॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 22-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ബാലിയുടെ സാന്ത്വനവചനവും പ്രാണത്യാഗവും

ബാലി സുഗ്രീവനോടു ക്ഷമ ചോദിക്കൽ, അംഗദനെ ഏൽപ്പിക്കൽ, താരയുടെ അഭിപ്രായത്തിന്റെ പ്രശംസ, സ്വർണമാലാദാനം, അംഗദോപദേശം, ബാലിയുടെ മരണം, വാനരന്മാരുടെ വിലാപം, ഗോലഭവധസ്മരണം, താര നിലത്തു വീഴൽ

പ്രാണൻ മങ്ങിയ ബാലി പതുക്കെ ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ചുറ്റും നോക്കി, ആദ്യംതന്നെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന അനുജൻ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു — മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ ആദ്യനോട്ടം സഹോദരനിൽത്തന്നെ പതിച്ചു എന്നതു സ്നേഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. വിജയം നേടിയ ആ വാനരേശ്വരനോട് വ്യക്തമായ വാക്കിൽ സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു — ‘സുഗ്രീവാ, പാപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷത്തിന്റെ പേരിൽ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്; വരാനിരിക്കുന്നതിനാൽ ഉണ്ടായ ബുദ്ധിമോഹത്താൽ ഞാൻ ബലാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.’ ‘ഭവിഷ്യേണ’ (വരാനിരിക്കുന്നതിനാൽ) എന്ന പദത്താൽ ദൈവത്തിന്റെ ബലം പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സ്വന്തം അപരാധം മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘ഉണ്ണീ, നമുക്കു രണ്ടുപേർക്കും ഒരേസമയം സുഖം വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; സഹോദരന്മാർക്കു ചേർന്ന സൗഹാർദം ഇങ്ങനെ മറിച്ചായിപ്പോയി’ എന്ന് അവൻ വിധിയുടെ വൈപരീത്യത്തെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ ത്യാഗം വ്യക്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ‘ഇന്നുതന്നെ നീ ഈ വനവാസികളുടെ രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുക; ഞാനും ഇന്നുതന്നെ വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു എന്നറിയുക. ജീവിതം, രാജ്യം, വിപുലമായ ശ്രീ, നിന്ദയേൽക്കാത്ത യശസ്സ് — ഇതെല്ലാം ഞാൻ വേഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ മരണസമയത്ത് വൈരത്തിന്റെ നിവൃത്തി, ത്യാഗത്തിന്റെ പൂർണത — ഇതാണ് ഈ വാക്കിന്റെ സാരം. ആദ്യം അവൻ ദോഷം പരിഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ വിധിയെ പഴിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ സ്വയംതന്നെ രാജ്യം നൽകുന്നു — മൂന്നു പടികളിലൂടെ വൈരം നിശ്ശേഷം നിവർത്തിക്കുന്നു. ‘സസ്നേഹം’ (സ്നേഹത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, മരണാസന്നന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധത്തിന്റെ ഒരംശംപോലും ശേഷിച്ചിട്ടില്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വ്യക്തയാ വാചാ’ (വ്യക്തമായ വാക്കിൽ) എന്നതും — ശരമേറ്റിട്ടും അവനു വ്യക്തമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് ബോധപൂർവമാണ്, പ്രലാപമല്ല.

‘എന്റെ ഈ അവസ്ഥയിൽ ഞാൻ പറയുന്ന വാക്ക്, ചെയ്യാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണെങ്കിലും നീ ചെയ്യണം’ എന്ന ആമുഖത്തോടെ അവൻ യാചന ആരംഭിക്കുന്നു. ‘സുഖത്തിനു യോഗ്യനും സുഖത്തിൽ വളർന്നവനും, ബാലനാണെങ്കിലും ബാലിശനല്ലാത്തവനും, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നവനുമായ അംഗദനെ നോക്കൂ. എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട ഈ പുത്രനെ, നിന്റെ ഔരസപുത്രനെന്നപോലെ കരുതി, ഞാൻ ഇല്ലാതായാലും ഒന്നിനും കുറവില്ലാത്തവനായി എല്ലാ വിധത്തിലും പരിപാലിക്കൂ.’ ‘അഹീനാർഥം’ (ഒന്നിനും കുറവില്ലാത്തവനായി) എന്ന പദത്താൽ ഒന്നിന്റെയും അഭാവം ഉണ്ടാകരുത് എന്നാണ് യാചന. ‘ഞാൻ അവനു ദാതാവും രക്ഷകനും ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവനുമായിരുന്നതുപോലെ, വാനരേശ്വരാ, നീയും ആകണം.’ ‘സുഖാർഹം’ (സുഖത്തിനു യോഗ്യൻ), ‘സുഖസംവൃദ്ധം’ (സുഖത്തിൽ വളർന്നവൻ) എന്നീ പദങ്ങളാൽ ബാലന്റെ ലാളനപാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കലും ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ ഇന്നു നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു. താരാപുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളും അവൻ വർണിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ നിനക്കു തുല്യം പരാക്രമമുള്ളവനാണ്; രാക്ഷസവധത്തിൽ നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കും; ബലവാനായ ഇവൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം കാട്ടി അനുയോജ്യമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യും.’ പുത്രന്റെ ഉപയോഗം കാണിച്ച് അവൻ അവനെ ഭാരമായല്ല, സഹായിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇതു യാചകന്റെ കൗശലമാണ്. പിന്നെ താരയുടെ മഹത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘സുഷേണന്റെ പുത്രിയായ ഇവൾ അർഥങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മനിർണയത്തിലും ഉത്പാതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷണങ്ങളിലും പരിനിഷ്ഠിതയാണ്; ഇവൾ ‘നല്ലത്’ എന്നു പറയുന്നതു സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യണം; താരയുടെ അഭിപ്രായം ഒരിക്കലും തെറ്റുന്നില്ല.’ സ്ത്രീയുടെ മന്ത്രിത്വം ഇത്ര വ്യക്തമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന, രാമായണത്തിലെ അപൂർവസ്ഥലമാണിത്; മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവൻ അവളുടെ വാക്കിനാൽത്തന്നെ പലതവണ രക്ഷിക്കപ്പെടും. ഒടുവിൽ അവൻ രാജനീതി ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാഘവന്റെ കാര്യം ശങ്കയില്ലാതെ ചെയ്യണം; ചെയ്യാതിരുന്നാൽ അധർമമാകും; അവമാനിക്കപ്പെട്ട അവൻ നിന്നെയും കൊന്നേക്കാം.’ ഇവിടെ ബാലി രണ്ടു ഹേതുക്കൾ കാണിക്കുന്നു — ധർമഹാനിയും ആത്മനാശവും; പ്രതിജ്ഞാപാലനം കൃതജ്ഞതയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രമല്ല, സ്വരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ബാലിയുടെ ഉപദേശം മൂന്നു വിഷയങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പുത്രനോടു സ്നേഹം, പത്നിയിൽ വിശ്വാസം, മിത്രത്തോടു കൃതജ്ഞത. മുമ്പ് രാമനെ അന്യായമായി വധിച്ചവനായി കരുതിയവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന്റെ കാര്യം ശങ്കയില്ലാതെ ചെയ്യണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ബുദ്ധിയുടെ ഈ പരിണതിയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത. ‘മയാ ഹീനം’ (ഞാൻ ഇല്ലാതായാൽ) എന്ന പദത്തിൽ പിതാവിന്റെ വിരഹവേദനയും ‘സർവതഃ പരിപാലയ’ (എല്ലാ വിധത്തിലും പരിപാലിക്കൂ) എന്നതിൽ യാചകന്റെ ദൈന്യവും പ്രകടമാകുന്നു.

ബാലിയുടെ കഴുത്തിൽ എന്നും ശോഭിച്ചിരുന്ന, ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ ആ മാലതന്നെ അവൻ ഇപ്പോൾ നൽകുന്നു. ‘സുഗ്രീവാ, ദിവ്യമായ ഈ സ്വർണമാല അണിഞ്ഞുകൊള്ളുക; ഇതിൽ ഉദാരമായ ശ്രീ വസിക്കുന്നു; ഞാൻ മരിച്ചാൽ അത് ഇതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോയേക്കാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബാലി തന്റെ കഴുത്തിലെ മാല നൽകുന്നു. മാലയിൽ ശ്രീ വസിക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസവും, മരിച്ചവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അതു വിട്ടുപോയേക്കാം എന്ന ഭയവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സഹോദരസൗഹൃദത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ വിജയത്താലുണ്ടായ ഹർഷം ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും ദീനനായി — രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ രാജ്യം ലഭിച്ച അവൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു കാന്തിയറ്റവനായി; ഗ്രഹണം സ്വയം വരുത്തിയതല്ല, പുറമേനിന്നുള്ളതാണ് — അതുപോലെ സുഗ്രീവന്റെ ദൈന്യവും സഹോദരവധത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. ബാലിയുടെ ആ വാക്കിനാൽ ശാന്തനായ അവൻ, ഉണർവോടെ ഉചിതമായതു ചെയ്തുകൊണ്ട്, അനുവാദം ലഭിച്ചശേഷം ആ സ്വർണമാല സ്വീകരിച്ചു. ‘അഭ്യനുജ്ഞാതഃ’ (അനുവാദം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ അതു ബലാൽ എടുത്തതല്ല, സഹോദരൻ നൽകിയതാണെന്നു വ്യക്തം. ആ മാല നൽകി, അരികിൽ നിൽക്കുന്ന പുത്രനെ നോക്കി, പരലോകയാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങിയ ബാലി സ്നേഹത്തോടെ അംഗദനോടു പറഞ്ഞു. ‘സംസിദ്ധഃ’ (ഒരുങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ മരണത്തിനുള്ള ഒരുക്കവും നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇനി പുത്രോപദേശമല്ലാതെ അവന് ഒന്നും ബാക്കിയില്ല.

‘ദേശകാലങ്ങൾ അനുസരിക്കുക’ എന്നാണ് ബാലി ആദ്യംതന്നെ പുത്രനെ ഉപദേശിക്കുന്നത് — എവിടെ, എപ്പോൾ, എങ്ങനെ പെരുമാറണം എന്ന അറിവുതന്നെയാണ് നീതിയുടെ മൂലം. പ്രിയവും അപ്രിയവും സഹിച്ച്, സമയത്തിനൊത്ത് സുഖദുഃഖങ്ങൾ സഹിച്ച്, സുഗ്രീവന്റെ വശത്തു നിൽക്കുക. ‘ഞാൻ നിന്നെ എന്നും ലാളിച്ചതുപോലെ, ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്ന നിന്നെ സുഗ്രീവൻ അത്രയധികം മാനിക്കുകയില്ല’ — പിതാവിന്റെ ലാളന ഇളയച്ഛനിൽനിന്നു പ്രതീക്ഷിക്കരുത് എന്ന വ്യക്തമായ വാക്ക്. ‘ശത്രുസംഹാരകാ, ഇവന്റെ ശത്രുക്കളുടെ പക്ഷത്തു പോകരുത്, ശത്രുക്കളോടു ചേരരുത്; സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിൽ തത്പരനായി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ, സുഗ്രീവന്റെ വശത്തു നിൽക്കുക.’ ഒടുവിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു നീതി — ‘അതിസ്നേഹം കാണിക്കരുത്, സ്നേഹമില്ലായ്മയും കാണിക്കരുത്; രണ്ടും വലിയ ദോഷമാണ്; അതിനാൽ ഇടയ്ക്കുള്ളതു കാണുന്നവനാകുക’ — മധ്യമമായ നില നോക്കുക. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശരത്താൽ കഠിനമായി പീഡിതനായി, കണ്ണുകൾ തുറിച്ച്, ഭയങ്കരമായ പല്ലുകൾ പുറത്തുകാട്ടി, അവന്റെ ജീവൻ വേർപെട്ടു. വീരന്റെ അവസാനവാക്ക് നീതിവചനംതന്നെ — ഇതാണ് ഈ മരണത്തിന്റെ ഗൗരവം. അംഗദനു നൽകിയ ഉപദേശം രാജനീതിയുടെ സംക്ഷേപമാണ് — ദേശകാലജ്ഞാനം, തിതിക്ഷ, ആജ്ഞാനുവർത്തനം, ശത്രുസമ്പർക്കവർജനം, മധ്യമമായ പെരുമാറ്റം. പുത്രന്റെ ഭാവി ഇളയച്ഛന്റെ കൈകളിലാണെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ പുത്രനെ വിനയമാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്, പ്രതികാരമല്ല. ‘അന്തരദൃക്’ (ഇടയ്ക്കുള്ളതു കാണുന്നവൻ) എന്ന പദമാണ് മുഴുവൻ ഉപദേശത്തിന്റെയും സാരം — അത്യധികം ദൂരെയുമല്ല, അത്യധികം അടുത്തുമല്ല.

പിന്നെ യൂഥപതി കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരന്മാർ അവിടെ നിലവിളിച്ചു; ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘വാനരേശ്വരൻ സ്വർഗം പൂകിയതോടെ കിഷ്കിന്ധ ഇന്നു ശൂന്യമായി; ഉദ്യാനങ്ങളും പർവതങ്ങളും കാനനങ്ങളും ശൂന്യം’ എന്ന് അവർ ദുഃഖിക്കുന്നു — രാജാവില്ലാതാകുമ്പോൾ ദേശംതന്നെ നിർജനമായി തോന്നുന്നു. നഗരവും വനവും രണ്ടും ശൂന്യമെന്നു പറഞ്ഞ് അവർ ബാലിയുടെ ആധിപത്യത്തിന്റെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വാനരശാർദൂലൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ വാനരന്മാർ കാന്തിയറ്റവരായി; ആരുടെ മഹാവേഗത്താൽ കാനനങ്ങളും വനങ്ങളും പൂക്കളുടെ പ്രവാഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നുവോ, അത് ഇന്ന് ആർ ചെയ്യും?’ പിന്നെ അവർ അവന്റെ പരാക്രമം ഓർക്കുന്നു — മഹാത്മാവും മഹാബാഹുവുമായ ഗോലഭൻ എന്ന ഗന്ധർവനുമായി പതിനഞ്ചു വർഷം അവൻ മഹായുദ്ധം ചെയ്തു; ആ യുദ്ധം രാത്രിയിലോ പകലോ ശമിച്ചിരുന്നില്ല. പതിനാറാം വർഷത്തിൽ ആ ഗോലഭൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘ആ ദുർവിനീതനെ കൊന്ന, ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭയങ്കരനായ, ഞങ്ങൾക്കെല്ലാം അഭയം നൽകിയിരുന്ന ഇവൻ എങ്ങനെ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു?’ എന്ന അവരുടെ ചോദ്യം വിസ്മയവും ശോകവും കലർന്നതാണ്. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്. അവയിൽ വാനരന്മാരുടെ ശോകം മൂന്നുവിധം പ്രകടമാകുന്നു — നഗരത്തിന്റെ ശൂന്യത, വനങ്ങളുടെ കാന്തിയില്ലായ്മ, സ്വാമിയുടെ അതുല്യപരാക്രമത്തിന്റെ ഓർമ. ഗോലഭനുമായി പതിനഞ്ചു വർഷം നീണ്ട, വിശ്രമമില്ലാത്ത യുദ്ധം ഈ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രമാണമാണ്; അത്തരമൊരു ഗന്ധർവനെ ജയിച്ചവൻ ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ വീണു എന്ന വിരോധംതന്നെയാണ് അവരുടെ വിസ്മയത്തിന്റെ മൂലം. ‘സർവാഭയങ്കരഃ’ (എല്ലാവർക്കും അഭയം നൽകുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ മുഖ്യകർത്തവ്യം — പ്രജകൾക്ക് അഭയം നൽകൽ — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വീരനായ വാനരാധിപൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അവിടെ വാനരന്മാർക്ക് ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല — സിംഹങ്ങളുള്ള മഹാവനത്തിൽ കൂട്ടത്തിന്റെ നാഥനായ കാള കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ വനത്തിൽ മേയുന്ന പശുക്കൾക്കു ശാന്തി ലഭിക്കാത്തതുപോലെ. ഉപമയിൽ സിംഹം രാമൻ, കൂട്ടത്തിന്റെ നാഥൻ ബാലി, വനത്തിലെ പശുക്കൾ വാനരന്മാർ — ഭയവും അനാഥത്വവും എന്ന രണ്ടും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ആപത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ താര, മരിച്ച ഭർത്താവിന്റെ മുഖം നോക്കി, ബാലിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നിലത്തു വീണു — വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ മഹാവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന ലതപോലെ. ലതയുടെ ഉപമയാൽ ഭർത്താവിന്റെ ആശ്രയത്താൽ മാത്രമാണ് അവളുടെ നിലനിൽപ്പ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മരം വെട്ടിയാൽ ലത തനിയെ വീഴുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക