പകൽ മുഴുവനും വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഋതുവിന്റെ സർവാംഗീണമായ ചിത്രം സിദ്ധിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉത്തമവാപികളുടെ ശോഭയെ ആഭരണമണിഞ്ഞ സുന്ദരിമാരുടെ ശോഭയോടു തുലനം ചെയ്ത് അധികമെന്നു പറയുന്നു — ഇതിൽ വ്യതിരേകാലങ്കാരത്തിന്റെ നിഴലുണ്ട്.

‘മീനുകളാകുന്ന അരഞ്ഞാണം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്ന നദികളാകുന്ന വധുക്കളുടെ നടത്തം ഇന്നു മന്ദമാണ് — കാന്തനാൽ ഉപഭോഗിക്കപ്പെട്ട്, പുലർകാലത്ത് അലസമായി നടക്കുന്ന കാമിനിമാരുടേതുപോലെ. ചക്രവാകങ്ങളോടുകൂടിയ, പായലോടുകൂടിയ, കാശപ്പുല്ലുകളാകുന്ന പട്ടുവസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടിയതുപോലെയുള്ള നദീമുഖങ്ങൾ, ചിത്രരേഖകളോടും ഗോരോചനക്കുറിയോടുംകൂടിയ വധുമുഖങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വിടർന്ന ബാണാസനപുഷ്പങ്ങളാൽ ചിത്രിതവും ഹർഷിതരായ വണ്ടുകളാൽ മുഴങ്ങുന്നതുമായ വനങ്ങളിൽ ഇന്ന് വില്ലെടുത്ത്, ദണ്ഡമുയർത്തി, ഉഗ്രമായ വില്ലോടുകൂടി ഉഗ്രനായ കാമദേവൻ വിഹരിക്കുന്നു. നല്ല മഴയാൽ ലോകത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, നദികളെയും കുളങ്ങളെയും നിറച്ച്, ഭൂമിയെ വിളവു നിറഞ്ഞതാക്കി, മേഘങ്ങൾ ആകാശം വിട്ട് മറഞ്ഞുപോയി. പുതുസംഗമത്തിൽ ലജ്ജയോടുകൂടിയ സ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ ജഘനങ്ങൾ എന്നപോലെ, ശരത്കാലനദികൾ പതുക്കെപ്പതുക്കെ മണൽത്തിട്ടകൾ വെളിവാക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി നദിയെ വധുവിനെപ്പോലെ വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശൃംഗാരത്തെ പ്രകൃതിയിൽ ആരോപിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ വിരഹം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. നദീവധുക്കളുടെ മന്ദഗതി കാമിനിമാരുടെ പ്രഭാതഗതിയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമ ശരത്കാലത്തെ മന്ദമായ ഒഴുക്കിനെ കാണിക്കുന്നു. നദീമുഖങ്ങളിൽ ചക്രവാകങ്ങൾ ഗോരോചനക്കുറിപോലെ, പായൽ ചിത്രരേഖപോലെ, കാശപ്പുല്ല് പട്ടുവസ്ത്രംപോലെ — ഇങ്ങനെ മൂന്ന് അവയവോപമാനങ്ങളാൽ രൂപകം പൂർണമാക്കപ്പെടുന്നു. കാമദേവന്റെ വർണനയിൽ ‘ചാപം’ (വില്ല്), ‘ദണ്ഡം’, ‘ചണ്ഡൻ’ (ഉഗ്രൻ) എന്ന പദങ്ങളാൽ, രാജദണ്ഡംപോലെ കാമദണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാബല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വിരഹിയായ രാമന് ഈ ശരത്കാലം ശത്രുതന്നെ. മേഘങ്ങളുടെ മറഞ്ഞുപോകലിലാകട്ടെ കവി അവയുടെ കൃതകൃത്യത എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ലോകം തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു, നദികൾ നിറയ്ക്കപ്പെട്ടു, ഭൂമി വിളവു നിറഞ്ഞതായി; എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ കാര്യം ചെയ്തു പോയി, സുഗ്രീവൻ മാത്രം ഇല്ല. അമ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും അനുഷ്ടുപ് ആരംഭിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പാഠം വീണ്ടും ഒത്തുപോകുന്നു. അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം നദിയെക്കുറിച്ചാണ്; നദിതന്നെയാണ് ശരത്കാലത്തിന്റെ പ്രധാന ആശ്രയസ്ഥാനം എന്നതാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മേഘങ്ങൾ ‘പ്രണഷ്ടാഃ’ (മറഞ്ഞുപോയി) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു — ഈ പദം വർഷപ്രകരണത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘സൗമ്യാ, തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളതും, കുരരിപ്പക്ഷികളാൽ മുഴങ്ങുന്നതും, ചക്രവാകക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ ജലാശയങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു. രാജപുത്രാ, പരസ്പരം വൈരം ഉറപ്പിച്ച, ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്ക് യുദ്ധോദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. രാജാക്കന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ യാത്രയുടെ സമയമാണിത്; എന്നാൽ ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല, അത്തരമൊരു ഉദ്യമവും കാണുന്നില്ല. മലഞ്ചെരിവുകളിൽ അസനവും ഏഴിലംപാലയും കോവിദാരവും പൂത്തുനിൽക്കുന്നു; ബന്ധുജീവങ്ങളും ശ്യാമവൃക്ഷങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ — നദികളുടെ മണൽത്തിട്ടകൾ അരയന്നങ്ങളാലും സാരസങ്ങളാലും ചക്രവാകങ്ങളാലും കുരരങ്ങളാലും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സീതയെ കാണാതെ ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എനിക്ക് വർഷകാലത്തെ നാലു മാസങ്ങൾ നൂറു വർഷംപോലെ കടന്നുപോയി. ചക്രവാകി ഭർത്താവിനെ എന്നപോലെ അവൾ എന്റെ പിന്നാലെ വനത്തിലേക്കു വന്നു; ദുർഗമമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആ സുന്ദരി ഒരു ഉദ്യാനംപോലെ കരുതി.’ ഇവിടെ വർണനയിൽനിന്നു പരാതിയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം സംഭവിക്കുന്നു; ‘ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽത്തന്നെ സർഗത്തിന്റെ വിഷയം മാറുന്നു. ‘ഉദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നെത്തി’ എന്നു പറഞ്ഞ ഉടൻതന്നെ ‘ഞാൻ സുഗ്രീവനെ കാണുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമൻ മുമ്പത്തെ വർണന മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ആക്ഷേപത്തിൽ പരിണമിപ്പിക്കുന്നു. പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളുടെ എണ്ണൽ, മണൽത്തിട്ടകളിലെ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ — ഈ ശോഭാവർണനകൾപോലും അവനു ശൂന്യമാണ്. ‘നൂറു വർഷംപോലെയുള്ള നാലു മാസങ്ങൾ’ എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ദൈർഘ്യം അളക്കപ്പെടുന്നു. ചക്രവാകിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ സീതയുടെ അനുഗമനശീലം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തെപ്പോലും ഉദ്യാനംപോലെ കരുതിയ അവൾ ഇപ്പോൾ എവിടെ എന്നതാണ് ധ്വനി. കവി ഇവിടെ പ്രകൃതിവർണനയെ ഓർമയിലേക്കും ഓർമയെ ക്രോധത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രണ്ടെണ്ണം മാത്രമാണ് വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളത് (അറുപത്തിരണ്ടും അറുപത്തിമൂന്നും); ബാക്കിയുള്ളവ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഒത്തുപോകുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ രണ്ടു പാഠപാരമ്പര്യങ്ങളും വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം സഹോദരനുമായി പങ്കുവെക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, പ്രിയയെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി, രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ട്, നാടുകടത്തപ്പെട്ട എന്നോട് സുഗ്രീവരാജാവ് കൃപ കാണിക്കുന്നില്ല. ഞാൻ അനാഥനാണ്, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ്, രാവണനാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടവനാണ്, ദീനനാണ്, വീട് അകലെയുള്ളവനാണ്, കാമിയാണ്, അവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവനുമാണ് — സൗമ്യാ, ഈ കാരണങ്ങളാൽതന്നെ, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനായിട്ടും, ദുരാത്മാവായ വാനരരാജാവ് സുഗ്രീവനാൽ ഞാൻ അവഹേളിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ കാലം കണക്കാക്കി ഉടമ്പടി ചെയ്തിട്ടും, കാര്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞതിനാൽ ആ ദുർബുദ്ധി അത് ഓർക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ നീ കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ ആസക്തനായ മൂഢനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവനോട് എന്റെ വാക്കായി പറയുക: സമീപിച്ച യാചകരുടെയും മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവരുടെയും ആശയെ, വാഗ്ദാനം ചെയ്തശേഷം, തകർക്കുന്നവൻ ലോകത്തിൽ പുരുഷാധമനാണ്. ശുഭമോ പാപമോ ആയി പറഞ്ഞ വാക്കിനെ സത്യത്താൽ ഏറ്റെടുക്കുന്നവൻ വീരനായ പുരുഷോത്തമനാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടു സുഭാഷിതശ്ലോകങ്ങളാൽ സത്യപാലനം എന്ന സാധാരണധർമം അവതരിപ്പിച്ചശേഷം അതിനെ സുഗ്രീവനിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആത്മനിവേദനം ആറു വിശേഷണങ്ങളാലാണ് — അനാഥൻ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, അപമാനിക്കപ്പെട്ടവൻ, ദീനൻ, വീട് അകലെയുള്ളവൻ, കാമി; ഇവ സുഗ്രീവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ദൗർബല്യസൂചകങ്ങളാണ്, രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിലോ അവഹേളനത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ. ‘പരിഭൂതഃ പരന്തപഃ’ (ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ അവഹേളിക്കപ്പെട്ടു) എന്നതു വിരോധാഭാസമാണ് — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെ അവഹേളിതനായി. തുടർന്നു രണ്ടു സുഭാഷിതശ്ലോകങ്ങൾ — ആശ തകർക്കുന്നവൻ പുരുഷാധമൻ, സത്യത്താൽ വാക്കു പാലിക്കുന്നവൻ പുരുഷോത്തമൻ; ഇവയ്ക്കിടയിൽ സുഗ്രീവൻ സ്വയം തന്റെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തട്ടെ എന്നതാണ് വ്യംഗ്യം. രാമൻ സ്വയം ശപിക്കുന്നില്ല; സാമാന്യനീതി പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് മര്യാദാപുരുഷോത്തമന്റെ രീതി. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളും അനുഷ്ടുപ്പുകളാണ്; അതിനാൽ വാക്ക് കൂടുതൽ വേഗമുള്ളതായി തോന്നുന്നു. അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാജാ സുഗ്രീവഃ’ (സുഗ്രീവരാജാവ്) എന്ന പദത്താൽ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവ് ശരണാഗതന്റെ രക്ഷകനാകേണ്ടവനാണ്.

‘കാര്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ട്, കാര്യം സാധിക്കാത്ത മിത്രങ്ങൾക്കു സഹായികളാകാത്ത ആ നന്ദികെട്ടവരെ, മരിച്ചാൽപോലും മാംസഭോജികൾ ഭക്ഷിക്കുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വലിച്ചുകുലയ്ക്കുന്ന സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലിന്റെ മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെയുള്ള രൂപം കാണാൻ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയമായും ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടാകും. യുദ്ധത്തിൽ കോപിച്ച എന്റെ, വജ്രത്തിന്റെ നിർഘോഷംപോലെ ഘോരമായ ഞാണൊലി വീണ്ടും കേൾക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടാകും. വീരനായ രാജപുത്രാ, നീ സഹായിയായുള്ള എന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞിട്ടും, ഇങ്ങനെയൊക്കെ സംഭവിച്ചിട്ടും അവന് ഒരു ചിന്തയുമില്ല എന്നതു തീർച്ചയായും ആശ്ചര്യംതന്നെ. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ഏതു കാര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണോ ഈ ആരംഭം ചെയ്തത്, ആ ഉടമ്പടി കാര്യം സാധിച്ച വാനരേശ്വരൻ ഓർക്കുന്നില്ല. വർഷകാലത്തിന്റെ അവസാനം എന്ന സമയം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, വിഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വാനരേശ്വരൻ കടന്നുപോയ നാലു മാസങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല. മന്ത്രിമാരോടും സഭയോടുംകൂടി ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മദ്യപാനത്തിൽത്തന്നെ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; ശോകത്താൽ ദീനരായ നമ്മളോട് സുഗ്രീവൻ ദയ കാണിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് ക്രമേണ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം ഖേദം, പിന്നെ പരാതി, പിന്നെ ഭയസൂചന. നന്ദികെട്ടവരുടെ നിന്ദ ഏറ്റവും തീവ്രമായ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നു — മാംസഭോജികൾപോലും അവരുടെ ശവം തൊടുകയില്ല. പിന്നെ രാമൻ തന്റെ വില്ലിനെയും ഞാണിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയസൂചനയാണ്; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷത്തിലൂടെ വെളിപ്പെടും. ‘വിദ്യുദ്ഗണോപമം’ (മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെ), ‘വജ്രനിർഘോഷം’ (വജ്രത്തിന്റെ നിർഘോഷം) എന്ന രണ്ട് ഇന്ദ്രോപമകൾ വില്ലിന്റെ ഭീഷണത സ്ഥാപിക്കുന്നു. എഴുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തന്റെ സഹായിയായി ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ നിശ്ചിന്തതയെ ആശ്ചര്യമെന്നു പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവന്റെ ദിനചര്യ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മന്ത്രിമാരോടും സഭയോടുമുള്ള ക്രീഡ, മദ്യപാനം; ശോകദീനരോടുള്ള നിർദയത്വവും. ഈ വിപരീതചിത്രീകരണരീതി പരാതിയെ പൂർണമാക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നെണ്ണം വില്ലിനെക്കുറിച്ചും നാലെണ്ണം സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധയെക്കുറിച്ചുമാണ്. ‘പ്ലവഗേശ്വരൻ’, ‘ഹരീശ്വരൻ’ (വാനരേശ്വരൻ) എന്ന രാജപദങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്താൽ പരാതി കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാകുന്നു — ഈശ്വരനായിട്ടും അവൻ സ്വധർമം പാലിക്കുന്നില്ല.

‘വീരനായ മഹാബലാ, പോകൂ; നീ സുഗ്രീവനോടു പറയണം, എന്റെ രോഷത്തിന്റെ രൂപം എന്താണോ അതും അവനോടു പറയണം — ഈ വാക്ക്: ബാലി കൊല്ലപ്പെട്ടു പോയ ആ വഴി ഇടുങ്ങിപ്പോയിട്ടില്ല; സുഗ്രീവാ, ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, ബാലിയുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്. യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ ഒറ്റയ്ക്കു മാത്രമാണ് ഞാൻ ശരംകൊണ്ടു കൊന്നത്; സത്യം ലംഘിച്ച നിന്നെയാകട്ടെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി ഞാൻ കൊല്ലും. നരശ്രേഷ്ഠനായ പുരുഷർഷഭാ, കാര്യം ഇങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ, എന്തെല്ലാം ഹിതകരമാണോ അതെല്ലാം പറയുക; വേഗമാകട്ടെ, കാലാതിക്രമം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘വാനരേശ്വരാ, ശാശ്വതധർമത്തെ നോക്കി എന്നോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത സത്യം പാലിക്കുക; എന്റെ ശരങ്ങളാൽ പ്രേരിതനായി പ്രേതമായിത്തീർന്ന് ഇന്നു യമലോകത്തിൽ നീ ബാലിയെ കാണാൻ ഇടവരാതിരിക്കട്ടെ.’ തീവ്രമായി വർധിച്ച കോപത്തോടെ, ആവർത്തിച്ചു വിലപിക്കുന്ന, ദീനനായ ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട്, ഉഗ്രതേജസ്വിയും മനുവംശം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ വാനരേശ്വരന്റെ കാര്യത്തിൽ തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അവയിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കിഷ്കിന്ധാഗമനത്തിലേക്കുള്ള പാലം പണിയപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ സന്ദേശത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — ആദ്യം ഓർമപ്പെടുത്തൽ (ബാലിയുടെ വഴി ഇടുങ്ങിയിട്ടില്ല), പിന്നെ ആജ്ഞ (ഉടമ്പടിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക), പിന്നെ ഭീഷണി (ബന്ധുക്കളോടുകൂടി കൊല്ലും). ‘മാ വാലിപഥമന്വഗാഃ’ (ബാലിയുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്) എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ളത്. എന്നിട്ടും രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ‘എന്താണോ ഹിതകരം അതു പറയുക’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — കോപത്തിലും ഹിതചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എൺപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ശപഥവാക്യം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ലക്ഷ്മണന്റെ മൗനത്തെ വർണിക്കുന്നു — അവൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല, പകരം ‘തീവ്രമായ തീരുമാനമെടുത്തു’; ഇതുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ബീജം; അവിടെ അവൻ വില്ലെടുത്ത് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പുറപ്പെടും. ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ നാലെണ്ണം അനുഷ്ടുപ്പുകളും രണ്ടെണ്ണം ദീർഘവൃത്തങ്ങളുമാണ്; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ കവിയുടെ സർഗസമാപനരീതി. ‘ഉച്യതാം’ (പറയപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ രാമൻ സ്വയം പറയുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനിലൂടെയാണ് പറയുന്നത് എന്ന മര്യാദ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക