സർഗ്ഗം
താരാവിലാപം
താരയുടെ കരുണവിലാപം, വീരശയ്യയുടെ വർണന, വൈധവ്യത്തിന്റെ ശോകം, നീലൻ ബാണം പറിച്ചെടുക്കൽ, അംഗദന്റെ പിതൃവന്ദനം, രാജ്യശ്രീയുടെ സ്ഥിരത
വാനരരാജാവിന്റെ ആ മുഖത്ത് മുഖമണച്ചുകൊണ്ട്, ലോകപ്രസിദ്ധയായ താര മരിച്ച ഭർത്താവിനോടു പറഞ്ഞു — മരിച്ചവന്റെ മുഖത്തു മുഖമണയ്ക്കുന്നത് വിരഹിണിയുടെ അന്ത്യസ്പർശമാണ്. ‘എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാതെ, കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞ, അത്യന്തം ദുഃഖകരമായ, നിരപ്പില്ലാത്ത ഈ ഭൂതലത്തിൽ നീ കിടക്കുന്നു’ എന്നിങ്ങനെ ആദ്യംതന്നെ അവൾ തന്റെ ഉപദേശം അവഗണിക്കപ്പെട്ടത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് അവൾ വിലക്കിയത് അനാദരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവൾ ഭൂമിയോടു മത്സരിക്കുന്നു — ‘വാനരേന്ദ്രാ, എന്നെക്കാളും ഈ ഭൂമിയാണ് നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവൾ, തീർച്ച; അതുകൊണ്ടാണല്ലോ അവളെ പുണർന്നു കിടക്കുന്നതും എന്നോടു മറുപടി പറയാത്തതും.’ പ്രണയവിലാപത്തിന്റെ രീതിയാണിത് — നിർജീവമായ ഭൂമിയെത്തന്നെ സപത്നിയായി സങ്കല്പിക്കുന്നു. ‘അഹോ, ഈ വിധി സുഗ്രീവന്റെ വശത്തായിരിക്കുന്നു; സുഗ്രീവനാണ് ഇപ്പോൾ പരാക്രമി’ എന്ന് അവൾ ദൈവത്തിന്റെ പക്ഷപാതത്തെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നു. ‘വീരാ, സാഹസപ്രിയാ’ എന്ന സംബോധനയിൽ ഭർത്താവിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കരടികളിലെയും വാനരന്മാരിലെയും പ്രമുഖർ ബലവാനായ നിന്നെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു — ഇപ്പോഴും അവർ നിന്റെ അരികിൽ നിൽക്കുന്നു എന്നതു കരുണമാണ്. ‘ബലിനം’ (ബലവാനെ) എന്ന പദം മരിച്ചവനെക്കുറിച്ചും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭക്തരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്വാമിയുടെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. ഈ ആരംഭത്തിൽ കവി വിലാപത്തിന്റെ മൂന്ന് അംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഭൂമിയിലെ ശയനം, മറുപടിയില്ലായ്മ, പരിവാരത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം; ഇവയാൽത്തന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള മുഴുവൻ വിലാപവും പോഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ലോകശ്രുതാ’ (ലോകപ്രസിദ്ധ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ താരയുടെ പ്രജ്ഞ പ്രസിദ്ധമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മന്ത്രിണിയായിരുന്നവൾ ഇന്നു വിലപിക്കുന്നു.
‘അവരുടെ കഷ്ടമായ വിലാപവും, ദുഃഖിക്കുന്ന അംഗദന്റെ കരച്ചിലും, എന്റെ ഈ വാക്കും കേട്ടിട്ടും നീ എന്താണ് ഉണരാത്തത്?’ — ഉറക്കമെന്ന ഭ്രമത്തിൽ മരണത്തെ ഗ്രഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനസ്സിന്റെ ചിത്രമാണിത്. ‘ഇതാണ് ആ വീരശയ്യ, ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട് നീ കിടക്കുന്നത്; ഇവിടെത്തന്നെയാണ് മുമ്പ് നീതന്നെ ശത്രുക്കളെ വധിച്ചു കിടത്തിയത്’ — മുമ്പ് ശത്രുക്കളുടേതായിരുന്ന ശയ്യ ഇന്നു സ്വാമിയുടേതായി എന്ന വിപര്യയം. ‘വിശുദ്ധസത്ത്വാ, വിശുദ്ധകുലജാതാ, യുദ്ധപ്രിയാ, എന്റെ പ്രിയനേ’ എന്ന നാലു സംബോധനകളാൽ അവൾ അവന്റെ സത്ത്വവും കുലവും ശൗര്യവും സ്നേഹവും ഓർക്കുന്നു. ‘മാനം നൽകുന്നവനേ, അനാഥയായ എന്നെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി നീ പോയിരിക്കുന്നു’ — അനാഥത്വമാണ് ഈ വിലാപത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം. പിന്നെ അവൾ ലോകനീതിയെ പഴിക്കുന്നു — ‘വിവേകമുള്ളവൻ ശൂരനു കന്യകയെ നൽകരുത്; നോക്കൂ, ശൂരന്റെ ഭാര്യയായ ഞാൻ പെട്ടെന്നു വിധവയാക്കപ്പെട്ടു.’ ‘എന്റെ മാനം തകർന്നു, ശാശ്വതമായ ആശ്രയം തകർന്നു; ആഴമളക്കാനാവാത്ത വിശാലമായ ശോകസാഗരത്തിൽ ഞാൻ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ തന്റെ ദശ വർണിക്കുന്നു. ‘ശാശ്വതീ ഗതിഃ’ (ശാശ്വതമായ ആശ്രയം) എന്നത് പത്നീത്വത്തിലൂടെ ലഭിച്ച സ്ഥിരമായ ആശ്രയമാണ്; അതു തകർന്നു എന്നതാണ് വൈധവ്യത്തിന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപം. സമുദ്രോപമയിൽ ‘അഗാധേ’ (ആഴമളക്കാനാവാത്ത), ‘വിപുലേ’ (വിശാലമായ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — ആഴവും വിസ്താരവും രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കരകയറാനുള്ള ആശയും നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു.
‘വധിക്കപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെ കണ്ടിട്ടും ഇന്ന് എന്റെ ഹൃദയം നൂറു കഷണങ്ങളാകാത്തതിനാൽ, ഇതു തീർച്ചയായും കല്ലിന്റെ കാമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതുതന്നെ’ — ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുതന്നെ അപരാധമാണ് എന്നതാണ് ഭാവം. ‘സുഹൃത്തും ഭർത്താവും സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ എനിക്കു പ്രിയനും, പ്രഹരത്തിൽ പരാക്രമം കാട്ടുന്ന ശൂരനുമായവൻ — അവൻ മരണമടഞ്ഞിരിക്കുന്നു’ എന്നിങ്ങനെ നാലു പദങ്ങളാൽ അവൾ അവനുമായുള്ള നാലുവിധം ബന്ധം എണ്ണുന്നു. പിന്നെ ലോകവ്യവഹാരം ഉദ്ധരിക്കുന്നു — ‘ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീ, പുത്രന്മാരുള്ളവളായാലും ധനധാന്യസമൃദ്ധയായാലും, ജനങ്ങൾ അവളെ വിധവ എന്നുതന്നെ വിളിക്കുന്നു’ — ഭർത്താവില്ലെങ്കിൽ സകലസമ്പത്തും നിരർഥകം. പിന്നെ വീണ്ടും ശയ്യയുടെ ചിത്രം — ‘വീരാ, മുമ്പ് ഇന്ദ്രഗോപത്തിന്റെ കടുംചുവപ്പുള്ള വിരിപ്പിട്ട നിന്റെ സ്വന്തം ശയ്യയിലെന്നപോലെ, ഇപ്പോൾ നിന്റെ ദേഹത്തിൽനിന്നൊഴുകിയ ചോരക്കളത്തിൽ നീ കിടക്കുന്നു.’ ഇന്ദ്രഗോപനിറമുള്ള വിരിപ്പിന്റെ ഉപമയാൽ ചോരക്കളം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുഖശയ്യയുടെ ഓർമതന്നെ ഇപ്പോൾ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ ദേഹം ചുറ്റും പൊടിയും ചോരയുംകൊണ്ടു മൂടിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കൈകൾകൊണ്ടു നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻപോലും എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല, വാനരശ്രേഷ്ഠാ’ — അവസാനത്തെ ആലിംഗനംപോലും നിഷിദ്ധമാകുന്നു എന്നതു കരുണത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ശയ്യയുടെ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ പരസ്പരം വിരുദ്ധമാണ് — മുമ്പ് ചുവന്ന വിരിപ്പിട്ട സുഖശയ്യ, ഇപ്പോൾ ചോരക്കളം; ഇതിലൂടെത്തന്നെ സുഖത്തിൽനിന്നു ദുഃഖത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം മൂർത്തമാകുന്നു.
‘അത്യന്തം ദാരുണമായ ഈ വൈരത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഇന്നു കൃതകൃത്യനായി; രാമൻ വിട്ട ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ അവന്റെ ഭയം നീങ്ങി’ — ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ വൈരം അവസാനിച്ചു എന്നതിൽ വിസ്മയവും ശോകവും. ‘നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ചിരിക്കുന്ന ശരം ദേഹം സ്പർശിക്കുന്നതിൽനിന്ന് എന്നെ തടയുന്നതിനാൽ, നീ മരണമടഞ്ഞിരിക്കെ ഞാൻ നോക്കിനിൽക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു’ — ബാണംതന്നെയാണ് ആലിംഗനത്തിനു തടസ്സം. പിന്നെ കവി ക്രിയ മുന്നോട്ടു നീക്കുന്നു — നീലൻ അവന്റെ ദേഹത്തിൽ തറച്ച ശരം പറിച്ചെടുത്തു, പർവതഗുഹയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന വിഷസർപ്പത്തെ പുറത്തെടുക്കുന്നതുപോലെ. വലിച്ചെടുക്കപ്പെടുന്ന ആ ബാണത്തിന്റെ ദ്യുതി, അസ്തപർവതത്തിന്റെ നെറുകയിൽ രശ്മികൾ തടയപ്പെട്ട സൂര്യനിൽനിന്നെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു — സൂര്യാസ്തമയത്തിന്റെ ഉപമയാൽ രാജാവിന്റെ അസ്തമയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ മുറിവുകളിൽനിന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തും ചോരധാരകൾ ഒഴുകി — പർവതത്തിൽനിന്ന് ചെമ്പുനിറമുള്ള ഗൈരികം കലർന്ന ജലധാരകൾപോലെ. ഗൈരികോപമയാൽ ചോരയുടെ നിറവും ധാരകളുടെ പതനത്താൽ അതിന്റെ ഇടമുറിയായ്മയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പർവതോപമ ബാലിയുടെ ശരീരത്തിന്റെ വിശാലതയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിലെ പൊടി മൂടിയ ഭർത്താവിനെ തുടച്ചുകൊണ്ട്, അസ്ത്രമേറ്റുവീണ ആ ശൂരനെ അവൾ കണ്ണീരാൽ നനച്ചു — കണ്ണീരുതന്നെ അവസാനത്തെ സ്നാനജലം. ചോരയിൽ കുളിച്ച ദേഹമുള്ള, വധിക്കപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെ കണ്ട് ആ സ്ത്രീ തവിട്ടുകണ്ണുകളുള്ള പുത്രൻ അംഗദനോടു പറഞ്ഞു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വിലാപം ഒരു നിമിഷം നിർത്തി ക്രിയയ്ക്ക് ഇടം നൽകുന്നു — നീലന്റെ കർമം, ചോരയുടെ ഒഴുക്ക്, താരയുടെ തുടയ്ക്കൽ; പിന്നെ വീണ്ടും വാക്കിലേക്കു തിരിയുന്നു. ശോകവർണനയിൽ ഇങ്ങനെ ക്രിയാപദങ്ങൾ കടന്നുവരുന്നത് കാവ്യത്തിന്റെ ഗതി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; വിലാപം ഏകതാനമാകുന്നുമില്ല.
‘മകനേ, പിതാവിന്റെ ഈ അന്ത്യവും അതിദാരുണവുമായ അവസ്ഥ കാണുക; തുടർന്നുപോന്ന വൈരം പാപകർമത്താൽ അവസാനിച്ചിരിക്കുന്നു’ — ദീർഘകാലത്തെ വൈരം പാപത്താൽത്തന്നെ അവസാനിച്ചു എന്ന്. ‘പശ്ചിമാം’ (അന്ത്യമായ) എന്ന പദത്താൽ അവസാനത്തെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രൻ അതു കാണണം എന്ന അമ്മയുടെ നിർബന്ധം ശോകത്തെക്കാൾ കർത്തവ്യബോധത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ‘ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ദേഹമുള്ളവനും യമലോകത്തിലേക്കു യാത്രയാകുന്നവനും മാനം നൽകുന്നവനുമായ രാജാവിനെ — നിന്റെ പിതാവിനെ — അഭിവാദനം ചെയ്യൂ’ — മരിച്ച പിതാവിനെയും അഭിവാദനം ചെയ്യുന്നതു പുത്രധർമമാണെന്ന് അവൾ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട അംഗദൻ എഴുന്നേറ്റ്, തടിച്ചുരുണ്ട കൈകൾകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു, ‘ഞാൻ അംഗദനാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്. പേരു പറയേണ്ടിവന്നു, കാരണം പിതാവ് കാണുന്നില്ല — ഇതാണ് ഇവിടത്തെ മർമം. ബാലൻ മുമ്പും പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണിരുന്നു; ഇന്നും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ മറുപടി ലഭിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അവൾ വീണ്ടും ഭർത്താവിനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘മുമ്പ് അഭിവാദനം ചെയ്യുന്ന അംഗദനോട് ‘മകനേ, ദീർഘായുസ്സോടെയിരിക്കൂ’ എന്നു നീ പറയാറുണ്ടായിരുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് എന്താണ് ഒന്നും പറയാത്തത്?’ ആശീർവാദത്തിന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് മരണത്തിന്റെ പ്രമാണം. ‘സിംഹം ഉടനെ വീഴ്ത്തിയ കാളയുടെ അരികിൽ കിടാവോടുകൂടിയ പശു എന്നപോലെ, പുത്രനോടൊപ്പം ഞാൻ ബോധമറ്റ നിന്നെ ഉപാസിക്കുന്നു’ — ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകത്തിലെ ഈ ഉപമ അമ്മയും പുത്രനും രണ്ടുപേരും അനാഥരാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. കാളയുടെ ഉപമയിൽ കാള കൂട്ടത്തിന്റെ രക്ഷകനും സിംഹം പ്രതിരോധിക്കാനാവാത്ത ബലവുമാണ്; അതിനാൽ ശോകം മാത്രമല്ല, വരാനിരിക്കുന്ന ഭയത്തിന്റെ സൂചനയുമുണ്ട്.
‘രാമന്റെ ആയുധമാകുന്ന ജലത്തോടുകൂടിയ യുദ്ധയജ്ഞം ചെയ്ത്, അതിന്റെ അവഭൃഥത്തിൽ നീ സ്നാനം ചെയ്തു — എന്നാൽ പത്നിയായ എന്നെ കൂടാതെ എങ്ങനെ?’ യജ്ഞാന്ത്യത്തിലെ അവഭൃഥസ്നാനം പത്നിയോടൊപ്പമാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നു ശാസ്ത്രം; യുദ്ധം യജ്ഞം, രാമന്റെ ശസ്ത്രം ജലം, മരണം അവഭൃഥം എന്നതാണ് രൂപകം. ‘യുദ്ധത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ ദേവരാജൻ നിനക്കു നൽകിയ, നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ആ സ്വർണമാല ഇപ്പോൾ നിന്റെ കഴുത്തിൽ എന്താണു കാണാത്തത്?’ — ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ മാലയുടെ അഭാവംപോലും അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. ‘മാനം നൽകുന്നവനേ, പ്രാണൻ പോയിട്ടും രാജ്യശ്രീ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്ന സൂര്യന്റെ പ്രഭ പർവതരാജനെ ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ’ — മരിച്ചിട്ടും രാജാവിൽ തേജസ്സ് ശേഷിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ അവൾ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘എന്റെ ഈ പഥ്യമായ വാക്ക് നീ അനുസരിച്ചില്ല; നിന്നെ തടയാൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞതുമില്ല; യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട നിന്നോടൊപ്പം പുത്രനോടുകൂടി ഞാനും വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശ്രീ നിന്നോടൊപ്പം എന്നെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ആരംഭത്തിൽ ‘എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാതെ’ എന്നു പറഞ്ഞതുതന്നെ ഒടുവിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — അങ്ങനെ സർഗം വൃത്താകാരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. മന്ത്രിണിയുടെ വാക്ക് അനാദരിക്കപ്പെട്ടതുതന്നെയാണ് ഈ ദുഃഖത്തിന്റെയെല്ലാം മൂലം എന്നതാണ് താരയുടെ നിശ്ചയം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥