സർഗ്ഗം
വർഷർതുവർണന
മാല്യവാന്റെ മുകളിൽവെച്ച് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു ചെയ്യുന്ന വിസ്തൃതമായ വർഷകാലവർണന, സീതാവിരഹം, ഭരതസ്മരണ, സുഗ്രീവന്റെ സുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ശരത്കാലം കാത്തിരിക്കാനുള്ള നിശ്ചയം
ബാലിയെ കൊന്ന്, സുഗ്രീവനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, മാല്യവാന്റെ മുകളിൽ വസിക്കുമ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ജലം വരുന്ന ആ കാലം ഇതാ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആകാശം നോക്കൂ.’ ഈ സർഗത്തിലെ വാക്കുകൾ മുഴുവനും രാമന്റേതാണ്; ലക്ഷ്മണൻ അവസാനം മാത്രമേ മറുപടി പറയുന്നുള്ളൂ. ‘സൂര്യരശ്മികളാൽ സമുദ്രങ്ങളിലെ രസം പാനം ചെയ്ത്, ഒമ്പതു മാസം ധരിച്ച ഗർഭമായ ജലമെന്ന രസായനത്തെ ആകാശം പ്രസവിക്കുന്നു’ — ഇവിടെ ആകാശം ഗർഭിണി, സൂര്യരശ്മികൾ ഗർഭാധാനത്തിനു ഹേതു, മഴ പ്രസവം എന്നാണ് രൂപകം; ഒമ്പതു മാസം എന്നത് വേനലിനു മുമ്പുള്ള കാർത്തികംമുതലുള്ള മാസങ്ങൾ. ‘മേഘങ്ങളാകുന്ന പടവുകളിലൂടെ ആകാശത്തിൽ കയറി കുടജപുഷ്പങ്ങളുടെയും അർജുനപുഷ്പങ്ങളുടെയും മാലകൾകൊണ്ട് സൂര്യനെ അലങ്കരിക്കാൻ കഴിയും’ — മേഘങ്ങൾ പടവുകൾ, പൂമാലകൾ കൈയിൽ; ഇത് ഉത്പ്രേക്ഷയാണ്. ‘സന്ധ്യാരാഗത്താൽ ചെമ്പിച്ചതും അരികുകളിൽ വെളുത്തതുമായ മിനുസമുള്ള മേഘത്തുണിക്കഷണങ്ങളാൽ ആകാശം മുറിവു കെട്ടിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ — നടുവിൽ ചുവപ്പ്, അരികിൽ വെളുപ്പ് എന്ന വർണവിന്യാസത്തിൽനിന്ന് മുറിവിൽ കെട്ടിയ തുണിയുടെ കല്പന. ‘മന്ദമാരുതനാകുന്ന നിശ്വാസമുള്ള, സന്ധ്യയാകുന്ന ചന്ദനത്താൽ നിറം പൂശിയ, വിളറിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശം കാമാതുരനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു’ — നിശ്വാസം, ചന്ദനലേപനം, വിളർച്ച എന്നിവ കാമിയുടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ. ‘വേനൽച്ചൂടിൽ ക്ലേശിച്ച്, പുതുമഴയിൽ നനഞ്ഞ ഭൂമി ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന സീതയെപ്പോലെ ആവി (കണ്ണീർ) പൊഴിക്കുന്നു’ — ഈ ഉപമയാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ മർമം; കാരണം പ്രകൃതിയുടെ ഓരോ ചിത്രവും രാമന്റെ വിരഹത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘മേഘങ്ങളുടെ ഉദരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, കർപ്പൂരദളംപോലെ തണുത്ത, കൈതപ്പൂമണമുള്ള കാറ്റുകളെ കൈക്കുമ്പിളിൽ കോരിക്കുടിക്കാം’ — കാറ്റിനെ പാനീയംപോലെ കാണുന്ന അതിശയോക്തി. സർഗം മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ വർണനാത്മകപ്രഭാഷണമാണ്; വാല്മീകിയുടെ ഋതുവർണനയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണം. ആദ്യശ്ലോകം മുൻസർഗങ്ങളുടെ സാരം സംഗ്രഹിക്കുന്നു — ബാലിവധം, സുഗ്രീവാഭിഷേകം, മാല്യവാന്റെ മുകളിലെ വാസം. ഇവിടെ ‘മാല്യവാന്റെ മുകളിൽ’ എന്നും മുൻസർഗത്തിൽ ‘പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ’ എന്നും പറയുന്നു; ഇവ രണ്ടും ഒരേ പർവതത്തിന്റെ പേരുകളാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ. ആദ്യത്തെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ക്രമത്തിൽ ആകാശം, മേഘങ്ങൾ, സന്ധ്യ, ഭൂമി, കാറ്റ് എന്നിവയെ സ്പർശിക്കുന്നു; ഓരോ ചിത്രവും ഉപമയാലോ ഉത്പ്രേക്ഷയാലോ അലംകൃതമാണ്, വെറും വർണന എവിടെയുമില്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകം ‘അയം സ കാലഃ സമ്പ്രാപ്തഃ’ (ആ കാലം ഇതാ വന്നെത്തി) എന്ന സർവനാമത്താൽ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രതിജ്ഞയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞതിന്റെ ആരംഭമാണിത്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ഗർഭരൂപകം അതിപ്രസിദ്ധമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും അത് അങ്ങനെതന്നെ. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ ആദ്യപരാമർശം, പിന്നെ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ മിന്നലിന്റെ ഉപമയിൽ രണ്ടാമത്തേത് — ഈ രണ്ടിടങ്ങളിലൂടെ കവി വിരഹത്തിന്റെ സൂത്രം സർഗം മുഴുവനും തുടർന്നുകൊണ്ടുപോകുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശക്യമഞ്ജലിഭിഃ പാതും’ എന്നതാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം; അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘ശക്യാ അഞ്ജലിഭിഃ’ എന്ന പാഠഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്, അത് ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല.
‘പൂത്ത അർജുനവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതും കൈതപ്പൂക്കളാൽ സുഗന്ധിതവുമായ ഈ പർവതം, ശത്രു ശാന്തനായ സുഗ്രീവനെപ്പോലെ, ജലധാരകളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു’ — അഭിഷേകത്തിന്റെ ഓർമ ഇപ്പോഴും പുതുമയുള്ളതാണ്, അതിനാൽ ഉപമാനം സുഗ്രീവൻതന്നെ. ‘മേഘമാകുന്ന കൃഷ്ണാജിനം (കറുത്ത മാൻതോൽ) ധരിച്ച്, ധാരയാകുന്ന യജ്ഞോപവീതം അണിഞ്ഞ്, കാറ്റു നിറഞ്ഞ ഗുഹകളോടുകൂടിയ പർവതങ്ങൾ വേദം ഉരുവിടുന്ന ബ്രഹ്മചാരികളെപ്പോലെ’ — മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മചാരിയുടെ രൂപകം പൂർണമാകുന്നു: അജിനം, ഉപവീതം, വേദഘോഷം. ‘സ്വർണച്ചാട്ടകൾപോലെയുള്ള മിന്നലുകളാൽ അടിയേറ്റ്, ഉള്ളിൽ ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ ഘോഷത്തോടെ, ആകാശം വേദനിക്കുന്നതുപോലെ’ — ചാട്ടയടിയും ആർത്തനാദവും; ആകാശം അടിയേൽക്കുന്ന ഒരു ജീവിയെപ്പോലെ. ‘നീലമേഘത്തെ ആശ്രയിച്ചു മിന്നിത്തിളങ്ങുന്ന മിന്നൽ, രാവണന്റെ മടിയിൽ പിടയുന്ന തപസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെപ്പോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു’ — ഇവിടെ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ്; നീലമേഘം രാവണൻ, സ്വർണവർണമുള്ള മിന്നൽ സീത. ‘മേഘങ്ങളാൽ പൂശപ്പെട്ട്, ഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനും മറഞ്ഞ്, കാഴ്ച തടയപ്പെട്ട ഈ ദിക്കുകൾ കാമികൾക്കു ഹിതകരമാണ്’ — അന്ധകാരം കാമികൾക്ക് അനുകൂലം, വിരഹിക്കോ പ്രതികൂലം. ‘സൗമിത്രേ, മലഞ്ചെരിവുകളിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന, മഞ്ഞിൻകണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, വർഷാഗമനത്തിൽ ഉത്സുകരായ കുടജങ്ങളെ നോക്കൂ; ശോകത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട എന്റെ കാമം ജ്വലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവ നിൽക്കുന്നു.’ ഈ പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും അവ 4.027.014-ന്റെ മൂന്ന് അർധങ്ങളാണ്. ഇവിടെ നാലു രൂപകങ്ങൾ നിരയായി വരുന്നു — പർവതം സുഗ്രീവനെപ്പോലെ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, പർവതങ്ങൾ ബ്രഹ്മചാരികളെപ്പോലെ അധ്യയനം ചെയ്യുന്നു, ആകാശം അടിയേൽക്കുന്ന ജീവിയെപ്പോലെ വേദന സൂചിപ്പിക്കുന്നു, മിന്നൽ സീതയെപ്പോലെ പിടയുന്നു. നാലാമത്തെ രൂപകമാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിനുശേഷം ദിക്കുകൾ കാമികൾക്കു ഹിതകരമാണെന്നും തനിക്ക് അതിനു വിപരീതമായ അനുഭവമാണെന്നും കവി നിവേദനം ചെയ്യുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആറുപാദത്വം അച്ചടിയും സമീക്ഷിതപതിപ്പും ഒരുപോലെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘പ്രാധീതാഃ ഇവ പർവതാഃ’ (വേദം ഉരുവിടുന്നവരെപ്പോലെ പർവതങ്ങൾ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയിൽ മേഘത്തിന്റെ കറുപ്പിനെ കൃഷ്ണാജിനത്തോടും ധാരയുടെ നൂൽപോലുള്ള രൂപത്തെ യജ്ഞോപവീതത്തോടും ഗുഹകളുടെ മുഴക്കത്തെ വേദഘോഷത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂന്ന് അംഗങ്ങളാൽ ഒരു ചിത്രം പൂർണമാക്കുന്നത് കവിയുടെ കൗശലമാണ്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മന്മഥവതാം ഹിതാഃ’ (കാമികൾക്കു ഹിതകരം) എന്നതിൽ വിരോധമുണ്ട് — കാമികൾക്കു ഹിതകരമായ ദിക്കുകൾതന്നെ വിരഹിയായ രാമന് അഹിതമാണ്; ഇതിലൂടെ സർഗത്തിന്റെ ധ്വനി പുഷ്ടിപ്പെടുന്നു.
‘പൊടി അടങ്ങി, കാറ്റ് തണുപ്പുള്ളതായി, വേനലിന്റെ ദോഷങ്ങളുടെ വ്യാപനം ശമിച്ചു; ഭൂപതിമാരുടെ യാത്രകൾ നിലച്ചു, പ്രവാസികളായ മനുഷ്യർ സ്വദേശങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. മാനസസരസ്സിലെ വാസം കൊതിക്കുന്ന അരയന്നങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു; ചക്രവാകങ്ങൾ ഇപ്പോൾ പ്രിയമാരോടൊപ്പമാണ്; നിരന്തരമായ മഴവെള്ളത്താൽ തകർന്ന വഴികളിൽ വാഹനങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. ചിതറിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശം ചിലയിടത്ത് തെളിഞ്ഞും ചിലയിടത്ത് മങ്ങിയും, പർവതങ്ങളാൽ അവിടവിടെ തടയപ്പെട്ട ശാന്തമഹാസമുദ്രത്തിന്റെ രൂപംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. സർജപുഷ്പങ്ങളും കടമ്പുപൂക്കളും കലർന്ന, പർവതധാതുക്കളാൽ ചെമ്പിച്ച പുതുജലത്തെ, മയിലുകളുടെ കേകാരവം പിന്തുടരുമ്പോൾ, മലയാറുകൾ അതിവേഗത്തിൽ ഒഴുക്കുന്നു. നീരു നിറഞ്ഞ, വണ്ടിനെപ്പോലെ കറുത്ത ഞാവൽപ്പഴം ഇഷ്ടംപോലെ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; പല നിറമുള്ള, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ, പഴുത്ത മാമ്പഴം നിലത്തു വീഴുന്നു. മിന്നലാകുന്ന പതാകകളും കൊക്കുകളുടെ മാലകളുമുള്ള, പർവതശിഖരങ്ങളുടെ ആകൃതിയുള്ള മേഘങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ നാദം മുഴക്കി, യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്നു. മഴവെള്ളത്താൽ പുഷ്ടിപ്പെട്ട പുൽമേടുകളും നൃത്തോത്സവം തുടങ്ങിയ മയിലുകളും പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘങ്ങളുമുള്ള വനങ്ങൾ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ നേരങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു — നോക്കൂ. ജലത്തിന്റെ അതിഭാരം വഹിച്ച്, കൊക്കുകളോടുകൂടി, നാദം മുഴക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളുടെ വലിയ ശിഖരങ്ങളിൽ വിശ്രമിച്ചു വിശ്രമിച്ച് വീണ്ടും നീങ്ങുന്നു. മേഘങ്ങളെ കൊതിച്ച് പറന്നുനീങ്ങുന്ന, ആഹ്ലാദിക്കുന്ന കൊക്കിൻനിര, കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ വെണ്താമരകളുടെ മാലപോലെ, മനോഹരമായ ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതായി ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ ദീർഘവൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ലൗകികവ്യാപാരങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രാവിരാമം, പ്രവാസികളുടെ മടക്കം, വാഹനങ്ങളുടെ നിശ്ചലത; അതിലൂടെ ഋതുവിന്റെ സാമൂഹികഫലവും കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രകൃതിചിത്രങ്ങൾ — ആകാശത്തിന്റെ ഖണ്ഡശഃയുള്ള തെളിച്ചം, മലയാറുകളുടെ വേഗം, ഞാവൽപ്പഴങ്ങളുടെയും മാമ്പഴങ്ങളുടെയും പാകം, മേഘങ്ങൾക്കു ഗജേന്ദ്രോപമ, വനങ്ങളുടെ ഉച്ചതിരിഞ്ഞ ശോഭ, മേഘങ്ങളുടെ വിശ്രമം, കൊക്കിൻനിരയ്ക്കു മാലോപമ. ‘യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽ മൂന്നുവട്ടം പ്രയോഗിക്കുന്നു; കാരണം വർഷമേഘത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ആനയോടുതന്നെ തുല്യം. ഇരുപത്തിയൊന്നും ഇരുപത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘നിർവൃഷ്ടബലാഹകാനി’ (പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘങ്ങളുള്ള) എന്ന പദത്താൽ മേഘങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് വനങ്ങൾക്ക് ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് സവിശേഷമായ ശോഭ. ‘വിശ്രമ്യ വിശ്രമ്യ’ (വിശ്രമിച്ചു വിശ്രമിച്ച്) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ മേഘങ്ങളുടെ മന്ദഗതി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഞാവൽപ്പഴവും മാമ്പഴവും രണ്ടു ഋതുചിഹ്നങ്ങളാണ്; ‘ഷട്പദസന്നികാശം’ (വണ്ടിനെപ്പോലെയുള്ളത്) എന്നതിൽ ഞാവൽപ്പഴത്തിന്റെ കറുപ്പുനിറം വണ്ടിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ഇളം ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ (ചുവന്ന മഴപ്പുഴുക്കൾ) ഇടയ്ക്കിടെ ചിത്രം വരച്ച പുതിയ പുൽമേടുകൊണ്ട് ഭൂമി ശോഭിക്കുന്നത്, ദേഹത്തോടു ചേർന്ന, തത്തപ്പച്ചനിറമുള്ള, അരക്കുചായം തളിച്ച കമ്പിളി പുതച്ച ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയാണ്. ഉറക്കം പതുക്കെ കേശവനെ സമീപിക്കുന്നു, നദി വേഗത്തിൽ സാഗരത്തെ സമീപിക്കുന്നു, സന്തുഷ്ടയായ കൊക്ക് മേഘത്തെ സമീപിക്കുന്നു, കാമിനിയായ കാന്ത പ്രിയനെ സമീപിക്കുന്നു’ — നാലു പാദങ്ങളും ‘അഭ്യുപൈതി’ (സമീപിക്കുന്നു) എന്ന ഒരേ ക്രിയാപദത്താൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഇതു പദാവൃത്തി എന്ന അലങ്കാരമാണ്. ‘വനാന്തങ്ങൾ മയിലുകളുടെ നല്ല നൃത്തമുള്ളവയായി, കടമ്പുകൾ പൂങ്കുലകളുള്ള ശാഖകളോടുകൂടിയവയായി, കാളകൾ പശുക്കളിൽ തുല്യകാമമുള്ളവയായി, ഭൂമി വിളകളാലും വനങ്ങളാലും രമണീയയായി’ — ‘ജാതാ’ (ആയി) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘നദികൾ ഒഴുകുന്നു, മേഘങ്ങൾ പെയ്യുന്നു, മദിച്ച ആനകൾ ഗർജിക്കുന്നു, വനാന്തങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു, പ്രിയയെ പിരിഞ്ഞവർ ധ്യാനിക്കുന്നു, മയിലുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, വാനരന്മാർ ആശ്വസിക്കുന്നു’ — ആദ്യത്തെ അർധത്തിൽ ഏഴു ക്രിയകൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ ഏഴു കർത്താക്കൾ; ഇതു യഥാസംഖ്യം എന്ന അലങ്കാരം. ‘കൈതപ്പൂവിന്റെ ഗന്ധം ആസ്വദിച്ച് ഹർഷിതരായ മദിച്ച ഗജേന്ദ്രന്മാർ, വനത്തിലെ നീർച്ചാട്ടങ്ങളിൽ വെള്ളം വീഴുന്ന ശബ്ദത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച്, മയിലുകളോടൊപ്പം മദത്തോടെ ഗർജിക്കുന്നു. ജലധാരകളുടെ വീഴ്ചയാൽ അടിയേറ്റ്, കടമ്പിൻശാഖകളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വണ്ടുകൾ, ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നേടിയ, പൂന്തേനിൽ ആണ്ട മദം പതുക്കെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കനൽപ്പൊടിക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത, ധാരാളം നീരുള്ള സമൃദ്ധമായ പഴങ്ങളാൽ ഞാവൽമരങ്ങളുടെ ശാഖകൾ, വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങൾ പാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മിന്നലാകുന്ന പതാകകളാൽ അലംകൃതവും ഉച്ചത്തിൽ ഗംഭീരമായ മഹാനാദം മുഴക്കുന്നവയുമായ മേഘങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ യുദ്ധോത്സുകരായ ആനകളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വഴി പിന്തുടർന്ന് പർവതവനങ്ങളിലൂടെ പുറപ്പെട്ട ഒരു മദഗജേന്ദ്രൻ മേഘഗർജനം കേട്ട്, യുദ്ധം കൊതിച്ച്, അത് എതിരാളിയുടെ നാദമാണെന്നു ശങ്കിച്ച് തിരിഞ്ഞുനിന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ ധാരാളമുണ്ട് — ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഭ്യുപൈതി’ എന്ന പദം നാലുവട്ടം, ഇരുപത്തിയാറാമത്തേതിൽ ‘ജാതാ’ എന്നതു നാലുവട്ടം, ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ ഏഴു ക്രിയകളും ഏഴു കർത്താക്കളുമായുള്ള യഥാസംഖ്യം. ഇവയിലൂടെ കവി വർഷത്തിന്റെ സാർവത്രികമായ മാറ്റം ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉറക്കം കേശവനെ സമീപിക്കുന്നു’ എന്നത് ശയനൈകാദശിയുടെ സൂചനയാണ് — ആഷാഢമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ വിഷ്ണു ശയനം ചെയ്യുന്നു എന്നതു പൗരാണികപ്രസിദ്ധി. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭൂമിയെ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു — പുതിയ പുൽമേട് തത്തപ്പച്ചനിറമുള്ള കമ്പിളി, ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ അരക്കുചായച്ചിത്രങ്ങൾ; ഈ ചിത്രം സംസ്കൃതകാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇരുപത്തിനാലും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘ആപാനഭൂമിപ്രതിമാ’ (മദ്യശാലപോലെയുള്ളത്) എന്ന ഉപമ മദ്യശാലയുടേതാണ്; വനഭൂമി തേൻജലത്താൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മയിലുകൾ മത്തരുമാണ് — അതിനാൽ അത് ഒരു പാനഗോഷ്ഠിപോലെ. ‘പ്രതിസന്നിവൃത്തഃ’ (തിരിഞ്ഞുനിന്നു) എന്ന പദത്താൽ ആനയുടെ ഭ്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മേഘഗർജനം എതിരാളിയുടെ നാദമാണെന്നു കരുതി അതു തിരിയുന്നു. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മേഘങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ യുദ്ധോത്സുകരായ ആനകളെപ്പോലെ; ‘തഡിത്പതാകാഭിഃ’ (മിന്നലാകുന്ന പതാകകളാൽ) എന്നതിലൂടെ മിന്നലുകൾ സൈന്യത്തിന്റെ കൊടികൾപോലെ — ചിത്രം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റേതാണ്.
‘വനാന്തങ്ങൾ ചിലയിടത്ത് വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങളാൽ പാടുന്നതുപോലെ, ചിലയിടത്ത് നീലകണ്ഠങ്ങളാൽ (മയിലുകളാൽ) നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ചിലയിടത്ത് ഗജേന്ദ്രന്മാരാൽ മദിച്ചതുപോലെ — പല ഭാവങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്നു. കടമ്പ്, സർജം, അർജുനം, കന്ദളം എന്നിവ നിറഞ്ഞ, തേൻപോലെയുള്ള ജലം നിറഞ്ഞ വനഭൂമി, മയിലുകളുടെ മത്തമായ കൂജനങ്ങളാലും നൃത്തങ്ങളാലും ഒരു പാനശാലപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മുത്തുപോലെ തിളങ്ങി വീഴുന്ന, അതിനിർമലമായ, ഇലക്കുമ്പിളുകളിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്ന ജലം — ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ ജലം — സന്തുഷ്ടരായ, നിറംമങ്ങിയ ചിറകുള്ള, ദാഹിച്ച പക്ഷികൾ പാനം ചെയ്യുന്നു. വണ്ടുകളാകുന്ന വീണക്കമ്പികളുടെ മധുരനാദവും, തവളകൾ ഉയർത്തുന്ന കണ്ഠതാളവും, മേഘങ്ങളാകുന്ന മൃദംഗങ്ങളുടെ നാദവുംകൊണ്ട് വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ’ — വണ്ട് വീണ, തവള കണ്ഠതാളം, മേഘം മൃദംഗം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വാദ്യങ്ങളാൽ വനസംഗീതത്തിന്റെ രൂപകം. ‘ചിലയിടത്ത് നൃത്തം ചെയ്തും, ചിലയിടത്ത് ഉറക്കെ കൂവിയും, ചിലയിടത്ത് മരക്കൊമ്പുകളിൽ ഇരുന്നും, തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പീലികളാകുന്ന ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ മയിലുകളാൽ വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ. മേഘങ്ങളുടെ നാദത്താൽ ഉണർന്ന തവളകൾ, ഏറെക്കാലം അടക്കിവെച്ചിരുന്ന ഉറക്കം ഉപേക്ഷിച്ച്, പല രൂപത്തിലും ആകൃതിയിലും നിറത്തിലും നാദത്തിലുമായി, പുതുമഴധാരകളാൽ അടിയേറ്റ് കരയുന്നു. ചക്രവാകങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന നദികൾ, ഇടിഞ്ഞ തീരങ്ങളെ ഒലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി, ഗർവിതരായി, പുതുമഴയാൽ നിറഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, വേഗത്തിൽ തങ്ങളുടെ ഭർത്താവായ സമുദ്രത്തെ സമീപിക്കുന്നു. നീലമേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന, പുതുജലം നിറഞ്ഞ നീലമേഘങ്ങൾ, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളോടു വേരുറപ്പിച്ച, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. മത്തരായി കൂവുന്ന മയിലുകളുള്ളതും, ഇന്ദ്രഗോപങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പുൽമേടുകളുള്ളതും, നീപത്തിന്റെയും അർജുനത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളതുമായ രമണീയമായ വനാന്തരങ്ങളിൽ ആനകൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ‘വനങ്ങളിൽ സംഗീതം ആരംഭിച്ചതുപോലെ’ എന്ന വാക്കാണ്; അതു രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെ (36, 37) അവസാനം ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് വാദ്യങ്ങളുടെ രൂപകം, മറ്റിടത്ത് നർത്തകരുടേത്. വണ്ട് വീണക്കമ്പി, തവള കണ്ഠതാളം, മേഘം മൃദംഗം, മയിലുകൾ നർത്തകർ — വനം മുഴുവനും ഒരു നാട്യശാലയായി കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ തവളകളുടെ ഉണർവ്, നദികളുടെ സമുദ്രഗമനം, മേഘങ്ങൾക്കു പർവതോപമ, ആനകളുടെ വിഹാരം എന്നിവ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നദികൾ സ്വന്തം ഭർത്താവിനെ സമീപിക്കുന്നു എന്ന രൂപകം നായികയുടെ അഭിസാരംപോലെയാണ്; അതിൽ ‘ദൃപ്താഃ’ (ഗർവിതർ), ‘നവപ്രാവൃതപൂർണഭോഗാഃ’ (പുതുമഴയാൽ നിറഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണങ്ങൾ ശൃംഗാരത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു. മുപ്പത്തിയാറ്, മുപ്പത്തിയേഴ്, മുപ്പത്തിയെട്ട്, മുപ്പത്തിയൊമ്പത് എന്നീ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘വിവർണച്ഛദനാഃ വിഹംഗാഃ’ (നിറംമങ്ങിയ ചിറകുള്ള പക്ഷികൾ) എന്നത് ചാതകപ്പക്ഷികളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശമാണ്; അവ മഴവെള്ളം മാത്രമേ കുടിക്കൂ എന്നതു കവിസമയം; അതിനാൽ ‘സുരേന്ദ്രദത്തം’ (ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയത്) എന്ന വിശേഷണം ഔചിത്യപൂർണമാണ്. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളിൽ… കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന പദാവൃത്തി; നീലമേഘങ്ങളുടെ കറുപ്പ് കരിഞ്ഞ പർവതങ്ങളുടെ കറുപ്പിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.
‘പുതുമഴധാരകളാൽ കേസരങ്ങൾ അടിയേറ്റ താമരകളെ വേഗം ഉപേക്ഷിച്ച്, സന്തുഷ്ടരായ വണ്ടുകൾ കേസരങ്ങളുള്ള പുതിയ കടമ്പുപൂക്കളിൽനിന്നു തേൻ നുകരുന്നു. ഗജേന്ദ്രന്മാർ മദിച്ചവർ, ഗോശ്രേഷ്ഠന്മാർ സന്തുഷ്ടർ, മൃഗേന്ദ്രന്മാർ വനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വിക്രമമുള്ളവർ, പർവതേന്ദ്രന്മാർ രമണീയർ, നരേന്ദ്രന്മാർ നിശ്ചലർ, സുരേന്ദ്രനോ മേഘങ്ങളോടൊത്തു ക്രീഡിക്കുന്നവൻ’ — ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഇന്ദ്ര’ എന്നവസാനിക്കുന്ന ആറു പദങ്ങൾ; ഇതു ശബ്ദാലങ്കാരത്തിന്റെ ചമത്കാരമാണ്. ‘സമുദ്രനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന, മഹാജലപ്രവാഹങ്ങളോടെ ആകാശത്തിൽ തൂങ്ങിനിൽക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ നദികളെയും കുളങ്ങളെയും സരസ്സുകളെയും വാപികളെയും ഭൂമിയെ മുഴുവനും ഒഴുക്കിക്കളയുന്നു. വലിയ മഴപ്പെയ്ത്തുകൾ വീഴുന്നു, ഉഗ്രവേഗമുള്ള കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, തീരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട്, വഴിതെറ്റിയ നദികൾ വേഗത്തിൽ ജലം ഒഴുക്കുന്നു. ദേവേന്ദ്രൻ നൽകിയ, കാറ്റ് എത്തിച്ച മേഘങ്ങളാകുന്ന ജലകുംഭങ്ങളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പർവതേന്ദ്രന്മാർ, മനുഷ്യർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ, തങ്ങളുടെ രൂപവും ശ്രീയും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ — വീണ്ടും അഭിഷേകത്തിന്റെ ബിംബം; ഇത് ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ‘ആകാശം മേഘങ്ങളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങളോ സൂര്യനോ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടുന്നില്ല; പുതുജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ ഭൂമി തൃപ്തയായി; ഇരുൾ പൂശിയ ദിക്കുകൾ തെളിയുന്നില്ല. പർവതങ്ങളുടെ വലിയ ശിഖരങ്ങൾ ധാരകളാൽ കഴുകപ്പെട്ട്, മുത്തുമാലകൾപോലെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വലിപ്പമേറിയ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. പർവതശിലകളിൽ തട്ടി വേഗം ഇടറുന്ന ഉത്തമപർവതങ്ങളിലെ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, മയിലുകൾ കൂവുന്ന ഗുഹകളിൽ ചിതറിവീഴുന്ന ഹാരങ്ങൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ശീഘ്രവേഗമുള്ള, ശിഖരങ്ങളുടെ അടിഭാഗം കഴുകുന്ന, പർവതങ്ങളിലെ വിപുലമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ മുത്തുമാലകൾപോലെ വീഴുമ്പോൾ മഹാഗുഹകളുടെ മടിത്തട്ടുകളാൽ താങ്ങപ്പെടുന്നു. രതിക്രീഡയിലെ ഞെരുക്കത്താൽ പൊട്ടിയ സ്വർഗസ്ത്രീകളുടെ ഹാരങ്ങളിലെ മുത്തുകൾപോലെ, അനുപമമായ ജലധാരകൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വീഴുന്നു.’ അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും അനുഷ്ടുപ് ആരംഭിക്കുന്നു, ദീർഘവൃത്തം നിലയ്ക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ‘ഇന്ദ്ര’ എന്നവസാനിക്കുന്ന എട്ടുതരം പദങ്ങളുണ്ട് — ഗജേന്ദ്രൻ, ഗവേന്ദ്രൻ, മൃഗേന്ദ്രൻ, നഗേന്ദ്രൻ, നരേന്ദ്രൻ, സുരേന്ദ്രൻ, പർവതേന്ദ്രൻ, ശൈലേന്ദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ; ഈ പദാവൃത്തിയുടെ ചമത്കാരം വാല്മീകിയുടെ ശബ്ദലീലയ്ക്ക് ഉദാഹരണമാണ്. പിന്നെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുടെ വർണന — അവ മുത്തുമാലകൾപോലെ, ഹാരങ്ങൾപോലെ, സ്വർഗസ്ത്രീകളുടെ പൊട്ടിയ ഹാരങ്ങളിലെ മുത്തുകൾപോലെ. പർവതങ്ങളുടെ അഭിഷേകം എന്ന രൂപകം ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിലെ സുഗ്രീവാഭിഷേകത്തെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു കവിയുടെ സുസംഗതിയാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ നാല്പത്തിനാലാമത്തേതുമുതലുള്ള ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ലഭ്യമല്ല; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണം. ‘മനുഷ്യർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ ഉപമാനം അഭിഷേകവിധിതന്നെയാണ്; അത് ഈ പ്രകരണത്തിൽത്തന്നെ രണ്ടു സർഗം മുമ്പ് വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; കവി തന്റെതന്നെ മുൻവർണനയെ ഉപമാനമായി സ്വീകരിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മയിലുകൾ കൂവുന്ന ഗുഹകളിൽ’ എന്ന സപ്തമീബഹുവചനത്താൽ ഗുഹകളുടെ ബാഹുല്യവും മയിലുകളുടെ നാദവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ചേക്കേറി മറയുന്ന പക്ഷികളാലും, കൂമ്പുന്ന താമരകളാലും, വിടരുന്ന മാലതിയാലും സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു എന്ന് അറിയാം’ — ഇവിടെ സമയജ്ഞാനം സൂര്യനെ കാണുന്നതിൽനിന്നല്ല, ജീവികളുടെ ചേഷ്ടകളിൽനിന്നാണ്; മേഘാവൃതമായ ആകാശത്തിൽ ഇതുതന്നെയാണ് യുക്തി. ‘നരേന്ദ്രന്മാരുടെ യാത്ര നിലച്ചു; സൈന്യം വഴിയിൽത്തന്നെ തങ്ങുന്നു; വൈരങ്ങളും വഴികളും ജലത്താൽ സമമാക്കപ്പെട്ടു’ — ജലത്താൽ വൈരവും ശമിച്ചു എന്ന ശ്ലേഷം. ‘പ്രൗഷ്ഠപദമാസത്തിൽ (ഭാദ്രപദത്തിൽ) വേദം ഉരുവിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർക്കും സാമഗായകർക്കും ഇത് അധ്യയനത്തിനുള്ള സമയമായി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു’ — ഭാദ്രപദത്തിൽ ഉപാകർമത്തിന്റെ കാലം എന്നു ശാസ്ത്രം. ‘കർമങ്ങളും ഭരണകാര്യങ്ങളും നിർത്തിവെച്ച്, ആവശ്യവസ്തുക്കൾ സംഭരിച്ചുവെച്ച കോസലാധിപനായ ഭരതൻ നിശ്ചയമായും ആഷാഢിയിലെ (ചാതുർമാസ്യ) വ്രതം ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ടാകും’ — സഹോദരന്റെ ഓർമ ഇവിടെ ആകസ്മികമാണ്, എങ്കിലും വിരഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികഫലമാണ്. ‘നിറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സരയുവിന്റെ വേഗം നിശ്ചയമായും വർധിക്കുന്നുണ്ടാകും — ഞാൻ വരുന്നതുകണ്ട് അയോധ്യയുടെ ആരവം വർധിച്ചതുപോലെ’ — നദിയുടെ വൃദ്ധി നഗരവാസികളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ഉപമാനമാണ്. ‘ഗുണസമൃദ്ധമായ ഈ വർഷകാലം സുഗ്രീവൻ സുഖമായി അനുഭവിക്കുന്നു — ശത്രുവിനെ ജയിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം, മഹത്തായ രാജ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായി. ഞാനോ ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനായി, മഹത്തായ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി, നനഞ്ഞ നദീതീരംപോലെ ഇടിഞ്ഞുതാഴുന്നു.’ ഈ വൈരുധ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — ഒരാൾക്കു വർഷം സുഖദായകം, മറ്റൊരാൾക്കു വിനാശകം. ഇവിടെ വർണനയിൽനിന്നു ചിന്തനത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആരംഭിക്കുന്നു. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സൂര്യാസ്തമയം ജീവികളുടെ ചേഷ്ടകളാൽ മാത്രം അറിയപ്പെടുന്നു, കാരണം മേഘാവൃതമായ ആകാശത്തിൽ സൂര്യനെ കാണുന്നില്ല — ഇത് അനുമാനപ്രമാണത്തിന്റെ കാവ്യാത്മകമായ അവതരണമാണ്. പിന്നെ രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രാവിരാമം, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഉപാകർമം, ഭരതന്റെ വ്രതം, സരയുവിന്റെ വൃദ്ധി — അയോധ്യാസ്മരണയിൽ വേരൂന്നിയ നാലു ചിത്രങ്ങൾ. ‘അയോധ്യയുടെ ആരവം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമൻ തന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ സമയത്തെ നഗരവാസികളുടെ കരച്ചിൽ ഓർക്കുന്നു; ഈ ഓർമ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ഒടുവിൽ സുഗ്രീവന്റെ സുഖവും തന്റെ ദൈന്യവും തുലനം ചെയ്ത് കവി വിഷാദത്തിന്റെ പരകോടി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ‘നനഞ്ഞ നദീതീരംപോലെ’ എന്ന ഉപമ വർഷവർണനയുടെതന്നെ ഒരു അംഗത്തിൽനിന്നു സ്വീകരിച്ചതാണ് — ഇതാണ് ഔചിത്യം. ‘വൈരാണി ചൈവ മാർഗാശ്ച സലിലേന സമീകൃതാഃ’ (വൈരങ്ങളും വഴികളും ജലത്താൽ സമമാക്കപ്പെട്ടു) എന്ന അർധത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ജലത്താൽ വഴികൾ നിരപ്പായി, വൈരങ്ങൾ ശമിക്കുകയും ചെയ്തു; ഒരേ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് രണ്ട് അർഥങ്ങൾ സാധിക്കപ്പെടുന്നു. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സഞ്ചിതസഞ്ചയഃ’ (സംഭരണം നടത്തിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ ഭരതന്റെ ചാതുർമാസ്യവ്രതത്തിനുള്ള ഒരുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വ്രതത്തിനുവേണ്ട സാമഗ്രികൾ മുമ്പേതന്നെ സംഭരിച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നു.
‘എന്റെ ശോകം വിസ്തൃതമാണ്, മഴക്കാലം അത്യന്തം ദുർഗമമാണ്, രാവണനാകട്ടെ അതിരില്ലാത്ത മഹാശത്രുവായി തോന്നുന്നു. ഈ യാത്രയില്ലാത്ത കാലവും അത്യന്തം ദുർഗമമായ വഴികളും കണ്ട്, സുഗ്രീവൻ പ്രണമിച്ചുനിന്നിട്ടും ഞാൻ അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. മാത്രമല്ല, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ഭാര്യയോടു ചേർന്ന, ഏറെ ക്ലേശിച്ച ആ വാനരനോട്, എന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം നിമിത്തം, പറയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ — ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു; മിത്രത്തിന്റെ സുഖം സ്വന്തം കാര്യത്തെക്കാൾ വലുതാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ‘സ്വയംതന്നെ വിശ്രമിച്ചശേഷം, സമയം വന്നെത്തിയെന്നറിഞ്ഞ്, സുഗ്രീവൻ ഉപകാരം ഓർക്കും; അതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണാ, സുഗ്രീവന്റെയും നദികളുടെയും പ്രസാദം (തെളിവ്) കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, സമയം കാത്ത് ഞാൻ ഇരിക്കുന്നു. ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു; നന്ദികെട്ടവനും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവനുമായവൻ സത്ത്വമുള്ളവരുടെ മനസ്സിനെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, കൈകൂപ്പി, ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, അതിമനോഹരരൂപനായ രാമനോട് തന്റെ ശുഭമായ കാഴ്ചപ്പാട് വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘നരേന്ദ്രാ, അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം വാനരേശ്വരൻ അധികം വൈകാതെ ചെയ്യും. ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അങ്ങ് ഈ മഴക്കാലം സഹിക്കണം.’ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; ഇവതന്നെ ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും (46–47) അല്പം പാഠഭേദത്തോടെ വീണ്ടും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇതു വൾഗേറ്റിലെ പുനരുക്തിയാണ്. അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ രാമൻ തന്റെ മൗനത്തിന്റെ കാരണം വിവരിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ഭാര്യയോടു ചേർന്നു, ക്ലേശത്തിൽനിന്നു മുക്തനായി; അവന്റെ സുഖം ഭഞ്ജിക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ മിത്രധർമം പ്രകാശിക്കുന്നു — സ്വന്തം കാര്യത്തെപ്പോലും മറ്റൊരാളുടെ സുഖത്തെക്കാൾ നിസ്സാരമായി കാണുന്നവൻ. ‘സ്വയംതന്നെ വിശ്രമിച്ചശേഷം, സമയം വന്നെത്തിയെന്നറിഞ്ഞ്, സുഗ്രീവൻ ഉപകാരം ഓർക്കും’ എന്ന വിശ്വാസം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഇരുപത്തിയൊമ്പതുമുതൽ മുപ്പത്തിമൂന്നുവരെയുള്ള കഥയുടെ ബീജം. ‘ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന സുഭാഷിതം ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിലും (45) ഏറെക്കുറെ അങ്ങനെതന്നെ അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിലെ പുനരുക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ സുഗ്രീവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതോടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. ‘ശുഭലക്ഷണ’ എന്ന ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ചുള്ള സംബോധന ഈ സർഗത്തിൽ മാത്രം; ഇരുപത്തിയേഴാമത്തേതിൽ ‘വചനേ തവ’ (നിന്റെ വാക്കിൽ) എന്ന പാഠമാണ് — പുനരുക്തമായ രണ്ടു പ്രകരണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള മുഖ്യഭേദം ഇതാണ്. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രണതേ ചൈവ സുഗ്രീവേ’ (സുഗ്രീവൻ പ്രണമിച്ചുനിന്നിട്ടും) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സുഗ്രീവൻ രാമനെ പ്രണമിച്ചശേഷമാണ് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയതെന്ന് അറിയാം; എന്നിട്ടും രാമൻ അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥