സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനെ ഉണർത്തുന്നതും സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടാനുള്ള ആജ്ഞയും
ശരത്കാലത്തിന്റെ വരവ്, സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധ, ഹനുമാന്റെ നീതിയുക്തമായ വാക്ക്, സുഗ്രീവന്റെ നിശ്ചയം, സൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടാൻ നീലനു നൽകുന്ന ആജ്ഞ
മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ തെളിഞ്ഞ ആകാശം നോക്കുന്നു — മിന്നലുകൾ പോയി, മേഘങ്ങൾ പോയി; സാരസപ്പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ അതു മുഴങ്ങുന്നു, രമണീയമായ നിലാവുകൊണ്ടു പൂശിയതുപോലെയുമായി. വർഷകാലം കഴിഞ്ഞു, ശരത്കാലം ആരംഭിച്ചു, കാര്യം തുടങ്ങാനുള്ള സമയം വന്നെത്തി. എന്നാൽ അപ്പോൾ അവൻ കാണുന്നത് സുഗ്രീവനെയാണ് — ധനസമൃദ്ധനെങ്കിലും ധർമാർഥങ്ങളുടെ സംഗ്രഹത്തിൽ മന്ദനായവൻ, ദുർജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തെ അത്യധികം ആശ്രയിച്ചവൻ, ഏകാന്തസുഖത്തിൽ മനസ്സു മുഴുകിയവൻ. അവന്റെ കാര്യം നിറവേറി, ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചു; എപ്പോഴും സ്ത്രീകളിൽ രമിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നേടി. തന്റെ പ്രിയപത്നിയായ രുമയെയും കൊതിച്ചിരുന്ന താരയെയും ലഭിച്ച്, രാവും പകലും വിഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ കൃതാർഥനും ചിന്താജ്വരമൊഴിഞ്ഞവനുമായിരുന്നു. നന്ദനവനത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ, അവൻ എല്ലാ രാജകാര്യങ്ങളും മന്ത്രിമാരെ ഏല്പിച്ച്, മന്ത്രിമാരുടെ പ്രവൃത്തികൾപോലും ശ്രദ്ധിക്കാത്തവനായി. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന സംശയം അറ്റുപോയി എന്നു കരുതി അവൻ സ്വേച്ഛാചാരിയായിത്തന്നെ കഴിഞ്ഞു. കവി ഇവിടെ ക്രമത്തിൽ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സുഗ്രീവന്റെ അശ്രദ്ധ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം പുറമേയുള്ള ഋതുമാറ്റം, പിന്നെ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ശൈഥില്യം. ഹനുമാനാകട്ടെ ഉറച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവനും അർഥതത്ത്വം അറിയുന്നവനും കാലധർമത്തിന്റെ സവിശേഷതകൾ അറിയുന്നവനുമായിരുന്നു; അതിനാൽ ഉണർത്താൻ യോഗ്യൻ അവൻതന്നെ. ഇവിടെ ‘സമൃദ്ധാർഥം’ (ധനസമൃദ്ധൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി ഒരു വൈരുധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധനം സമൃദ്ധമായി, എന്നാൽ ധർമാർഥസംഗ്രഹത്തിൽ മന്ദത വന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ദോഷം ദുഷ്ടതയല്ല, മറവിയാണ്; അവൻ പ്രതിജ്ഞ നിഷേധിക്കുന്നില്ല, അതിനെ ഓർക്കുന്നില്ലെന്നു മാത്രം. മുൻസർഗത്തിൽ വർഷവർണനയായിരുന്നു, ഈ സർഗത്തിലോ ശരത്കാലത്തിന്റെ തെളിമ; ഋതുമാറ്റംതന്നെയാണ് കർത്തവ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. ഹനുമാന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ഉറച്ച ലക്ഷ്യമുള്ളവൻ, അർഥതത്ത്വജ്ഞൻ, കാലധർമവിശേഷജ്ഞൻ — അവന്റെ ദൗത്യസാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു. രാജാവിനെ ഉണർത്താൻ അർഹൻ മന്ത്രിതന്നെ എന്ന നീതിയാണ് ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്.
വാക്ചതുരനായ ഹനുമാൻ, വാക്കിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്ന വാനരരാജാവിനെ കാരണസഹിതവും മനോഹരവുമായ പലവിധ വാക്കുകളാൽ ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ഹിതകരവും സത്യവും പഥ്യവും സാമം, ധർമം, അർഥം, നീതി എന്നിവ ചേർന്നതും പ്രണയവും പ്രീതിയും നിറഞ്ഞതും വിശ്വാസത്തോടെ നിശ്ചയിച്ചതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിക്കൽ, പിന്നെ ഉപദേശം — ഈ നീതിയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വാനരേശ്വരനെ സമീപിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു — ‘രാജ്യം ലഭിച്ചു, യശസ്സു ലഭിച്ചു, കുലപരമ്പരയായി വന്ന ഐശ്വര്യവും വർധിച്ചു; മിത്രങ്ങളെ സംഗ്രഹിക്കൽ മാത്രമാണ് ബാക്കി; അത് അങ്ങു ചെയ്യണം. മിത്രങ്ങളോടു സമയം അറിഞ്ഞ് എപ്പോഴും നന്നായി പെരുമാറുന്നവന്റെ രാജ്യവും കീർത്തിയും പ്രതാപവും വർധിക്കുന്നു. ഖജനാവ്, ദണ്ഡം (സൈന്യം), മിത്രങ്ങൾ, താൻ — ഇവയെല്ലാം ആരിൽ തുല്യമായി നിലകൊള്ളുന്നുവോ, അവൻതന്നെ മഹത്തായ രാജ്യം അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ നാലിൽ മിത്രവും തുല്യമായ ഒരു അംഗമാണ് എന്ന് ഓർക്കണം. അങ്ങു സദാചാരസമ്പന്നനാണ്, ആപത്തില്ലാത്ത മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്; അതിനാൽ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിനായി ഏറ്റെടുത്തതും പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതും യഥാവിധി ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ ആദ്യം രാജനീതിയുടെ പൊതുനിയമം പറഞ്ഞിട്ട് പിന്നീട് അതിനെ സുഗ്രീവനിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘രാജ്യം, യശസ്സ്, ഐശ്വര്യം’ എന്ന മൂന്നും ലഭിച്ചു എന്ന് ആദ്യം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ട് ഹനുമാൻ ബാക്കിയുള്ള കർത്തവ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു പ്രശംസയോടെയുള്ള പ്രേരണയാണ്. ‘കാലജ്ഞഃ’ (സമയം അറിയുന്നവൻ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — മിത്രകാര്യത്തിൽ സമയംതന്നെയാണ് പ്രധാന അംഗം. ഖജനാവ്, ദണ്ഡം, മിത്രങ്ങൾ, താൻ എന്നീ നാലു രാജ്യാംഗങ്ങളെ എണ്ണി അവയിൽ മിത്രത്തെ തുല്യസ്ഥാനത്തു സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ, മിത്രത്തെ അവഗണിക്കുന്നതുതന്നെ രാജ്യഹാനിയാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘നിരത്യയേ പഥി സ്ഥിതഃ’ (ആപത്തില്ലാത്ത മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ) എന്നു സുഗ്രീവന്റെ സദാചാരത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട്, ആ സദാചാരത്തെത്തന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞാപാലനത്തിനായി ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.
‘തന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ആവേശത്തോടെ, ഉത്സാഹം കെടാതെ, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാത്തവൻ അനർഥങ്ങളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സമയം കഴിഞ്ഞശേഷം മിത്രകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവൻ, വലിയ കാര്യങ്ങൾ സാധിച്ചാൽപോലും, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യം സാധിച്ചവനാകുന്നില്ല — കാലം കഴിഞ്ഞ കർമം ഫലമില്ലാത്തതാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, നമ്മുടെ ഈ മിത്രകാര്യം കാലം കഴിഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാഘവനുവേണ്ടി വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കുന്ന കാര്യം വേഗം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ. സമയം അറിയുന്ന രാമൻ, തിടുക്കമുണ്ടെങ്കിലും, പ്രാജ്ഞനായതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടത്തിനു വഴങ്ങിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; സങ്കോചം നിമിത്തം കാലം കടന്നുപോയെന്ന് അങ്ങയോടു പറയുന്നുമില്ല.’ ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം — അധികാരമുണ്ടായിട്ടും അവൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല. ‘അവൻ സമൃദ്ധമായ കുലത്തിന്റെ കൊടിയാണ്, ദീർഘകാലബന്ധുവാണ്, അളവറ്റ പ്രഭാവമുള്ളവനാണ്, ഗുണങ്ങളിൽ തുല്യനില്ലാത്തവനാണ്. അവൻ മുമ്പേ അങ്ങയുടെ കാര്യം ചെയ്തു — ബാലിയെ കൊന്നു, രാജ്യം നൽകി; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ അങ്ങ് അവന്റെ കാര്യം ചെയ്യുക. വാനരേശ്വരാ, കപിശ്രേഷ്ഠന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകണം.’ ഇവിടെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായാണ് ദൃഷ്ടാന്തക്രമം — ആദ്യം മിത്രകാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെടാത്തവൻ, പിന്നെ സമയം കഴിഞ്ഞ് ഏർപ്പെടുന്നവൻ, പിന്നെ നിലവിലുള്ള സന്ദർഭത്തിലേക്കുതന്നെ അതിനെ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘കാലാതീതം’ (കാലം കഴിഞ്ഞത്) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശാസന മൃദുവാണെങ്കിലും വ്യക്തമാകുന്നു. ‘നഃ’ (നമ്മുടെ) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ ഹനുമാൻ തന്നെയും കുറ്റത്തിൽ പങ്കാളിയാക്കുന്നു; അതിനാൽ വാക്ക് കഠിനമായി തോന്നുന്നില്ല. രാമന്റെ മൗനം അവന്റെ ഗുണമാണ്, അവഗണനയല്ല — എന്നു വിശദീകരിച്ച് ഹനുമാൻ സുഗ്രീവന്റെ ലജ്ജയെ ഉണർത്തുന്നു. ‘കേതുഃ’ (കൊടി) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ കുലത്തിന്റെ ധ്വജംപോലെ ഉയർന്നവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘പ്രേരണ കൂടാതെ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം, സമയം കടന്നുപോയിട്ടില്ലെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിനുശേഷം ചെയ്യുന്ന കാര്യത്തിലോ കാലാതിക്രമം തീർച്ചയായും സംഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ സ്വയംതന്നെ പ്രവർത്തിക്കുക. വാനരേശ്വരാ, ഒന്നും ചെയ്തുതരാത്ത ഒരാളുടെ കാര്യംപോലും അങ്ങു ചെയ്യുന്നവനാണ്; അപ്പോൾ രാജ്യം നൽകിയും ശത്രുവിനെ വധിച്ചും മുമ്പേതന്നെ ഉപകാരം ചെയ്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ പറയാനെന്തിരിക്കുന്നു! വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണങ്ങൾക്ക് ഈശ്വരനായവനേ, അങ്ങു ശക്തിമാനും അതിവിക്രമനുമാണ്; എന്നിട്ടും ദാശരഥിയുടെ പ്രീതിക്കായി ആജ്ഞ നൽകുന്നതിൽ അങ്ങ് എന്തിനു മടിക്കുന്നു, എന്തിനു താമസിക്കുന്നു? ദാശരഥി സ്വയം ശരങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും മഹാസർപ്പങ്ങളെയും വശത്താക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ്; എന്നിട്ടും അവൻ അങ്ങയുടെ പ്രതിജ്ഞ (നിറവേറുന്നതും) പ്രതീക്ഷിച്ചു നിൽക്കുന്നു. പ്രാണത്യാഗത്തിനുപോലും ശങ്കിക്കാതെ അവൻ അങ്ങേക്കു മഹത്തായ പ്രിയം ചെയ്തു; അതിനാൽ ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും നാം അവന്റെ പത്നിയായ വൈദേഹിയെ അന്വേഷിക്കണം. ദേവന്മാരോ ദാനവന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ അസുരന്മാരോ മരുദ്ഗണങ്ങളോ യക്ഷന്മാരോ അവനു ഭയം ജനിപ്പിക്കുകയില്ല; പിന്നെ രാക്ഷസന്മാരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! പിംഗലവർണരായ വാനരന്മാരുടെ ഈശ്വരാ, ഇങ്ങനെ ശക്തിയുള്ളവനും മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവനുമായ രാമനു സർവാത്മനാ പ്രിയം ചെയ്യാൻ അങ്ങ് ബാധ്യസ്ഥനാണ്.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ക്രമേണ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം നീതിവാക്യം, പിന്നെ ശാസന, പിന്നെ രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ; അതിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു ഭയസൂചനയുമുണ്ട്. ‘അകർതുരപി കാര്യസ്യ ഭവാൻ കർതാ’ (ഒന്നും ചെയ്തുതരാത്തവന്റെ കാര്യംപോലും അങ്ങു ചെയ്യുന്നു) എന്നു സുഗ്രീവന്റെ ഔദാര്യത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രത്യുപകാരം അനിവാര്യമായ കർത്തവ്യമാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കിം നു സജ്ജസേ’ (എന്തിനു മടിക്കുന്നു) എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. രാമൻ സ്വയം സമർഥനാണെങ്കിലും പ്രതിജ്ഞ നിറവേറുന്നതും കാത്തിരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ മര്യാദാപാലനമാണ്, ദൗർബല്യമല്ല. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ മുതലായവരെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാമന്റെ നിർഭയത സ്ഥാപിച്ചശേഷം, ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ ‘സർവാത്മനാ’ (പൂർണമനസ്സോടെ) എന്ന പദത്താൽ പാതിമനസ്സോടെ ചെയ്യരുത് എന്നു നിർദേശിക്കുന്നു.
‘കപീശ്വരാ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഞങ്ങളിൽ ആരുടെയും ഗതി താഴെ ഭൂമിയിലോ ജലത്തിലോ മുകളിൽ ആകാശത്തിലോ തടയപ്പെടുന്നില്ല — എല്ലായിടത്തും പോകാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിയും. പാപരഹിതനേ, അതിനാൽ ആജ്ഞാപിച്ചാൽ മാത്രം മതി — ആര് എന്ത് എവിടെനിന്നു ചെയ്യണമെന്ന്; ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത വാനരന്മാർ അങ്ങേക്കു കോടിക്കണക്കിലും അധികമുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് തക്കസമയത്ത് നന്നായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അതു കേട്ട് സത്ത്വസമ്പന്നനായ സുഗ്രീവൻ ഉത്തമമായ തീരുമാനമെടുത്തു — അശ്രദ്ധ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, കർത്തവ്യം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. അതിബുദ്ധിമാനായ അവൻ എപ്പോഴും ഉദ്യമശീലനായ നീലനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നതിൽ നിയുക്തനാവുക എന്ന്. ‘എന്റെ സേന മുഴുവനും എല്ലാ യൂഥപാലകന്മാരും തടസ്സമില്ലാതെ, താമസമില്ലാതെ, സേനാമുഖ്യന്മാരോടൊപ്പം വന്നുചേരുന്നതിന് അങ്ങനെ ചെയ്യുക.’ ഒരൊറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ സാധിച്ചതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഫലം. ‘താഴെയല്ല, ജലത്തിലല്ല, മുകളിലല്ല’ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ലോകത്തിലും വ്യാപിക്കുന്ന ഗതി വാനരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ്. ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ ആജ്ഞ മാത്രമേ യാചിക്കുന്നുള്ളൂ, മറ്റൊന്നും ഇല്ല — ഇതാണ് സേവകന്റെ മര്യാദ. ‘കാലേ സാധു നിരൂപിതം’ (തക്കസമയത്ത് നന്നായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു) എന്ന കവിവാക്യംതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ വാക്കിനുള്ള പ്രശംസ. സുഗ്രീവൻ കോപിക്കുന്നില്ല, പകരം ഉടൻതന്നെ ഉത്തമമായ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ സത്ത്വസമ്പന്നതയാണ്. ‘നിത്യകൃതോദ്യമഃ’ (എപ്പോഴും ഉദ്യമശീലൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ നീലൻ യോഗ്യതകൊണ്ടുതന്നെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനാണെന്നു വ്യക്തം.
‘അതിർത്തികാക്കുന്ന, വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഉദ്യമശീലരായ വാനരന്മാരെല്ലാം എന്റെ ശാസനപ്രകാരം തിടുക്കത്തിൽ വേഗം സൈന്യത്തെ കൊണ്ടുവരട്ടെ; അതിനുശേഷം അങ്ങുതന്നെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും മേൽനോട്ടം വഹിക്കുക. പതിനഞ്ചു രാത്രികൾക്കുശേഷം — പതിനഞ്ചു ദിവസത്തിനുശേഷം — ഇവിടെ എത്തുന്ന വാനരന് പ്രാണാന്തികമായ ദണ്ഡനം; ഇതിൽ ആലോചനയ്ക്കു സ്ഥാനമില്ല.’ രാജാജ്ഞയുടെ കാഠിന്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘അങ്ങ് അംഗദനോടൊപ്പം എന്റെ നിശ്ചിതമായ ആജ്ഞയുമായി വൃദ്ധരായ വാനരന്മാരുടെ അടുക്കലേക്കു പോകുക’ എന്ന വ്യവസ്ഥ ചെയ്തശേഷം വീര്യവാനായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ ഈശ്വരൻ തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘അന്തപാലന്മാർ’ എന്നാൽ അതിർത്തിരക്ഷകർ; അവരെ വിളിക്കുന്നതിലൂടെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സൈന്യത്തെ ശേഖരിക്കണം. ‘സ്വയം ചാനന്തരം ഭവാനേവാനുപശ്യതു’ (അതിനുശേഷം അങ്ങുതന്നെ എല്ലാം മേൽനോട്ടം വഹിക്കുക) എന്ന വാക്കിനാൽ നീലന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിനാൽ സർഗസമാപ്തി ഗാംഭീര്യത്തോടെ സംഭവിക്കുന്നു; സുഗ്രീവന്റെ ഭവനപ്രവേശമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ രാമന്റെ അസംതൃപ്തിയുടെ ബീജമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥