സർഗ്ഗം
ബാലി-സുഗ്രീവയുദ്ധവും ബാലിവധവും
താരയെ ശകാരിക്കൽ, ബാലിയുടെ പുറപ്പാട്, മുഷ്ടികൊണ്ടും സാലവൃക്ഷംകൊണ്ടുമുള്ള യുദ്ധം, സുഗ്രീവന്റെ തളർച്ച, രാമൻ ബാണം വിടൽ, ബാലിയുടെ പതനം
ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള താരയെ ബാലി ശകാരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സുമുഖീ, ഗർജിക്കുന്ന ഈ സഹോദരന്റെ — പ്രത്യേകിച്ച് ശത്രുവിന്റെ — അത്യന്തം ക്ഷോഭിച്ച ഈ പെരുമാറ്റം എന്തു കാരണത്താൽ ഞാൻ സഹിക്കും? യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും അപമാനിക്കപ്പെടാത്തവരും പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ശൂരന്മാർക്ക്, ഭീരു, അപമാനം സഹിക്കുന്നത് മരണത്തെക്കാൾ കഠിനമാണ്. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ഈ ഹീനഗ്രീവനായ സുഗ്രീവന്റെ ആവേശവും ഗർജനവും യുദ്ധത്തിൽ സഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല. എന്റെ കാര്യത്തിൽ രാഘവനെക്കുറിച്ചു നീ വിഷാദിക്കേണ്ട — അവൻ ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനുമാണ്; അവൻ എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും?’ ഇവിടെ ബാലിയുടെ ചരിത്രം രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് വീരന്റെ മാനരക്ഷ, മറുവശത്ത് രാമനിലുള്ള അമിതവിശ്വാസം. അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിഹിതമാണ്; ധർമജ്ഞന്റെ ധർമം ഏതു വിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കും എന്ന് അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല. ബാലിയുടെ മറുപടി മൂന്നു തൂണുകളിലാണ് നിൽക്കുന്നത് — വീരധർമം, സ്വബലത്തിലുള്ള വിശ്വാസം, രാമനിലുള്ള ശ്രദ്ധ. ‘ഹീനഗ്രീവസ്യ’ (ഹീനമായ കഴുത്തുള്ളവന്റെ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സഹോദരന്റെ പേരിനെപ്പോലും പരിഹസിക്കുന്നു; ‘സുഗ്രീവൻ’ എന്ന പേരിൽ ‘സു’ (നല്ല) എന്ന ശബ്ദമുണ്ട്, അതിനെ ബാലി ‘ഹീന’ എന്നു തിരിച്ചിടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ അടയാളം. ‘മരണാദതിരിച്യതേ’ (മരണത്തെക്കാൾ കഠിനം) എന്ന വാക്യം ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — അപമാനം മരണത്തെക്കാൾ ഭാരമേറിയതാണ്. എന്നാൽ താര പറഞ്ഞ പ്രമാണം അവൻ പരിശോധിക്കുന്നില്ല; ‘ധർമജ്ഞൻ എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും’ എന്ന തർക്കംകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തനാകുന്നു; ആ തർക്കംതന്നെയാണ് അവനെ നശിപ്പിക്കുന്നത്. ശകാരംപോലും ആദരവോടുകൂടിയതാണ് — ‘വരാനനേ’ (സുമുഖീ), ‘ഭീരു’ എന്നീ സംബോധനകളിൽ സ്നേഹം ഇപ്പോഴും ശേഷിക്കുന്നു.
‘സ്ത്രീകളോടൊപ്പം മടങ്ങിപ്പോകൂ; ഇനിയും എന്തിന് എന്റെ പിന്നാലെ വരുന്നു? വേണ്ടത്ര സൗഹൃദം നീ കാണിച്ചു, എന്നോടുള്ള ഭക്തിയും നീ പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഞാൻ ചെന്ന് സുഗ്രീവനോടു പൊരുതും — പരിഭ്രമം കളയൂ; ഞാൻ അവന്റെ ദർപ്പം അടക്കും, എന്നാൽ അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ എന്താണോ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അതു ഞാൻ ചെയ്തുകൊടുക്കും; വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾകൊണ്ടും പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട് അവൻ തിരിച്ചോടും. ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ അവൻ എന്റെ ഗർവവും ആവേശവും സഹിക്കുകയില്ല. താരേ, നീ സഹായം ചെയ്തു, എന്നോടു സൗഹൃദം കാണിച്ചു. എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു — ജനങ്ങളോടൊപ്പം മടങ്ങിപ്പോകൂ; മതി, യുദ്ധത്തിൽ ആ സഹോദരനെ ജയിച്ച് ഞാൻ മടങ്ങിവരും.’ ‘ന ച പ്രാണൈർവിയോക്ഷ്യതേ’ (അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുകയില്ല) എന്ന വാക്ക് കരുണവും വിരോധാഭാസപൂർണവുമാണ് — സഹോദരന്റെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻതന്നെ ഇന്നു സ്വന്തം പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ‘ഭൂയോഽനുഗച്ഛസി’ (ഇനിയും പിന്നാലെ വരുന്നോ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അല്പം കാഠിന്യവും ‘സൗഹൃദം ദർശിതം’ (സൗഹൃദം കാണിച്ചു) എന്നതിൽ കൃതജ്ഞതയും — രണ്ടും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ. ബാലിയുടെ പ്രതിജ്ഞ സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു വിപരീതമാണ് — സുഗ്രീവൻ ബാലിയുടെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ബാലിയാകട്ടെ സഹോദരന്റെ ദർപ്പം മാത്രം തകർക്കാൻ. ഈ ഉദാരത അവന്റെ ചരിത്രത്തെ മധുരമാക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ വധം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ കരുണ ഉണർത്തുന്നു. ‘ശാപിതാസി മമ പ്രാണൈഃ’ (എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ടു നിന്നെ ആണയിടുന്നു) എന്ന ശപഥത്താൽ അവൻ താരയെ മടക്കിയയയ്ക്കുന്നു — സ്വന്തം പ്രാണനെ മുൻനിർത്തിച്ചെയ്ത ശപഥംതന്നെ പ്രാണഹരണത്തിൽ കലാശിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവിയുടെ വ്യംഗ്യം ആഴമേറിയതാണ്.
പ്രിയംവദയായ താര ആ ബാലിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആചാരനിപുണയായി, പതുക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ മന്ത്രങ്ങളറിയുന്നവളും വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവളുമായ അവൾ സ്വസ്ത്യയനം ചെയ്ത്, ശോകത്താൽ മോഹിതയായി, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു. താര സ്ത്രീകളോടൊപ്പം തന്റെ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, കോപിച്ച മഹാസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് അവൻ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. കരച്ചിൽ, പ്രദക്ഷിണം, സ്വസ്ത്യയനം — മൂന്നും വിടവാങ്ങലിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്; എന്നിട്ടും അവൾ മന്ത്രം മറക്കുന്നില്ല. ‘ശോകമോഹിതാ’ (ശോകത്താൽ മോഹിത) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഉള്ളിലെ അവസ്ഥയും ‘വിജയൈഷിണീ’ (വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവൾ) എന്നതിനാൽ അവളുടെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും — രണ്ടും ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രദക്ഷിണം മംഗളത്തിനായി, കരച്ചിൽ അമംഗളശങ്കയാൽ — വിരുദ്ധമായ രണ്ടും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ. ‘മന്ത്രവിദ്’ (മന്ത്രങ്ങളറിയുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണം താരയുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ‘ശോകമോഹിതാ’ എന്നത് അവളുടെ നിസ്സഹായതയും; വിദ്യയ്ക്കുപോലും വിധിയെ തടയാനാവില്ല.
മഹാരോഷമുള്ളവനും അതിവേഗവാനുമായ ബാലി നെടുവീർപ്പിട്ട്, ശത്രുവിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ എല്ലായിടത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ചു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ അവൻ, അരമുറുക്കി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും സ്വർണപിംഗളവർണനുമായ സുഗ്രീവനെ കണ്ടു. യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ച സുഗ്രീവനെ കണ്ട് അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനായ മഹാബാഹു ബാലി വസ്ത്രം മുറുക്കിയുടുത്തു. മുറുക്കിയുടുത്ത വീര്യവാനായ അവൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി, അവസരം കാത്ത്, പൊരുതാനായി സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കുതന്നെ ചെന്നു. സുഗ്രീവനും മുറുക്കിപ്പിടിച്ച മുഷ്ടി ഉയർത്തി, കൂടുതൽ ക്ഷോഭിച്ച്, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി വന്നു. ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ബാലി, മഹാവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന യുദ്ധനിപുണനായ സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. വസ്ത്രം മുറുക്കിക്കെട്ടലും മുഷ്ടി ഉയർത്തലും — മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ട് ഒരുക്കങ്ങൾ; ആയുധമില്ലാത്ത വാനരയുദ്ധംതന്നെയാണ് കവി വർണിക്കുന്നത്. പതിനാലു മുതൽ പത്തൊമ്പതുവരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ക്രമമായി ആറു ക്രിയകൾ കാണിക്കുന്നു — നെടുവീർപ്പ്, കണ്ണോടിക്കൽ, കാണൽ, വസ്ത്രം മുറുക്കൽ, മുഷ്ടി ഉയർത്തൽ, വാക്ക്. അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം മന്ദഗതിയിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ഉത്കണ്ഠ വർധിക്കുന്നു. ‘ദീപ്യമാനമനലമിവ’ (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ ഉപമ അവന്റെ പുതിയ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് ഭയന്നോടിയവൻ ഇപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും ഒരേ ചേഷ്ടകൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മുറുക്കിയുടുക്കൽ, മുഷ്ടി ഉയർത്തൽ; അതിലൂടെ കഴിഞ്ഞ തവണ രാമന്റെ ബാണത്തെ തടഞ്ഞ അവരുടെ സാദൃശ്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘നന്നായി ചുരുട്ടിപ്പിടിച്ച, വിരലുകൾ ഇറുക്കിയ എന്റെ ഈ വലിയ മുഷ്ടി, ഞാൻ വേഗത്തിൽ വിട്ടാൽ, നിന്റെ പ്രാണനുംകൊണ്ടു പോകും’ എന്നു ബാലി പറഞ്ഞപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ തിരിച്ചു പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ മുഷ്ടി നിന്റെതന്നെ തലയിൽ വീഴട്ടെ.’ ആ ബാലിയുടെ അടിയേറ്റ സുഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു; ഉറവകൾ പൊട്ടിയൊഴുകുന്ന പർവതംപോലെ അവൻ ചോര ചീറ്റി. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ നിർഭയനായി, തേജസ്സോടെ, ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് ബാലിയുടെ ദേഹത്ത് അടിച്ചു — വജ്രംകൊണ്ട് മഹാപർവതത്തെ എന്നപോലെ. വൃക്ഷത്താൽ ഉടഞ്ഞ്, സാലത്തിന്റെ അടിയേറ്റു പിടഞ്ഞ അവൻ, സമുദ്രത്തിൽ വ്യാപാരിസംഘത്തോടുകൂടി കനത്ത ഭാരം കയറ്റിയ ഒരു കപ്പൽപോലെ ഉലഞ്ഞു. ഭയങ്കരമായ ബലവും പരാക്രമവും ഉള്ളവരും ഗരുഡനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവരും, വളർന്നുയർന്ന ഘോരരൂപികളുമായ അവർ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. കപ്പലിന്റെ ഉപമ സവിശേഷമാണ് — കപ്പൽ തകരുന്നില്ല, ആടിയുലയുന്നതേയുള്ളൂ; അതുപോലെ ബാലിയും വധിക്കപ്പെട്ടില്ല, പിടഞ്ഞതേയുള്ളൂ. ഗർജനത്തിനു പ്രതിഗർജനം, മുഷ്ടിക്കു പ്രതിമുഷ്ടി — സംഭാഷണവും യുദ്ധത്തിന്റെ അംഗമാണ്. ബാലിയുടെ വാക്ക് ദീർഘം, സുഗ്രീവന്റേതോ സംക്ഷിപ്തം; അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ നിയന്ത്രിതമായ ക്രോധം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കൽ സുഗ്രീവന്റെ വാനരബലത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്; മുമ്പ് രാമൻ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നു, ഇപ്പോൾ ഒരൊറ്റ സാലമാണ് സുഗ്രീവന്റെ ആയുധം — കവി ഒരേ വൃക്ഷത്തെ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. വജ്രംകൊണ്ടു മഹാപർവതം എന്ന ഉപമയാൽ പ്രഹരത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും കപ്പലിന്റെ ഉപമയാൽ ബാലിയുടെ പിടച്ചിലും — എന്നാൽ പതനമല്ല — കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അവരുടെ സാദൃശ്യം പരമകോടിയിലെത്തുന്നു — ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, അതായത് ഇരുവരും തേജസ്വികൾ, എന്നാൽ ഒരാളുടെ കാലം മാത്രം അടുത്തിരിക്കുന്നു.
ശത്രുസംഹാരകരായ അവർ രണ്ടുപേരും അന്യോന്യം പഴുതുകൾ തേടുന്നതിൽ തത്പരരായിരുന്നു; പിന്നെ ബലവീര്യങ്ങളുള്ള ബാലി വർധിച്ചു, മഹാവീര്യനായ സൂര്യപുത്രൻ സുഗ്രീവനോ ക്ഷയിച്ചു. ബാലിയാൽ ദർപ്പം തകർന്ന്, പരാക്രമം കുറഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ, ബാലിയോടുള്ള രോഷത്തോടെ, രാഘവനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു — അതായത് തന്റെ അവസ്ഥ രാമന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ശാഖകളോടുകൂടിയ വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടും ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടും വജ്രാഗ്രംപോലുള്ള നഖങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ടും പാദങ്ങൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും വീണ്ടും വീണ്ടും — വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ — അവർക്കിടയിൽ ഘോരയുദ്ധം നടന്നു. ചോരയിൽ കുളിച്ച ആ വനചാരികളായ വാനരന്മാർ വലിയ ശബ്ദങ്ങളോടെ പരസ്പരം ഭീഷണിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പൊരുതി. അപ്പോൾ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവനും വീണ്ടും വീണ്ടും ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കുന്നവനുമായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവനെ രാഘവൻ കണ്ടു. ദുഃഖിതനായ വാനരരാജനെ കണ്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ വീരൻ രാമൻ ബാലിയെ വധിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ തന്റെ ശരത്തിലേക്കു നോക്കി. സുഗ്രീവന്റെ നോട്ടംതന്നെ മൂകമായ യാചനയാണ്; പ്രതിജ്ഞയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലും വാക്കുകൊണ്ടല്ല, നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ചെയ്യപ്പെട്ടു. ‘അവർധത’ (വർധിച്ചു), ‘പരിഹീയത’ (ക്ഷയിച്ചു) എന്നീ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ ചന്ദ്രസൂര്യോപമയുടെതന്നെ വിസ്താരമാണ് — ഒരാൾ വളരുന്നു, മറ്റേയാൾ ക്ഷയിക്കുന്നു. ‘ദർശയാമാസ രാഘവം’ (രാഘവനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു) എന്ന പദത്തിൽ സുഗ്രീവൻ വാക്കുകൊണ്ടു യാചിക്കുന്നില്ല, തന്റെ ദുഃഖം കാണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; മുമ്പു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അവന്റെ വാക്ക്. ആയുധങ്ങളുടെ എണ്ണം — വൃക്ഷങ്ങൾ, ശിഖരങ്ങൾ, നഖങ്ങൾ, മുഷ്ടികൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, പാദങ്ങൾ, കൈകൾ — ഏഴുവിധം; ഇവയിലൂടെ വാനരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരൂപം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ ശസ്ത്രങ്ങളില്ല, ശരീരംതന്നെയാണ് ആയുധം. ‘വൃത്രവാസവയോരിവ’ (വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിവ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മേഘൗ ഇവ’ (രണ്ടു മേഘങ്ങൾപോലെ) എന്നത് അവരുടെ ശബ്ദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും. സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കുന്നത് കരുണമാണ് — അവൻ തേടുന്നത് മിത്രത്തെയാണ്, രക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴിയല്ല.
പിന്നെ രാമൻ വില്ലിൽ വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ശരം തൊടുത്ത് ആ വില്ലു വലിച്ചുനിറച്ചു — കാലചക്രം കൈയിലെടുക്കുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ. അതിന്റെ ഞാണൊലി കേട്ട് ഭയന്ന പക്ഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരും മൃഗങ്ങളും യുഗാന്തത്തിലെന്നപോലെ മോഹിതരായി ഓടിപ്പോയി. വജ്രത്തിന്റെ മുഴക്കമുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിമിന്നലിനു തുല്യവുമായ ആ മഹാബാണം രാഘവൻ വിട്ടു; അതു ബാലിയുടെ മാറിൽ പതിച്ചു. അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ കപീശ്വരൻ ബാലി വേഗത്തിൽ നിലത്തു വീണു. ‘കാലചക്രമിവാന്തകഃ’ (കാലചക്രമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ കർമം വൈരത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, കാലത്തിന്റെ നിയതിയുടെ രൂപമാണ് എന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ഞാണൊലിയാൽ ജീവികൾക്കുണ്ടായ ഭയം അതിന്റെ മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഞാണൊലി കേട്ട് പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും ഓടിപ്പോകുന്നത് യുഗാന്തത്തിന്റെ മുൻചിത്രമാണ്; പതിനാലാം സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ നാദത്താലും ഇവർതന്നെ ഭയന്നിരുന്നു — ശബ്ദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി സംഭവപരമ്പരയെ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. ബാണത്തിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — വിഷസർപ്പംപോലുള്ളത്, വജ്രത്തിന്റെ മുഴക്കമുള്ളത്, ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിമിന്നലിനു തുല്യം — വിഷം, ശബ്ദം, തേജസ്സ് എന്നീ മൂന്ന് അംശങ്ങളിലൂടെ അതിന്റെ ഭീഷണതയെ പൂർണമാക്കുന്നു.
പൗർണമിയിൽ ഉയർത്തിനിർത്തിയശേഷം നിലത്തു വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ — ആശ്വിനമാസത്തിൽ എന്നപോലെ — ശ്രീയറ്റ്, ബോധമറ്റ്, കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ ബാലി പതുക്കെ ആർത്തസ്വരം പുറപ്പെടുവിച്ചു. നരോത്തമനായ രാമൻ, കാലത്തിനും യുഗാന്തത്തിലെ അന്തകനും തുല്യവും, സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ട് അലംകൃതവും, ജ്വലിക്കുന്നതും, ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നതുമായ ആ ശരോത്തമം വിട്ടിരുന്നു — ഹരൻ തന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിയെ എന്നപോലെ. അപ്പോൾ ഒഴുകുന്ന ചോരവെള്ളത്താൽ നനഞ്ഞ്, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ നന്നായി പൂത്ത അശോകവൃക്ഷംപോലെ, ബോധമറ്റ ഇന്ദ്രപുത്രൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ, വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ, ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിൽ ഉയർത്തപ്പെട്ടതിന്റെയും മുപ്പത്തൊമ്പതാമത്തേതിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതിന്റെയും. ഇന്ദ്രധ്വജത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥപൂർണമാണ് — ബാലി ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണ്, അതിനാൽ പിതാവിന്റെ ധ്വജംതന്നെ അവന്റെ പതനത്തിന് ഉപമാനമാകുന്നു. ആശ്വിനമാസത്തിലെ പൗർണമിയിൽ മഹോത്സവം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ധ്വജം ഇറക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ബാലിയുടെ ഉത്സവസമാനമായ ജീവിതവും അവസാനിച്ചു. മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാണത്തിന്റെ വർണന ഒരു പശ്ചാത്താപംപോലെ വീണ്ടും വരുന്നു — കവി ആദ്യം പതനം കാണിച്ച്, പിന്നെ അതിന്റെ കാരണം വിസ്തരിക്കുന്നു; അതുവഴി കരുണ തീവ്രമാകുന്നു. ഹരന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി പുറപ്പെടുന്നു എന്ന ഉപമ ത്രിപുരദഹനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥