॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 33-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലക്ഷ്മണന്റെ കിഷ്കിന്ധാപ്രവേശവും താരയുടെ വാക്കും

കിഷ്കിന്ധാനഗരത്തിന്റെ വർണന, അന്തഃപുരത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജയും കോപവും, സുഗ്രീവന്റെ ഭീതി, താരയുടെ സാന്ത്വനം, സുഗ്രീവദർശനം

രാമനാൽ വീണ്ടും ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ശാസനപ്രകാരംതന്നെ രമണീയമായ കിഷ്കിന്ധാഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘രാമശാസനാത്’ (രാമന്റെ ശാസനപ്രകാരം) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സ്വേച്ഛയാ വന്നതല്ല, സഹോദരന്റെ ആജ്ഞയാൽതന്നെയാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ കോപവും മറ്റൊരാളുടേതാണ്, സ്വന്തമല്ല. വാതിൽക്കൽ നിന്നിരുന്ന, വലിയ ദേഹവും മഹാബലവുമുള്ള വാനരന്മാർ അവനെ കണ്ട് എല്ലാവരും കൈകൂപ്പിനിന്നു; വഴി തടഞ്ഞില്ല. ബലവാന്മാരായിട്ടും അവർ വിനയത്താൽ തലകുനിച്ചു. എന്നാൽ നിശ്വസിക്കുന്ന, ക്രുദ്ധനായ ദശരഥപുത്രനെ കണ്ട് അവർ ഭയന്നു; അവനെ വളയാൻ മുതിർന്നില്ല — കാവലിന്റെ മര്യാദ ഭയത്താൽ അയഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ആയുധപ്രയോഗം കൂടാതെതന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖംതന്നെ ദ്വാരപാലകരെ അകറ്റുന്നു; നിശ്വാസംതന്നെയാണ് അവന്റെ ആദ്യത്തെ ആയുധം. ഗുഹാപ്രവേശത്തോടെതന്നെ ഇവിടെ കഥയുടെ പുതിയൊരു അങ്കം ആരംഭിക്കുന്നു.

ശ്രീമാനായ അവൻ വലിയൊരു ഗുഹ കണ്ടു — രത്നമയവും ദിവ്യവും പൂത്ത കാനനങ്ങളുള്ളതും രമണീയവും രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും. ഗുഹ എന്നു പറയുന്നുവെങ്കിലും അതു നഗരംതന്നെയാണ്; പർവതത്തിനുള്ളിലുള്ള നഗരം എന്നതാണ് കിഷ്കിന്ധയുടെ സവിശേഷത. അതു മാളികകളാലും പ്രാസാദങ്ങളാലും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ ശോഭിതവും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്ന പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവുമായിരുന്നു. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും പുത്രന്മാരും ദിവ്യമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവരും കാഴ്ചയ്ക്കു പ്രിയങ്കരരുമായ വാനരന്മാരാൽ അതു ശോഭിച്ചു — വാനരന്മാരും ഇവിടെ ദിവ്യജനങ്ങളെപ്പോലെയാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്, വനചാരികളായല്ല. ചന്ദനത്തിന്റെയും അകിലിന്റെയും താമരകളുടെയും ഗന്ധങ്ങളാലും, മൈരേയം എന്ന മദ്യത്തിന്റെയും തേൻമദ്യത്തിന്റെയും മണത്താലും അതിന്റെ രാജവീഥികൾ സുഗന്ധപൂർണമായിരുന്നു; മദ്യഗന്ധവും നഗരശോഭയുടെ ഒരു ഭാഗമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നിന്ദയ്ക്കു കാരണമാകും. വിന്ധ്യന്റെയും മേരുവിന്റെയും ശിഖരങ്ങൾപോലെയുള്ള പല നിലകളുള്ള പ്രാസാദങ്ങളും നിർമലമായ മലയാറുകളും രാഘവാനുജൻ അവിടെ കണ്ടു. ഈ വർണനയിലൂടെ കവി നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഉപഭോഗത്തിൽ മുഴുകിയാണ് സുഗ്രീവൻ പ്രതിജ്ഞ മറന്നത്. രത്നങ്ങൾ, കാനനങ്ങൾ, മാളികകൾ, ഗന്ധങ്ങൾ, പ്രാസാദങ്ങൾ, നദികൾ — ആറ് അംഗങ്ങളാലും പൂർണമാണ് ഈ നഗരം. ‘സർവകാമഫലൈഃ വൃക്ഷൈഃ’ (എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാൽ) എന്ന പദത്താൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മാത്രയിൽ ഫലം നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു; എല്ലായിടത്തും കാമം സാധിക്കുന്നിടത്ത് കർത്തവ്യസ്മരണ ദുർലഭമാണ് എന്നതാണ് ധ്വനി. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ഈ ശോഭയെ പ്രശംസയോടെയല്ല, അശ്രദ്ധയുടെ സാക്ഷ്യമായാണ് കാണുന്നത്. ഈ നഗരം ബാലി അനുഭവിച്ചു, ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ; ഭോഗമാകട്ടെ ഇരുവർക്കും ഒരുപോലെ.

രാജവീഥിയിൽ അവൻ അംഗദന്റെ രമണീയമായ ഭവനം കണ്ടു; അതുപോലെ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗവയൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗജൻ, ശരഭൻ എന്നിവരുടെയും; വിദ്യുന്മാലി, സമ്പാതി, സൂര്യാക്ഷൻ, ഹനുമാൻ, വീരബാഹു, സുബാഹു, മഹാത്മാവായ നളൻ എന്നിവരുടെയും; കുമുദൻ, സുഷേണൻ, താരൻ, ജാംബവാൻ, ദധിവക്ത്രൻ, നീലൻ, സുപാടലൻ, സുനേത്രൻ എന്നിവരുടെയും ഭവനങ്ങൾ. ഈ നാമാവലി ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല — ഈ വീരന്മാരെത്തന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് സീതാന്വേഷണത്തിന് അയയ്ക്കുന്നത്; അതിനാൽ കവി അവരുടെ പരിചയം മുമ്പേതന്നെ നൽകുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ ഈ കപിമുഖ്യന്മാരുടെ ഉറപ്പേറിയ, വിലയേറിയ മുഖ്യഭവനങ്ങൾ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു. അവ വെൺമേഘംപോലെ ശുഭ്രകാന്തിയുള്ളവയും, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും മാലകളും നിറഞ്ഞവയും, ധാരാളം ധനധാന്യങ്ങളുള്ളവയും, സ്ത്രീരത്നങ്ങളാൽ ശോഭിതവുമായിരുന്നു. ധനം, ധാന്യം, മാലകൾ, സ്ത്രീകൾ — ഈ നാലും സമൃദ്ധിയുടെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്; അവയാൽ വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം പൂർണമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭവനങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ‘മഹാസാരാണി’ (ഉറപ്പേറിയ, വിലയേറിയ) എന്ന വിശേഷണം ദൃഢതയെയും മൂല്യത്തെയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭവനങ്ങൾ രാജവീഥിയിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു എന്നതിലൂടെ വാനരരാജ്യത്തിലെ പ്രധാനികളുടെ പ്രതിഷ്ഠ വെളിവാകുന്നു. അംഗദന്റെ ഭവനം ആദ്യം പറയുന്നു — യുവരാജപദത്തിന്റെ ഗൗരവം നിമിത്തം. ഹനുമാന്റെ പേരും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്നു; അവനാണ് മുന്നോട്ട് കഥയുടെ കേന്ദ്രമാകുന്നത്. ‘സ്ത്രീരത്നൈഃ ശോഭിതാനി’ (സ്ത്രീരത്നങ്ങളാൽ ശോഭിതം) എന്ന പദത്താൽ ഭവനങ്ങളുടെ ശോഭ വസ്തുക്കളാൽ മാത്രമല്ല, ഗൃഹിണികളാലുമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ കാഴ്ചതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമാകുന്നത്. പേരുകളുടെ ക്രമവും യൂഥപന്മാരുടെ ക്രമംതന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

വാനരേന്ദ്രന്റെ ഭവനം വെളുത്ത പർവതത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരവും, മഹേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിനു തുല്യവുമായിരുന്നു. പർവതംതന്നെ അതിന്റെ കോട്ടമതിൽ എന്നതാണ് ആ ദുർഗത്തിന്റെ സ്വാഭാവികബലം. അതിന്റെ വെളുത്ത പ്രാസാദശിഖരങ്ങൾ കൈലാസശിഖരങ്ങൾപോലെയായിരുന്നു; വൃക്ഷങ്ങളാകട്ടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്നവയും പൂത്തുനിൽക്കുന്നവയും. മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ, ശ്രീമത്തായ, നീലമേഘംപോലെ ഇരുണ്ട, ദിവ്യമായ പൂക്കളും ഫലങ്ങളുമുള്ള, തണുത്ത തണലുള്ള, മനോഹരമായ വൃക്ഷങ്ങൾ അവിടെ വിരാജിക്കുന്നു; ദേവരാജന്റെ പ്രസാദമാണ് സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ മൂലം എന്ന ഓർമപ്പെടുത്തലാണിത്. വാതിൽ ആയുധമേന്തിയ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; തോരണമാകട്ടെ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ളതും ദിവ്യമാലകളാൽ ആവൃതവും ശുഭ്രവുമായിരുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആ രമണീയഭവനത്തിൽ മഹാബലനായ സൗമിത്രി ആരാലും തടയപ്പെടാതെ പ്രവേശിച്ചു. ‘മഹാമേഘത്തിൽ സൂര്യനെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മേഘത്തിനു സൂര്യനെ തടയാനാവില്ല, അതുപോലെ ദ്വാരപാലകർക്കു ലക്ഷ്മണനെയും; പ്രവേശനത്തിൽ തേജസ്സുതന്നെ വഴിയൊരുക്കുന്നു. പർവതവലയം, ആയുധമേന്തിയ ദ്വാരപാലകർ, സ്വർണതോരണം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുവിധമായ രക്ഷ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അതൊന്നും ലക്ഷ്മണനെ തടയുന്നില്ല. ‘അവാര്യമാണഃ’ (ആരാലും തടയപ്പെടാതെ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്താൽ കവി അവന്റെ അധികാരം കാണിക്കുന്നു — മിത്രരാജ്യത്തിൽ അവൻ അതിഥിയല്ല, സ്വാമിപക്ഷത്തുള്ളവനാണ്. കൈലാസംപോലെയുള്ള ശിഖരങ്ങൾ, ഇന്ദ്രഭവനംപോലെയുള്ള ഭവനം എന്നീ ഉപമകളാൽ ദിവ്യത്വം ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി വായനക്കാരനെ ക്രമേണ നഗരത്തിൽനിന്നു രാജവീഥിയിലേക്കും വീഥിയിൽനിന്നു രാജഭവനത്തിലേക്കും ഭവനത്തിൽനിന്ന് അന്തഃപുരത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു; ദൃഷ്ടിയുടെ ഈ ചുരുങ്ങൽതന്നെയാണ് കഥയ്ക്കു തീവ്രത നൽകുന്നത്.

ധർമാത്മാവായ അവൻ വാഹനങ്ങളാലും ആസനങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ഏഴു കക്ഷ്യകൾ (മുറ്റങ്ങൾ) കടന്ന്, അതിവിശാലവും ഗുപ്തവുമായ മഹത്തായ അന്തഃപുരം കണ്ടു. ഏഴ് എന്ന സംഖ്യ രാജഭവനത്തിന്റെ മര്യാദ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം അനായാസം കടന്നുപോയതിൽനിന്ന് ലക്ഷ്മണന്റെ അധികാരവും പ്രഭാവവും അറിയാം. അവിടെ സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ള അനേകം കട്ടിലുകളും വിലയേറിയ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളും അവിടവിടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു. പ്രവേശിക്കുമ്പോൾതന്നെ അവൻ നിരന്തരമായ മധുരനാദം കേട്ടു — വീണാനാദവും ഗാനവും നിറഞ്ഞ, താളത്തിനൊത്ത പദങ്ങളും അക്ഷരങ്ങളുമുള്ള നാദം. ഗാനവും വാദ്യവും താളവും മൂന്നും ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്നതു സംഗീതത്തിന്റെ പൂർണതയാണ്; എന്നാൽ അതുതന്നെയാണ് കർത്തവ്യവിസ്മൃതിയുടെ സാക്ഷി. രൂപവും യൗവനവുംകൊണ്ടു ഗർവിതരായ, പലവിധ ആകാരമുള്ള അനേകം സ്ത്രീകളെ അവൻ സുഗ്രീവഭവനത്തിൽ കണ്ടു — കുലീനകൾ, ചിത്രമാലകളണിഞ്ഞവർ, ശ്രേഷ്ഠമാലകൾ കോർക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയവർ, ഉത്തമാഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃതർ. സുഗ്രീവന്റെ അനുചരന്മാരെയും അവൻ ശ്രദ്ധിച്ചു — അവർ അതൃപ്തരല്ല, അത്യധികം വ്യഗ്രരല്ല, വസ്ത്രഭൂഷാദികളിൽ കുറവുള്ളവരുമല്ല; ഭൃത്യന്മാരും സന്തുഷ്ടരാണ് എന്നതു രാജാവിന്റെ സമൃദ്ധിയാണ്, എന്നാൽ അശ്രദ്ധയും അവിടെത്തന്നെ. ‘ദദർശ’ (കണ്ടു) എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ പുനരുക്തി മൂലത്തിൽത്തന്നെ കാണാം; അതിലൂടെ ദർശനത്തിന്റെ ക്രമം — ആദ്യം ഗുപ്തസ്ഥലം, പിന്നെ മഹത്തായ അന്തഃപുരം — വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ വർണനയിൽ രൂപം, യൗവനം, കുലം, മാല, ആഭരണം എന്നിവ എണ്ണപ്പെടുന്നു; ഇതെല്ലാം സുഗ്രീവന്റെ ഭോഗാസക്തിയെ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു. അനുചരന്മാരുടെ തൃപ്തിയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് അറിയാം — രാജാവിന്റെ അശ്രദ്ധ ആത്മസുഖത്തിൽ മാത്രമാണ്, ഭൃത്യരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല. ഏഴു കക്ഷ്യകൾക്കപ്പുറമുള്ള ഗുപ്തസ്ഥലത്തും കാവൽ ലക്ഷ്മണനെ തടയുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ രാജാവിന്റെ അശ്രദ്ധ കാലകാര്യത്തിൽ മാത്രമല്ല, സുരക്ഷാകാര്യത്തിലുമുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മധുരസ്വനം’ എന്നതു വൾഗേറ്റ് പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലോ ‘മധുരസ്വരം’ എന്നും.

ചിലമ്പുകളുടെ കിലുക്കവും അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെ നാദവും കേട്ട് ശ്രീമാനായ സൗമിത്രി ലജ്ജിതനായി. പരസ്ത്രീകളുടെ സമീപത്തു നിൽക്കുന്നത് അനുചിതമാണ് എന്ന സദാചാരബോധമാണ് ആദ്യം അവനെ സ്പർശിക്കുന്നത്; കോപത്തിനുമുമ്പ് ലജ്ജ — ഇതു ലക്ഷ്മണന്റെ ശീലത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. പിന്നെ ആഭരണനാദം കേട്ട് രോഷാവേഗത്താൽ കുപിതനായ ആ വീരൻ ഞാണൊലി മുഴക്കി; ആ ശബ്ദത്താൽ ദിക്കുകൾ നിറച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ വരവ് സ്വയംതന്നെ അറിയിച്ചു. സ്വന്തം ചാരിത്രബോധത്താൽതന്നെ പിന്നോക്കം വലിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാബാഹു, രാമന്റെ കോപം ഉള്ളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരു ഏകാന്തസ്ഥലത്തു മാറിനിന്നു. ‘രാമകോപസമന്വിതഃ’ (രാമന്റെ കോപം വഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ കോപത്തിന്റെ ഉടമ ആരെന്നു കാണിക്കുന്നു — ക്രോധം സഹോദരന്റേത്, സദാചാരമോ സ്വന്തം; രണ്ടും ഇവിടെ ഒരേസമയം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഞാണൊലി ഇവിടെ രണ്ടു ധർമങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു — വരവിന്റെ അറിയിപ്പും ശാസനവും; വാക്കില്ലാതെതന്നെ അതു ദൂതനാകുന്നു.

ആ വില്ലൊലിയാൽ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ വരവ് അറിഞ്ഞ്, ഭയന്ന്, ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽനിന്ന് ഇളകിയെഴുന്നേറ്റു. ‘അംഗദൻ എന്നോടു മുമ്പേ അറിയിച്ചതുപോലെതന്നെ, സഹോദരവത്സലനായ സൗമിത്രി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നതു വ്യക്തം’ എന്ന് അവൻ കരുതി. അംഗദനാൽ അറിയിക്കപ്പെട്ടും ഞാണൊലിയാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടും ആ വാനരൻ ലക്ഷ്മണൻ എത്തിയെന്നു മനസ്സിലാക്കി; അവന്റെ മുഖം വരണ്ടുപോയി. മുഖം വരളുന്നത് ഭയത്തിന്റെ ശാരീരികചിഹ്നമാണ്; മദവും ആ നിമിഷംതന്നെ വിട്ടകന്നു. പിന്നെ ഭയത്താൽ മനസ്സു പരിഭ്രമിച്ചിട്ടും ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വ്യഗ്രത കൂടാതെ, കാഴ്ചയ്ക്കു പ്രിയങ്കരിയായ താരയോട് ഹിതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ഭയത്തിലും ആലോചന ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, പത്നിയും മന്ത്രിണിയാണ് എന്നതു വാനരരാജാവിന്റെ വിവേകമാണ്. ‘ചചാല വരാസനാത്’ (ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽനിന്ന് ഇളകി) എന്ന പദത്താൽ ആസനത്യാഗംതന്നെയാണ് ഭയത്തിന്റെ ആദ്യഫലം എന്നു കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള അറിയിപ്പും ഞാണൊലിയും — രണ്ടു പ്രമാണങ്ങളും ചേർന്ന് സുഗ്രീവന്റെ സംശയം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഭയത്തോടൊപ്പം വിവേകം, മദത്തോടൊപ്പം ലജ്ജ — ഈ ദ്വന്ദ്വം സുഗ്രീവന്റെ ചരിത്രത്തെ പൂർണമാക്കുന്നു. താരയെ അയയ്ക്കുന്നതിൽ സുഗ്രീവന്റെ ആത്മജ്ഞാനവും വെളിവാകുന്നു — സ്വന്തം ദോഷം അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ സ്വയം പോകാത്തത്.

‘സുന്ദരമായ പുരികങ്ങളുള്ളവളേ, സ്വഭാവത്താൽ മൃദുമനസ്കനായ ഈ രാഘവാനുജൻ രോഷത്തോടെയെന്നപോലെ വന്നിരിക്കുന്നു — അവന്റെ രോഷത്തിന് എന്താണു കാരണം? നിന്ദയറ്റവളേ, കുമാരന്റെ രോഷത്തിനു കാരണമായി എന്തെങ്കിലും നീ കാണുന്നുണ്ടോ? നരശ്രേഷ്ഠൻ കാരണമില്ലാതെ കോപിക്കുകയില്ലല്ലോ; സജ്ജനത്തിന്റെ ക്രോധം കാരണമുള്ളതുതന്നെ. നമ്മൾ അവന് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നു നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അതു ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ചു നിശ്ചയിച്ച് വേഗം പറയുക. അല്ലെങ്കിൽ സുന്ദരീ, നീതന്നെ അവനെ കാണാനും സാന്ത്വനവാക്കുകളാൽ പ്രസാദിപ്പിക്കാനും അർഹയാണ്. വിശുദ്ധാത്മാവായ അവൻ നിന്നെ കാണുമ്പോൾ കോപിക്കുകയില്ല; മഹാത്മാക്കൾ സ്ത്രീകളോട് ഒരിക്കലും ക്രൂരമായി പെരുമാറുകയില്ലല്ലോ. നീ സാന്ത്വനങ്ങളാൽ സമീപിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും പ്രസന്നമായ, താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന അവനെ പിന്നെ ഞാൻ കാണാം.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ അപരാധം നിഷേധിക്കുന്നില്ല, പകരം ഒരു ദൂതിയെ അയയ്ക്കുന്നു — സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യം ക്രോധം ശമിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപായമാണ് എന്ന ലോകനീതി അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃത്യാ മൃദുമാനസഃ’ (സ്വഭാവത്താൽ മൃദുമനസ്കൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ സുഗ്രീവൻ സ്വയംതന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്നു എന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ കോപം അസാധാരണവും കാരണമുള്ളതുമാണെന്ന് അവൻ അനുമാനിക്കുന്നു. ‘സുഭ്രൂ’ (സുന്ദരമായ പുരികങ്ങളുള്ളവളേ), ‘അനിന്ദിതേ’ (നിന്ദയറ്റവളേ), ‘ഭാമിനി’ (സുന്ദരീ) എന്ന മൂന്നു സംബോധനകളാൽ അവൻ താരയുടെ സൗന്ദര്യവും ശീലവും പ്രഭാവവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ സ്വയം പോകാതെ താരയെ അയയ്ക്കുന്നു — ഇത് ഒരുവശത്ത് ഭയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; എന്നാൽ ഉപായത്തിന്റെ ഔചിത്യം സംഭവത്താൽതന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു, കാരണം ആ കോപം ശമിപ്പിക്കാൻ താരയ്ക്കു കഴിയുന്നു. പത്നിയുടെ ദൗത്യം ഇവിടെ അപമാനത്തിനല്ല, കുശലനീതിക്കുവേണ്ടിയാണ്. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് ഭയത്തോടെ ആരംഭിച്ചെങ്കിലും വിവേകത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു.

മദത്താൽ വിഹ്വലമായ കണ്ണുകളോടെ, ഇടറിനടന്ന്, തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന അരഞ്ഞാണച്ചരടും സ്വർണനൂലുമായി, ശുഭലക്ഷണയായ താര, ദേഹയഷ്ടി കുനിച്ചുകൊണ്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ സമീപത്തേക്കു ചെന്നു. വാനരരാജപത്നിയായ അവളെ കണ്ടപ്പോൾതന്നെ മഹാത്മാവായ രാജപുത്രൻ ഉദാസീനനായി നിന്നു; സ്ത്രീസാമീപ്യത്താൽ കോപം പിൻവാങ്ങി, മുഖം താഴ്ത്തിനിന്നു — ദൃഷ്ടിസംയമംതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ മറുപടി. മദ്യപാനത്താൽ ലജ്ജയൊഴിഞ്ഞവളും, രാജപുത്രന്റെ ദൃഷ്ടിയിലെ പ്രസന്നതയാൽ ആശ്വസ്തയുമായ താര, പ്രണയത്താൽ ധൈര്യമുള്ളതും മഹത്തായ അർഥമുള്ളതും സാന്ത്വനരൂപവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാജപുത്രാ, കോപത്തിന്റെ മൂലമെന്ത്? അങ്ങയുടെ വാക്കിന്റെ നിർദേശത്തിൽ നിൽക്കാത്തവൻ ആര്? ഉണങ്ങിയ മരങ്ങളുള്ള വനത്തിലേക്കു പാഞ്ഞുവരുന്ന കാട്ടുതീയെ ശങ്കയില്ലാതെ ആരാണു സമീപിക്കുക?’ കാട്ടുതീയുടെ രൂപകത്താൽ അവൾ ലക്ഷ്മണന്റെ കോപത്തിന്റെ ഭീഷണത അംഗീകരിക്കുന്നു, അതിനോടു സാഹസം കാണിക്കുന്നതിനെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. താരയുടെ നടത്തം, വേഷം, ദൃഷ്ടി — മൂന്നും മദത്താൽ വിഹ്വലമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അവളുടെ വാക്കോ പൂർണവിവേകം നിറഞ്ഞതാണ് — ബാഹ്യമായ വിഹ്വലത ആന്തരപ്രജ്ഞയെ ബാധിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ലക്ഷ്മണൻ മുഖം താഴ്ത്തിനിൽക്കുന്നതും ശീലത്തിന്റെ പരമപ്രമാണമാണ്. ‘കസ്തേ ന സന്തിഷ്ഠതി വാങ്നിദേശേ’ (അങ്ങയുടെ വാക്കിന്റെ നിർദേശത്തിൽ നിൽക്കാത്തവൻ ആര്) എന്ന ചോദ്യത്താൽ അവൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ആജ്ഞ എല്ലാവരും മാനിക്കുന്നതാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ കോപത്തിന് അടിസ്ഥാനമില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവളുടെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങളും ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നവയാണ്, വെറും ആക്ഷേപങ്ങളല്ല.

സാന്ത്വനത്തോടെയുള്ള അവളുടെ വാക്കു കേട്ട്, ശങ്കയില്ലാതെ ലക്ഷ്മണൻ, പ്രണയത്താൽ (സൗഹൃദത്താൽ) കണ്ടറിഞ്ഞ കാര്യം വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ ഭർത്താവ് കാമവൃത്തിയിൽ മുഴുകി ധർമാർഥസംഗ്രഹം നഷ്ടപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു; ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരയായിട്ടും നീ ഇത് അവനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല. ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; താരേ, മന്ത്രിമാരോടും സഭയോടുംകൂടി അവൻ കാമംതന്നെ സേവിക്കുന്നു. നാലു മാസം എന്ന് അവധി നിശ്ചയിച്ചിട്ട്, മദോന്മത്തനായി വിഹരിക്കുന്ന അവൻ അവ കടന്നുപോയത് അറിയുന്നില്ല. ധർമാർഥസിദ്ധിക്കുവേണ്ടി ഇത്തരം മദ്യപാനം പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മദ്യപാനത്താൽ അർഥവും കാമവും ധർമവും നശിക്കുന്നു — ത്രിവർഗനാശംതന്നെയാണ് മദ്യത്തിന്റെ ഫലം. ഉപകാരം ചെയ്തവനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തതുകൊണ്ട് വലിയ ധർമലോപം; ഗുണവാനായ മിത്രം നഷ്ടപ്പെടുന്നതുകൊണ്ട് വലിയ അർഥലോപം. അർഥത്തിലും ഗുണത്തിലും ശ്രേഷ്ഠനും സത്യധർമപരായണനുമായ മിത്രത്തെ അവൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതുമില്ല. കാര്യം ഇങ്ങനെ നിൽക്കെ, ഇനി നാം എന്തു ചെയ്യണമോ അതു ചെയ്യണം; കാര്യതത്ത്വം അറിയുന്നവളേ, ആ കാര്യം നീതന്നെ പറഞ്ഞുതരണം.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ താരയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; അവളുടെ വിവേകത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ശാസനയിലും മര്യാദ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മാസാംശ്ചതുരഃ പ്രമാണം കൃത്വാ’ (നാലു മാസം എന്ന് അവധി നിശ്ചയിച്ച്) എന്നതു മുൻപ്രതിജ്ഞയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്; കാലമര്യാദതന്നെയാണ് മിത്രധർമത്തിന്റെ ഉരകല്ല്. മദ്യപാനദോഷം ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയമായി വിവേചനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — ധർമം മാത്രമല്ല, അർഥവും കാമവും നശിക്കുന്നു. ‘മിത്രം ഹ്യർഥഗുണശ്രേഷ്ഠം’ (അർഥത്തിലും ഗുണത്തിലും ശ്രേഷ്ഠമായ മിത്രം) എന്ന വാക്യത്താൽ മിത്രംതന്നെയാണ് എല്ലാ സമ്പത്തിനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠം എന്ന നീതി പറയപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ താരയുടെ അഭിപ്രായംതന്നെ ചോദിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് അറിയാം — അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം നിന്ദയല്ല, കാര്യസിദ്ധിയാണ്. ‘ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരയായിട്ടും നീ ഇത് അവനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ താരയുടെ പാതിവ്രത്യം അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും അവളുടെ അലംഭാവത്തെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു; നിന്ദ ഇവിടെ മൃദുവായിത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധർമലോപം’, ‘അർഥലോപം’ എന്ന രണ്ടു ലോപങ്ങൾ വെവ്വേറെ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഒന്നു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തതിൽനിന്ന്, മറ്റേതു മിത്രനാശത്തിൽനിന്ന്; നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ‘കാര്യമസ്മാഭിരുത്തരം’ (ഇനി നാം ചെയ്യേണ്ട കാര്യം) എന്ന പദത്താൽ അവൻ ഭാവികർത്തവ്യത്തെയാണ് മുഖ്യമായി കാണുന്നത്, കഴിഞ്ഞ ദോഷങ്ങളുടെ എണ്ണലിനെയല്ല; ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും കാര്യസിദ്ധിതന്നെ എന്നതു ലക്ഷ്മണന്റെ നീതിനൈപുണ്യമാണ്.

ധർമവും അർഥവും സമചിത്തതയും ചേർന്ന, മധുരസ്വഭാവമുള്ള അവന്റെ വാക്കു കേട്ട്, രാജപുത്രന്റെ കാര്യം മനസ്സിലാക്കിയ താര വിശ്വാസത്തോടെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘രാജപുത്രാ, ഇതു കോപത്തിനുള്ള സമയമല്ല; സ്വജനത്തോടു കോപിക്കരുത്. അങ്ങയുടെ കാര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ ആളുടെ അശ്രദ്ധപോലും അങ്ങു സഹിക്കണം; അങ്ങയുടെ കാര്യംതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്റെ സ്ഖലനം ക്ഷമിക്കാവുന്നതാണ്. ഗുണങ്ങളിൽ ഉത്കൃഷ്ടനായ കുമാരൻ സത്ത്വത്തിൽ താഴ്ന്നവനോട് എങ്ങനെ കോപിക്കും? സത്ത്വത്താൽ സംയമിതനും തപസ്സിന്റെ സന്തതിയുമായ അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ള ആരാണ് കോപത്തിനു വശപ്പെടുക? വാനരവീരന്മാരുടെ ബന്ധുവായ രാമന്റെ കോപം ഞാൻ അറിയുന്നു, കാര്യത്തിനു വന്ന കാലതാമസം ഞാൻ അറിയുന്നു, അങ്ങയുടെ കാര്യത്തിൽ ഞങ്ങൾ ചെയ്തതെന്തെന്നും ഞാൻ അറിയുന്നു, ഇനി ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്നും ഞാൻ അറിയുന്നു. നരശ്രേഷ്ഠാ, ശരീരജനായ കാമദേവന്റെ സഹിക്കാനാവാത്ത ബലവും ഞാൻ അറിയുന്നു; ഏതു ജനത്തോടു കാമബന്ധിതനായാണോ സുഗ്രീവൻ ഇന്നു കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കാതിരിക്കുന്നത്, അതും ഞാൻ അറിയുന്നു. അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി കാമത്തിന്റെ അധീനത്തിലല്ല, അങ്ങു കോപത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നേയുള്ളൂ; കാമത്തിൽ രമിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ അർഥത്തെയോ ധർമത്തെയോ ദേശത്തെയോ കാലത്തെയോ ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല. കാമാസക്തി നിമിത്തം ലജ്ജ നഷ്ടപ്പെട്ട്, എന്റെ സമീപത്തുതന്നെ കഴിയുന്ന, കാമവൃത്തിയിൽ മുഴുകിയ, അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ ആ വാനരവംശനാഥനോട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനേ, ഇപ്പോൾ ക്ഷമിക്കൂ. ധർമത്തിലും തപസ്സിലും രമിക്കുന്ന മഹർഷിമാർപോലും കാമത്തെ പിന്തുടർന്ന് മോഹത്തിൽ ബന്ധിതരാകുന്നു; പിന്നെ സ്വഭാവത്താൽതന്നെ ചപലനായ ഈ കപിരാജൻ സുഖങ്ങളിൽ എങ്ങനെ ആസക്തനാകാതിരിക്കും?’ വിശ്വാമിത്രൻ മുതലായവരുടെ ഉദാഹരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയും; ഇവിടെ സാമാന്യന്യായത്താൽതന്നെ അവൾ ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു. താരയുടെ മറുപടി നാലു തൂണുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു — ഇതു സമയമല്ല, ഇവൻ (കോപത്തിനു) പാത്രമല്ല, കാമം ദുർജയമാണ്, കാര്യം ആരംഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ‘ജാനാമി’ (ഞാൻ അറിയുന്നു) എന്ന പദം അഞ്ചുവട്ടം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ കാണിക്കുന്നു — ദോഷം അവൾ നിഷേധിക്കുന്നില്ല, എല്ലാം അംഗീകരിക്കുന്നു; ഈ അംഗീകാരംതന്നെയാണ് ക്ഷമായാചനയുടെ ബലം. ‘സത്ത്വാവരുദ്ധഃ തപസഃ പ്രസൂതിഃ’ (സത്ത്വത്താൽ സംയമിതനും തപസ്സിന്റെ സന്തതിയും) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ജന്മംതന്നെ തപസ്സിന്റെ ഫലമാണെന്ന സ്തുതി; സ്തുതിയാൽ ക്രോധശമനം എന്നതു നീതി. ‘ന ദേശകാലൗ ഹി യഥാർഥധർമൗ’ (ദേശത്തെയോ കാലത്തെയോ അർഥത്തെയോ ധർമത്തെയോ ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിനാൽ കാമാസക്തന്റെ നാലുവിധമായ മറവി പറയപ്പെടുന്നു — ദേശം, കാലം, അർഥം, ധർമം. ‘മഹർഷിമാർപോലും കാമത്തെ പിന്തുടരുന്നു’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ അവൾ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ സാർവത്രികമായ ദൗർബല്യം കാണിക്കുന്നു; തപസ്വികൾപോലും വീഴുന്നിടത്ത് ചപലസ്വഭാവനായ കപി എങ്ങനെ വീഴാതിരിക്കും എന്നതാണ് ന്യായം. ഒടുവിൽ അവൾ ചോദ്യരൂപത്തിൽത്തന്നെ വാക്ക് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ഉത്തരം ചിന്തിക്കട്ടെ എന്ന്; ചോദ്യം നിർബന്ധത്തെക്കാൾ ബലവത്തായ ഉപായമാണല്ലോ.

ഇങ്ങനെ മഹത്തായ അർഥമുള്ള വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം, മദത്താൽ വിഹ്വലമായ കണ്ണുകളോടെ ആ വാനരി അളവറ്റ ശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനോട് ഖേദത്തോടെ വീണ്ടും ഭർത്താവിനു ഹിതകരമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘നരോത്തമാ, കാമത്തിനു വശപ്പെട്ടവനായിട്ടും സുഗ്രീവൻ അങ്ങയുടെ കാര്യസാധനത്തിനുള്ള ഉദ്യമത്തിന് ഏറെ മുമ്പേതന്നെ ആജ്ഞ നൽകിയിരുന്നു. പല പർവതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന, മഹാവീര്യരായ വാനരന്മാർ കോടിക്കണക്കിനും ലക്ഷക്കണക്കിനും വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മഹാബാഹോ, അകത്തേക്കു വരൂ; അങ്ങയുടെ ചാരിത്രം അങ്ങു കാത്തുസൂക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞു. മിത്രഭാവത്തോടെ സജ്ജനങ്ങൾ (മിത്രത്തിന്റെ) ഭാര്യമാരെ കാണുന്നതിൽ ദോഷമില്ല എന്നു ശാസ്ത്രം.’ ഇതാണ് താരയുടെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ യുക്തി — വാക്കുകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ ഭർത്താവിന്റെ നിർദോഷത സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ഉദ്യമംതന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം. ‘കോടികളും ലക്ഷങ്ങളും’ എന്ന സംഖ്യാവർണനയാൽ ഉദ്യമത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചിരാജ്ഞപ്തഃ’ (ഏറെ മുമ്പേ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന പദംതന്നെയാണ് എല്ലാ ശാസനയ്ക്കുമുള്ള ഉത്തരം. അങ്ങനെ താര വാക്കിൽനിന്നു കർമത്തിലേക്കു ദൃഷ്ടി തിരിക്കുന്നു.

താരയുടെ അനുമതി ലഭിച്ച്, തിടുക്കത്താലും പ്രേരിതനായി, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന മഹാബാഹു അകത്തു പ്രവേശിച്ചു. അപ്പോൾ വിലയേറിയ വിരിപ്പുള്ള സ്വർണമയമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വിയായ സുഗ്രീവനെ അവൻ കണ്ടു — ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ ചിത്രിതമായ അംഗങ്ങളുള്ളവൻ, ദിവ്യരൂപൻ, യശസ്വി, ദിവ്യമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവൻ, മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ദുർജയൻ. ദിവ്യാഭരണങ്ങളും മാലകളുമണിഞ്ഞ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ കണ്ണുകൾ കൂടുതൽ ക്രോധത്താൽ ചുവന്നു; അവൻ അന്തകനെപ്പോലെയായി — താരയാൽ ശമിപ്പിക്കപ്പെട്ട കോപം ഈ കാഴ്ചയാൽ വീണ്ടും ജ്വലിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണവർണമുള്ള, വിശാലനേത്രനായ, ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ആ വീരൻ രുമയെ ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ട്, ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ള, വിശാലനേത്രനായ സൗമിത്രിയെ കണ്ടു. ‘വിശാലനേത്രഃ സ വിശാലനേത്രം’ (വിശാലനേത്രനായ അവൻ വിശാലനേത്രനെ) എന്ന പദാവൃത്തിയിലൂടെ കവി ഇരുവരുടെയും ദൃഷ്ടിസംഘർഷംതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു; ദീർഘവൃത്തത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വർണനയിൽ ‘ദിവ്യ’ എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — ആഭരണം, രൂപം, മാലയും വസ്ത്രവും, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും; അതിലൂടെ അവന്റെ ഐശ്വര്യം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽതന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ കോപം വർധിക്കുന്നു. രുമയെ ആലിംഗനം ചെയ്തിരിക്കുന്നതാണ് അവസാനത്തെ പ്രഹരം — സ്വന്തം പത്നിയോടൊപ്പം സുഖിക്കുന്നവൻ, പത്നി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു ദുഃഖിക്കുന്ന മിത്രത്തെ മറന്നു എന്നതാണ് വ്യംഗ്യം. ‘അദീനസത്ത്വം’ (ദൈന്യമില്ലാത്ത സത്ത്വമുള്ളവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ കോപവും ഗാംഭീര്യത്തോടുകൂടിയതാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; ഇരുവർക്കും വിശാലനേത്രത്വം തുല്യമാണ്, എന്നാൽ ദൃഷ്ടികളിലെ ഭാവം വിപരീതമാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ കോപം ശമിച്ചിട്ടില്ല, വർധിച്ചിരിക്കുകയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതിന്റെ പൊട്ടിത്തെറിയാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക