॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 27-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

പ്രസ്രവണഗിരിയിലെ വാസം

രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പ്രസ്രവണത്തിലേക്കു പോകൽ, ഗുഹയുടെയും ശിഖരത്തിന്റെയും നദിയുടെയും വർണന, രാമന്റെ ശോകം, ലക്ഷ്മണന്റെ ആശ്വാസവാക്ക്, ശരത്കാലത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ്

സുഗ്രീവൻ അഭിഷിക്തനായി, ആ വാനരൻ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം പ്രസ്രവണപർവതത്തിലെത്തി. ഇവിടെ ‘വാനരേ’ (വാനരൻ) എന്ന ഏകവചനത്താൽ സുഗ്രീവനെത്തന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; നഗരപ്രവേശം അവന്റേതു മാത്രമാണ് പറയുന്നത്, രാമന്റെ വാസമോ പുറത്തുതന്നെ — ഈ വൈരുധ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആ പർവതം പുലികളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും ശബ്ദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതും, ഭയങ്കരമായി ഗർജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, പലവിധ കുറ്റിച്ചെടികളാലും വള്ളികളാലും മൂടപ്പെട്ടതും, അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. കരടികളും വാനരന്മാരും ഗോപുച്ഛങ്ങൾ എന്ന കുരങ്ങുകളും കാട്ടുപൂച്ചകളും അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു; മേഘസമൂഹംപോലെ കാണപ്പെട്ട അത് എന്നും ശുദ്ധി നൽകുന്നതും മംഗളകരവുമായിരുന്നു. പർവതവർണനയിൽ ആദ്യം ഭീഷണരായ ജീവികൾ, പിന്നെ ശാന്തരായവ, ഒടുവിൽ ‘ശിവം’ (മംഗളകരം) എന്ന മാംഗല്യം — ക്രമേണ ഭയത്തിൽനിന്നു മംഗളത്തിലേക്കുള്ള ഗതി. ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലുള്ള വലുതും നീണ്ടതുമായ ഒരു ഗുഹ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വാസത്തിനായി സ്വീകരിച്ചു. ‘പ്രത്യഗൃഹ്ണീത’ (സ്വീകരിച്ചു) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, ഗുഹ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്, നിർമിക്കപ്പെട്ടതല്ല എന്നറിയാം — താപസന്മാരുടെ രീതിയാണിത്. ഈ പ്രസ്രവണഗിരിയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ രാമന്റെ വർഷകാലവാസസ്ഥാനം; അതു കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു സമീപംതന്നെയാണ്. ‘മേഘരാശിനിഭം’ (മേഘസമൂഹംപോലെയുള്ളത്) എന്ന ഉപമ വർഷകാലത്തിന്റെ വരവിനെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പർവതംതന്നെ മേഘംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ശുചികരം ശിവം’ (ശുദ്ധി നൽകുന്നതും മംഗളകരവും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ തപസ്വികളുടെ വാസത്തിനുള്ള യോഗ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഗുഹയ്ക്കു രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — വലുത്, നീണ്ടത്; വർഷകാലത്തെ നാലുമാസവാസത്തിനു വിസ്താരം ആവശ്യമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘നിത്യം ശുചിജലാശ്രയം’ (എന്നും ശുദ്ധജലത്തിന് ആശ്രയമായത്) എന്ന പാഠമാണ്; അച്ചടിയിലോ ‘നിത്യം ശുചികരം ശിവം’ എന്നാണ് പാഠം. ആ ഗിരിതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള പല സർഗങ്ങളിലും രാമന്റെ വാസസ്ഥാനം. നാലു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏറെ അടുത്ത് ഒത്തുപോകുന്നു; അതിനാൽ സർഗാരംഭം തർക്കമറ്റതാണ്.

സുഗ്രീവനുമായി ഉടമ്പടി ചെയ്തശേഷം പാപരഹിതനായ രഘുനന്ദനൻ, വിനീതനും ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോട് സമയോചിതമായ മഹത്തായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘കാലയുക്തം’ (സമയോചിതം) എന്ന വിശേഷണം വാക്കിന്റെ സന്ദർഭയോഗ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലക്ഷ്മിവർധനം’ (ലക്ഷ്മിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റെ പേരിന്റെ നിരുക്തിയെ സ്പർശിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ‘ഈ ഗിരിഗുഹ രമണീയവും വിശാലവും നല്ല കാറ്റുള്ളതുമാണ്; ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന സൗമിത്രേ, നാം ഇതിൽ മഴക്കാലരാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടും. രാജപുത്രാ, ഈ ഗിരിശൃംഗം ഉത്തമവും രമണീയവുമാണ്; വെളുത്തതും കറുത്തതും ചെമ്പുനിറമുള്ളതുമായ ശിലകളാൽ ശോഭിതം, പലവിധ ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞത്, നദികളും തവളകളും ഉള്ളത്, പലതരം വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളും മനോഹരമായ ചിത്രലതകളും ഉള്ളത്, പലവിധ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദത്താലും ശ്രേഷ്ഠമായ മയിലുകളുടെ നാദത്താലും മുഴങ്ങുന്നത്, മാലതി, കുന്ദം എന്നിവയുടെ കുറ്റിക്കാടുകളാലും, സിന്ദുവാരം, ശിരീഷം, കടമ്പ്, അർജുനം, സർജം എന്നിങ്ങനെ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങളാലും ശോഭിതം.’ ഈ വർണനയിൽ മൂന്നു വിഷയങ്ങൾ — ശിലകളുടെ വർണവൈചിത്ര്യം, ധാതുക്കളുടെ വൈവിധ്യം, വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പൂക്കളുടെയും ബാഹുല്യം; വർഷകാലത്തിന് ഈ സ്ഥലം സർവഥാ യോഗ്യമാണെന്നു രാമൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘സമയം കൃത്വാ’ (ഉടമ്പടി ചെയ്ത്) എന്ന പദത്താൽ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രതിജ്ഞ — കാർത്തികത്തിൽ ഉദ്യമം — ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ സർഗം ആ പ്രതിജ്ഞയുടെ പാലനത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് ഇവിടെ വർണനാത്മകമാണ്, ആജ്ഞാരൂപമല്ല; വിരഹിയുടെ മനസ്സ് ബാഹ്യസൗന്ദര്യത്തിൽ വിശ്രാന്തി തേടുന്നു എന്നതു കവിയുടെ മനഃശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയാണ്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ശ്രോതാവു മാത്രം, മറുപടി പറയുന്നവനല്ല — ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിലും ഇതേ ക്രമംതന്നെ. ‘പാർഥിവാത്മജ’ (രാജപുത്രാ) എന്ന സംബോധനയാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രാജപുത്രത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അവൻ രാജകുമാരൻതന്നെ എന്ന ഗൗരവം. ‘നാനാധാതുസമാകീർണം’ (പലവിധ ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞത്) എന്ന പദത്താൽ പർവതത്തിൽ കാവിമണ്ണ് മുതലായവയുടെ ഖനികളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ടുള്ള വർഷവർണനയിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയ്ക്കു പ്രതിരൂപമില്ല; എങ്കിലും അവ സർഗത്തിന്റെ സന്ധി രചിക്കുന്നു, കാരണം രാമന്റെ വാക്ക് ആരംഭിക്കാൻ ഒരു പ്രസ്താവന ആവശ്യമായിരുന്നു.

‘രാജപുത്രാ, വിടർന്ന താമരകളാൽ അലംകൃതമായ ഈ രമണീയമായ താമരപ്പൊയ്ക നമ്മുടെ ഗുഹയിൽനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ഉണ്ടാകും. സൗമ്യാ, വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞ സ്ഥലത്തുള്ള ഗുഹ നല്ലതായിരിക്കും; പിൻഭാഗം (പടിഞ്ഞാറ്) ഉയർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ ഇതു കാറ്റേൽക്കാത്തതുമായിരിക്കും.’ ഇതിലൂടെ വാസ്തുവിദ്യയുടെ നിയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വടക്കുകിഴക്കു താഴ്ന്നതും തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് ഉയർന്നതുമായ ഗൃഹം പ്രശസ്തമാണ്; അച്ചടിയിൽ ഇവിടത്തെ അടിക്കുറിപ്പും ഇതേ അർഥംതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. ‘സൗമിത്രേ, ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ സമതലമായ, മംഗളകരമായ ഒരു ശില ഉണ്ട്; കറുത്തതും നീണ്ടതും, പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ളതും. കുഞ്ഞേ, വടക്കുഭാഗത്ത് ശുഭമായ ഈ ഗിരിശൃംഗം നോക്കൂ — പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള, ഉയർന്നുവന്ന ഒരു മഴമേഘംപോലെ. തെക്കുദിക്കിലും വെളുത്ത വസ്ത്രംപോലെ, കൈലാസശിഖരത്തിനു തുല്യമായി, പലവിധ ധാതുക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു ശൃംഗം നിൽക്കുന്നു. ഗുഹയ്ക്കപ്പുറം കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന, തീരെ ചെളിയില്ലാത്ത നദിയെ നോക്കൂ — ത്രികൂടത്തിലെ ജാഹ്നവിയെപ്പോലെ.’ ‘പ്രാചീനവാഹിനീ’ എന്നാൽ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവൾ; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ഇതു തുംഗഭദ്രയാണെന്നു നിർദേശിക്കുന്നു. ‘അകർദമാം’ (ചെളിയില്ലാത്ത) എന്ന വിശേഷണം മഴക്കാലത്തുപോലും അതിന്റെ സ്വച്ഛത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വടക്കും തെക്കുമായി രണ്ടു ശൃംഗങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്ന് അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തത്, മറ്റേത് കൈലാസംപോലെ വെളുത്തത്; വർണവൈരുധ്യത്താൽ ചിത്രം ഉജ്ജ്വലമാകുന്നു. ‘ത്രികൂടത്തിലെ ജാഹ്നവിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ദക്ഷിണദേശത്തെ നദിയെ ഉത്തരദേശത്തെ ഗംഗയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവിനു പരിചിതമായ ഒരു ഉപമാനം നൽകപ്പെടുന്നു. ‘നാതിദൂരേ’ (അധികം ദൂരെയല്ലാതെ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — താമരപ്പൊയ്കയുടെയും കിഷ്കിന്ധയുടെയും കാര്യത്തിൽ; അതിലൂടെ വാസസ്ഥാനത്തിന്റെ സൗകര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗുഹാദ്വാരത്തിലെ ശില’ ഇരിക്കാൻ യോഗ്യമായ സ്ഥലമാണ്; തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതു രാമന്റെ ആസനംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ എവിടെയും കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ ഈ പ്രകരണം വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിപുലീകരണമാണ്; അതു സർഗസംഖ്യയെ മാറ്റുന്നില്ല.

‘ആ നദി ചന്ദനം, തിലകം, സാലം, തമാലം, അതിമുക്തകം, പദ്മകം, സരളം, അശോകം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിതമാണ്; വാനീരം, തിമിദം, ഇലഞ്ഞി, കൈത, ഹിന്താലം, തിനിശം, നീപം, വേതസം, കൃതമാലകം എന്നിങ്ങനെ പലരൂപത്തിലുള്ള തീരവൃക്ഷങ്ങളാൽ അവിടവിടെ ശോഭിതയായി അവൾ — വസ്ത്രാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ് അലംകൃതയായ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ — പ്രകാശിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ പലവിധ നാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നവളും, പരസ്പരം അനുരക്തരായ ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ അലംകൃതയും, അതിരമണീയമായ മണൽത്തിട്ടകളുള്ളവളും, അരയന്നങ്ങളും സാരസങ്ങളും സേവിക്കുന്നവളും, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ സമൃദ്ധയുമായ ഇവൾ ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ചിലയിടത്ത് നീലോത്പലങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടും, ചിലയിടത്ത് ചെന്താമരകളാൽ ശോഭിച്ചും, ചിലയിടത്ത് വെളുത്ത ദിവ്യമായ ആമ്പൽമൊട്ടുകളാൽ പ്രകാശിച്ചും അവൾ കാണപ്പെടുന്നു. സൗമ്യാ, നൂറുകണക്കിനു ജലപ്പക്ഷികൾ സേവിക്കുന്ന, മയിലുകളുടെയും ക്രൗഞ്ചങ്ങളുടെയും നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന, മുനിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഈ നദി രമണീയമാണ്. ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങളുടെയും കകുഭവൃക്ഷങ്ങളുടെയും നിരകൾ നോക്കൂ — മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഉദിച്ചുവന്നവയെപ്പോലെ അവ അതിമനോഹരമായി കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെ മുപ്പതിലധികം വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും പൂക്കളുടെയും പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; ഈ വർണന മുഴുവനും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ ഇതു വൾഗേറ്റ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണംതന്നെ. ‘ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വെളുത്ത ആമ്പലുകളുടെ പുഞ്ചിരിശോഭ കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ഉദിച്ചുവന്നവ’ എന്നത് സങ്കല്പമാത്രത്തിൽ ജനിച്ചവയെപ്പോലെ എന്ന അതിശയോക്തിയാണ്. നദിയുടെ വർണന എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ നീളുന്നു; അതിൽ ക്രമത്തിൽ തീരവൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മണൽത്തിട്ടകൾ, താമരകൾ, മുനിമാർ എന്നിവ എണ്ണപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീരൂപകമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം — നദി വസ്ത്രാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ യുവതിയെപ്പോലെ, ചിരിക്കുന്നവളെപ്പോലെ; ഈ രൂപകം വിരഹിയായ രാമന്റെ മനസ്സിൽ സീതയുടെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി. ‘മുനിസംഘനിഷേവിതാം’ (മുനിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നവൾ) എന്ന അവസാനവിശേഷണം നദിയുടെ പാവിത്ര്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തിൽനിന്ന് ആധ്യാത്മികമാഹാത്മ്യത്തിലേക്കുള്ള ഈ ഗതി കവിയുടെ രീതിയാണ്. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വരിപോലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ലഭ്യമല്ല; പതിനേഴിലധികം അർധശ്ലോകങ്ങളുള്ള, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള ഈ പ്രകരണമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണം.

‘ശത്രുനിഷൂദനാ, ഹാ, ഈ ദേശം എത്ര രമണീയം! സൗമിത്രേ, നമുക്ക് ഇവിടെ നന്നായി രമിക്കാം; ഇവിടെ നമുക്കു സുഖമായി വസിക്കാം. രാജപുത്രാ, ഇവിടെനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെതന്നെ ചിത്രവനങ്ങളുള്ള രമണീയമായ സുഗ്രീവന്റെ നഗരം കിഷ്കിന്ധ ഉണ്ടാകും. ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, മൃദംഗനാദത്തോടൊപ്പം ആർത്തുല്ലസിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ഘോഷം ഇവിടെനിന്നു കേൾക്കാം. ഭാര്യയെ വീണ്ടെടുത്ത്, രാജ്യം നേടി, സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹത്തായ ഐശ്വര്യം പ്രാപിച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയമായും ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടാകും.’ ഈ അവസാനവാക്ക് അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലെ വിഷാദത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — മിത്രത്തിന്റെ ആനന്ദം സ്വന്തം വിയോഗത്തെ കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളതാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കാണാൻ ധാരാളം ഗുഹകളും വള്ളിക്കുടിലുകളുമുള്ള ആ പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ വസിച്ചു. ‘ബഹുദൃശ്യദരീകുഞ്ജേ’ (കാണാൻ ധാരാളം ഗുഹകളും വള്ളിക്കുടിലുകളുമുള്ള) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്താൽ ഗുഹകളുടെയും ലതാഗൃഹങ്ങളുടെയും ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദൃഢം രംസ്യാവഹേ’ (നമുക്കു നന്നായി രമിക്കാം) എന്ന വാക്കിൽ രാമൻ സ്വന്തം മനസ്സിനെ സ്വയം സമാധാനിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത ശ്ലോകംതന്നെ അതിന്റെ പരാജയം പറയുന്നു. കിഷ്കിന്ധയിലെ വാദ്യഘോഷം ദൂരെനിന്നു കേൾക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് കവി രണ്ടു സ്ഥലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — അവിടെ ഉത്സവം, ഇവിടെ ഏകാന്തത. ‘ഭാര്യയെ വീണ്ടെടുത്ത്… രാജ്യം നേടി’ എന്ന രണ്ടു നേട്ടങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ രാമന്റെ രണ്ടു നഷ്ടങ്ങളും — ഭാര്യയും രാജ്യവും — പരോക്ഷമായി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അടുത്ത ശ്ലോകം അരതിയെ (മനസ്സിന്റെ അസംതൃപ്തിയെ) വർണിക്കുന്നത്. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി വീണ്ടും സാമ്യം ആരംഭിക്കുന്നു (4.026.005, മൂന്നാം പാദം); അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള പ്രകരണം അഞ്ചുമുതൽ ഇരുപത്തിയെട്ടുവരെ മാത്രമാണ്.

സുഖകരവും ധാരാളം വിഭവങ്ങളുള്ളതുമായ ആ പർവതത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും ആ രാമന് അല്പംപോലും ആനന്ദമുണ്ടായില്ല; കാരണം പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട, അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യയെ അവൻ ഓർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘അല്പംപോലും’ എന്ന പദത്താൽ കവി പൂർണമായ അരതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബാഹ്യസുഖവും ആന്തരദുഃഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ രസം. ഉദയപർവതത്തിൽ ഉദിച്ചുയർന്ന ചന്ദ്രനെ പ്രത്യേകിച്ചു കണ്ടതിനാൽ, രാത്രികളിൽ കിടക്കയിലെത്തിയ അവനെ ഉറക്കം പ്രാപിച്ചില്ല — ചന്ദ്രദർശനംതന്നെ വിരഹികളുടെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകത്താൽ കണ്ണീരിൽ ബോധം മറഞ്ഞ്, എന്നും ശോകത്തിൽ മുഴുകി ദുഃഖിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ട്, തുല്യദുഃഖിതനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ അനുനയത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, വ്യഥയിൽ ആണ്ടുപോയതു മതി; അങ്ങു ദുഃഖിക്കരുത്. ദുഃഖിക്കുന്നവന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും തളർന്നുപോകുന്നു — ഇത് അങ്ങേക്ക് അറിവുള്ളതാണല്ലോ.’ ‘തുല്യദുഃഖഃ’ (തുല്യദുഃഖിതൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സഹാനുഭൂതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ഉപദേഷ്ടാവല്ല, പങ്കാളിയാണ്. ‘ഉറക്കം പ്രാപിച്ചില്ല’ എന്ന നിഷേധവാക്യത്തിലൂടെ കവി വിരഹത്തിന്റെ തീവ്രത പറഞ്ഞു. ‘ശോകപരായണം’ (ശോകത്തിൽ മുഴുകിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം മുൻസർഗത്തിൽ ബാലിയെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ച ‘പരായണം’ എന്ന പദത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ തുടക്കത്തിൽ ‘അലം’ (മതി) എന്ന നിഷേധവാചകപദം ആദ്യംതന്നെ വരുന്നു; അതിലൂടെ വാക്കിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഹൃതാം ഭാര്യാം’ (അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യ) എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ സ്ഥാനവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ബാഹ്യസുഖം നിത്യം, ആന്തരദുഃഖവും നിത്യം — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഈ പ്രകരണത്തിൽ സ്ഥായിയാണ്. മുപ്പതുമുതൽ മുപ്പത്തിനാലുവരെയുള്ള എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഒന്നിനൊന്ന് ഒത്തുപോകുന്നു (4.026.006–009); അതിനാൽ ഇവിടത്തെ പാഠം നിശ്ചിതമാണ്.

‘രാഘവാ, അങ്ങ് ലോകത്തിൽ കർമനിരതനാണ്, ദേവന്മാരെ ആശ്രയിക്കുന്നവനാണ്, ആസ്തികനും ധർമശീലനും ഉദ്യമശീലനുമാണ്. എന്നാൽ ഉദ്യമമില്ലാതെ ഇരുന്നാൽ, വിക്രമത്തിൽ വക്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസനെ, വിശേഷിച്ചും യുദ്ധത്തിൽ, കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയുകയില്ല. അതിനാൽ ശോകത്തെ വേരോടെ പിഴുതെറിയൂ, ഉദ്യമത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തൂ; പിന്നെ ആ രാക്ഷസനെ പരിവാരസഹിതം കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും. കാകുത്സ്ഥാ, സാഗരങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഭൂമിയെപ്പോലും തകിടംമറിക്കാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പിന്നെ ആ രാവണന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ശരത്കാലത്തിനായി കാത്തിരിക്കൂ; ഈ വർഷകാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. പിന്നെ രാഷ്ട്രത്തോടും ഗണത്തോടുംകൂടി ആ രാവണനെ അങ്ങു വധിക്കും. ഞാനാകട്ടെ അങ്ങയുടെ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വീര്യത്തെ ഉണർത്താം — ചാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിയെ തക്കസമയത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന ആഹുതികൾകൊണ്ട് ഉണർത്തുന്നതുപോലെ.’ ഈ ഉപമയാണ് പ്രകരണത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — രാമന്റെ തേജസ്സ് നശിച്ചിട്ടില്ല, ശോകത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ; ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് ആഹുതി. ‘വ്യവസായം’ (ഉദ്യമം, ദൃഢനിശ്ചയം) എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ നാലു പടവുകളുണ്ട് — രാമന്റെ ഗുണകീർത്തനം, ഉദ്യമമില്ലായ്മയുടെ ദോഷം പറയൽ, കർത്തവ്യനിർദേശം, കാലനിർദേശം. ‘ചാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ വൈദികഹോമത്തിന്റെ ചിത്രം കൊണ്ടുവരുന്നു; അതു ക്ഷത്രിയതേജസ്സിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ‘സപരിവാരം’ (പരിവാരസഹിതം) എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ കുലസഹിതമായ നാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ സാധിക്കുന്നു. ‘സസാഗരവനാചലാം’ (സാഗരങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ) എന്ന ഭൂമിയുടെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാണ് അതിശയോക്തിയുടെ ആധാരം. മുപ്പത്തിയഞ്ചുമുതൽ മുപ്പത്തിയെട്ടുവരെ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി സാമ്യമുണ്ട് (4.026.010–013); മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 4.026.018-ന്റെ പുരുഷം മാറ്റിയ രൂപമാണ്.

ലക്ഷ്മണന്റെ ഹിതകരവും ശുഭവുമായ ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, രാഘവൻ സ്നേഹമുള്ള ആ സുഹൃത്തിനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, അനുരക്തനും സ്നേഹമുള്ളവനും ഹിതകാംക്ഷിയും സത്യമായ വിക്രമമുള്ളവനുമായ ഒരാൾ എന്തു പറയണമോ അതെല്ലാം നീ പറഞ്ഞു. എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും തളർത്തുന്ന ഈ ശോകം ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; വിക്രമങ്ങളിൽ തടസ്സമില്ലാത്ത തേജസ്സിനെ ഞാൻ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. നിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, സുഗ്രീവന്റെയും നദികളുടെയും പ്രസാദത്തിനായി (തെളിവിനായി) കാത്തുകൊണ്ട്, ഞാൻ ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിക്കും. ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു; നന്ദികെട്ടവനും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവനുമായവൻ സത്ത്വമുള്ളവരുടെ മനസ്സിനെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നു.’ ഈ അവസാനത്തെ സുഭാഷിതം കൃതജ്ഞതയെക്കുറിച്ചുള്ള നീതിവാക്യമാണ്; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. അതുതന്നെ ഉചിതമെന്നു മനസ്സിലുറപ്പിച്ച്, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്, ആ വാക്കിനെ ആദരിച്ച്, തന്റെ ശുഭമായ കാഴ്ചപ്പാട് വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതിമനോഹരരൂപനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘നരേന്ദ്രാ, അങ്ങു പറഞ്ഞതുപോലെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ആ വാനരൻ അധികം വൈകാതെ ചെയ്യും. ശരത്കാലം പ്രതീക്ഷിച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അങ്ങ് ഈ മഴക്കാലം സഹിക്കണം. കോപം അടക്കി ശരത്കാലം കാത്തിരിക്കൂ; എന്നോടൊപ്പം നാലു മാസം ക്ഷമിക്കൂ. ശത്രുവധത്തിനു കഴിവുള്ളവനാണെങ്കിലും, സിംഹങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഈ പർവതത്തിൽ കാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി വസിക്കൂ.’ അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. രാമന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിനുള്ള പ്രശംസ, ശോകത്യാഗത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, കാത്തിരിപ്പിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. ‘ഉപകാരം ലഭിച്ച വീരൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന സുഭാഷിതം മിത്രധർമത്തിന്റെ സൂത്രമാണ്; അതിലൂടെ സുഗ്രീവനോടുള്ള രാമന്റെ ഔദാര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും വക്താവാകുന്നു; അതിനാൽ സർഗം സംവാദരൂപത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു. ‘എന്നോടൊപ്പം നാലു മാസം ക്ഷമിക്കൂ’ എന്ന വാക്കിനാൽ സഹോദരന്റെ കൂട്ട് ഉറപ്പുനൽകപ്പെടുന്നു; ഈ വാക്യംതന്നെയാണ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം. നാല്പതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 4.026.014 എന്ന മുൻസ്ഥാനത്താണ്; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ ക്രമം അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്, എങ്കിലും സർഗവിഭജനത്തിൽ മാറ്റം വന്നിട്ടില്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക