സർഗ്ഗം
ബാലി രാമനെ ശകാരിക്കുന്നു
ബാലിയുടെ പതനം, കുറയാത്ത ശോഭ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സമീപഗമനം, ബാലിയുടെ പരുഷവചനം, ധർമത്തെ മുൻനിർത്തിയുള്ള ഉപാലംഭം, മൗനം
രാമന്റെ ശരമേറ്റ, യുദ്ധത്തിൽ കഠിനനായ ബാലി, മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. യുദ്ധത്തിൽ കഠിനനായിരുന്നവൻ, മുഷ്ടിപ്രഹരംകൊണ്ട് പർവതങ്ങളെപ്പോലും ഇളക്കിയിരുന്നവൻ, ഒരൊറ്റ ബാണത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു — ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ മരണം അവന് അപ്രതീക്ഷിതമായിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സർവാംഗങ്ങളും തളർന്ന്, ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ അവൻ, കയറുകൾ അഴിച്ചുവിട്ട ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ വീണു; ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ കയറഴിച്ച് മഹാധ്വജം ഇറക്കുന്നതുപോലെ ആ മഹാവീരനും ഇറക്കപ്പെട്ടു. വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണനായകനായ അവൻ വീണപ്പോൾ, ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ ഭൂമി ശോഭിച്ചില്ല; ഒരാളുടെ പതനത്താൽ ഭൂമി മുഴുവൻ കാന്തിയറ്റു, കാരണം അവൻ വാനരന്മാരുടെ മാത്രമല്ല, കരടികളുടെയും അധിപതിയായിരുന്നു. നിലത്തു വീണിട്ടും ആ മഹാത്മാവിന്റെ ദേഹത്തെ ശ്രീയും പ്രാണനും തേജസ്സും പരാക്രമവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതു കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു; കാരണം ബാലിയുടെ മാഹാത്മ്യം മരണംകൊണ്ടുപോലും നശിക്കുന്നില്ല, അവൻ ഇനിയും സംസാരിക്കാനിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ, രത്നാലംകൃതമായ സ്വർണമാല ആ വാനരപ്രമുഖന്റെ പ്രാണനെയും തേജസ്സിനെയും ശ്രീയെയും താങ്ങിനിർത്തി; ആ മാല വെറും അലങ്കാരമല്ല, ജീവന്റെ ആധാരംകൂടിയാണ് എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ആ സ്വർണമാലയാൽ ആ വീരൻ, സന്ധ്യാരാഗത്താൽ അരികുകൾ ചുവന്ന മേഘഖണ്ഡംപോലെ ശോഭിച്ചു — കറുത്ത ദേഹത്തിൽ മഞ്ഞമാല, സന്ധ്യയിൽ കരിമേഘത്തിലെ ചുവന്ന രേഖപോലെ. അവന്റെ മാല, ദേഹം, മർമം പിളർന്ന ശരം — ഈ മൂന്നിലുമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ലക്ഷ്മി വീണുകിടക്കുന്നവനിലും ശോഭിക്കുന്നു; ശരംപോലും ഇവിടെ ശോഭയുടെ അംശമാണ് എന്നത് വിചിത്രമായ കല്പനയാണ്. രാമന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പാഞ്ഞ അസ്ത്രം ആ വീരന്റെ സ്വർഗമാർഗം പ്രകാശിപ്പിച്ചു, പരമഗതി നൽകുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ രാമബാണം വധോപകരണം മാത്രമല്ല, സദ്ഗതിക്കുള്ള ഉപാധികൂടിയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ വധത്തിന്റെ ദാരുണത വർണിക്കുമ്പോഴും കവി കൊല്ലപ്പെട്ടവന്റെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കുന്നില്ല. പതിനാറാം സർഗത്തിൽ യുദ്ധവർണനയായിരുന്നു, ഇവിടെയാകട്ടെ പതനത്തിന്റെ പരിണാമവർണന; കവി വേഗത്തിൽ ക്രിയയിൽനിന്നു ചിത്രത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘ന ശ്രീർജഹാതി ന പ്രാണാ ന തേജോ ന പരാക്രമഃ’ (ശ്രീയും പ്രാണനും തേജസ്സും പരാക്രമവും അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല) എന്നിങ്ങനെ നാലുതവണ നിഷേധം പ്രയോഗിച്ച് ബാലിയുടെ അക്ഷയമായ മാഹാത്മ്യം ദൃഢീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മാലയുടെ ആവർത്തിച്ചുള്ള വർണന കഥയിൽ അതിനുള്ള പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രപുത്രത്വത്തിന്റെ അടയാളം. ‘ഹര്യൃക്ഷാണാം ഗണേശ്വരേ’ (വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണനായകൻ) എന്ന സമാസത്താൽ കിഷ്കിന്ധാരാജ്യത്തിൽ വാനരന്മാരും കരടികളും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും, അതിനാൽ ബാലിയുടെ പതനത്തോടെ ഇരുകൂട്ടരുടെയും യൂഥങ്ങൾ അനാഥരായി എന്നും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പരമാം ഗതിം’ (പരമഗതി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ സർഗാന്ത്യത്തിലെ ബാലിയുടെ ശാന്തിയെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നവനെ — ജ്വാലയടങ്ങിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, പുണ്യം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ദേവലോകത്തുനിന്നു വീണ യയാതിയെപ്പോലെ, യുഗാന്തത്തിൽ കാലത്താൽ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട സൂര്യനെപ്പോലെ, മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജയ്യനും ഉപേന്ദ്രനെപ്പോലെ അസഹ്യനുമായവനെ — സ്വർണമാലയണിഞ്ഞവനും വിശാലമായ മാറുള്ളവനും മഹാബാഹുവും ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനും തവിട്ടുകണ്ണുകളുള്ളവനുമായ മഹേന്ദ്രപുത്രൻ ബാലിയെ, ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടർന്ന രാമൻ കണ്ടു, അരികിലേക്കു ചെല്ലുകയും ചെയ്തു. നാല് ഉപമകളും തേജസ്സു ക്ഷയിച്ച മഹാന്മാരെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നി, യയാതി, സൂര്യൻ, ഇന്ദ്രൻ; എല്ലാവരും മഹാന്മാർ, എല്ലാവരും ഒരു നിമിഷം കാന്തിയറ്റവർ; യയാതിയുടെ ഉപമ പ്രത്യേകിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം അവനും സ്വന്തം കർമത്താൽത്തന്നെയാണ് വീണത്. ഏറെ ആദരണീയനായ ആ വീരൻ പതുക്കെ നോക്കുന്നതു കണ്ട്, മഹാവീര്യരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അരികിലെത്തി; ‘ബഹുമാന്യ’ (ഏറെ ആദരണീയൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — വധിക്കപ്പെട്ട ശത്രുവിനെപ്പോലും രാമൻ ആദരവോടെയാണ് കാണുന്നത്. മഹാബലനായ രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ട് ബാലി വിനയമുള്ളതും ധർമയുക്തവും എന്നാൽ പരുഷവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു; മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളും പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നാം, എന്നാൽ അവതന്നെയാണ് ബാലിയുടെ വാക്കിന്റെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വിനയമുണ്ട്, ധർമയുക്തിയുണ്ട്, എന്നിട്ടും കാഠിന്യവുമുണ്ട്. തേജസ്സും പ്രാണനും കുറഞ്ഞ്, വധിക്കപ്പെട്ട്, ബോധം മങ്ങി നിലത്തു കിടക്കുന്ന അവൻ, യുദ്ധത്തിൽ ഗർവിതനായ രാമനോട് അർഥപൂർണമായ വാക്കുകളിൽ ഗർവോടെ പറഞ്ഞു; പ്രാണൻ ക്ഷയിച്ചവന്റെ വാക്കുപോലും അർഥയുക്തമാണ് — അതിലൂടെ അവന്റെ ബുദ്ധിബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നീ രാജാവിന്റെ പുത്രനും പ്രസിദ്ധനും പ്രിയദർശനനുമാണ്; പുറംതിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നവനെ കൊന്നിട്ട് ഇതിൽ നീ എന്തു ഗുണമാണ് നേടിയത്? മറ്റൊരാളോടു യുദ്ധാവേശത്തിലായിരുന്ന ഞാൻ നിന്നാൽ മരണമടഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ ഈ പതിനാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ആദ്യാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ അതുതന്നെ പാഠഭേദത്തോടെ വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു. ‘ദദർശോപസസർപ ച’ (കണ്ടു, അരികിലേക്കു ചെല്ലുകയും ചെയ്തു) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ മാത്രം; ആദ്യം കാണൽ, തുടർന്ന് അരികിലേക്കു ചെല്ലൽ — ദൂരെനിന്നു ശരം വിട്ടെങ്കിലും നേരിട്ടു ചെല്ലാൻ രാമൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൾഗേറ്റ് പാഠം നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ അധികം നിലനിർത്തുന്നു; അവയിൽ സഹോദരന്മാർ അരികിലേക്കു ചെല്ലുന്നത് രണ്ടുതവണ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരുതവണ മാത്രം. പതിന്നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രശ്രിതം പരുഷം ധർമസംഹിതം’ (വിനയമുള്ളതും പരുഷവും ധർമയുക്തവും) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളുടെ സമാവേശം വാല്മീകിയുടെ കൗശലമാണ് — ഇവിടെ നിന്ദപോലും ശാസ്ത്രയുക്തമാണ്, വെറും ആക്രോശമല്ല. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ ബാലിയുടെ ക്ഷീണാവസ്ഥ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; അതുവഴി തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘവചനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ദൃഢമാകുന്നു.
‘കുലീനനും സത്ത്വസമ്പന്നനും തേജസ്വിയും വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവനും, കരുണ അറിയുന്നവനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനും, ദയാലുവും മഹോത്സാഹിയും സമയമറിയുന്നവനും ദൃഢവ്രതനുമാണ് രാമൻ’ — എന്നിങ്ങനെ ഭൂമിയിലെ സകലജീവികളും നിന്റെ യശസ്സു പാടുന്നു. ദമം, ശമം, ക്ഷമ, ധർമം, ധൃതി, സത്യം, പരാക്രമം, അപകാരികൾക്കു ദണ്ഡം — ഇവയാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ എന്നു ശാസ്ത്രം. ആ ഗുണങ്ങളും നിന്റെ ഉത്തമമായ കുലവും ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ചിട്ടാണ്, താര തടഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ സുഗ്രീവനുമായി ഏറ്റുമുട്ടാൻ ചെന്നത്. ‘മറ്റൊരാളോടു ക്ഷോഭിച്ചിരിക്കുന്ന, ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത എന്നെ നീ എയ്തുവീഴ്ത്തുകയില്ല’ എന്ന ബുദ്ധിയാണ് നിന്നെ കാണാതിരുന്നപ്പോൾ എന്നിൽ ഉണ്ടായത്. ഇവിടെ ബാലി രാമന്റെ ഖ്യാതിയെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കിയാണ് നിർഭയനായത്; അവന്റെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ മൂലം ആ വിശ്വാസംതന്നെയാണ്, വെറും ക്രോധമല്ല. ഈ ഗുണകീർത്തനം സ്തുതിരൂപത്തിലാണെങ്കിലും വാസ്തവത്തിൽ ഉപാലംഭമാണ് — ഈ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനായവനിൽനിന്നുതന്നെ ഈ കർമം പ്രതീക്ഷിച്ചതല്ല എന്നതാണ് ഭാവം. ‘അദർശനേ തവ’ (നിന്നെ കാണാതിരുന്നപ്പോൾ) എന്ന പദത്താൽ ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും രാമൻ അവന്റെ മനസ്സിൽ ധർമാത്മാവുതന്നെയായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ നിശ്ശങ്കനായി യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത്. താരയുടെ വിലക്ക് ഇവിടെ ആദ്യമായി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെ നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ബാലിയുടെ വാക്കിന്റെ മൂലയുക്തി വഹിക്കുന്നു — ‘നിന്റെ യശസ്സിൽ വിശ്വസിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ നിശ്ശങ്കനായത്.’ അതിനാൽ വധം ശരീരത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, വിശ്വാസത്തിന്റേതുമാണ് എന്നതാണ് ധ്വനി. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദമഃ ശമഃ ക്ഷമാ ധർമോ ധൃതിഃ സത്യം പരാക്രമഃ’ എന്ന് ഏഴു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അവതന്നെ ‘സാമ ദാനം ക്ഷമാ ധർമഃ സത്യം ധൃതിപരാക്രമൗ’ എന്നു പാഠഭേദത്തോടെ ആവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ആവർത്തനം വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരുതവണ മാത്രം. ബാലിയുടെ ഉപാലംഭം ഇവിടെ രാജശാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെയാണ് മുന്നേറുന്നത്, വെറും വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ല.
‘ആത്മാവിനെ നശിപ്പിച്ചവനും ധർമത്തെ കൊടിയാക്കിപ്പിടിക്കുന്നവനും അധാർമികനുമായ നിന്നെ — പുല്ലുമൂടിയ കിണർപോലെ പാപം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനെ — ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല’ എന്നു ബാലി പറയുന്നു; പുല്ലുമൂടിയ കിണർ പുറമേനിന്നു നിരപ്പായ നിലംപോലെ തോന്നും, വീണവനോ പിന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നില്ല — ഈ ഉപമ കപടത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘സജ്ജനങ്ങളുടെ വേഷം ധരിച്ച, മൂടിവെച്ച അഗ്നിപോലെ ധർമത്തിന്റെ കപടവേഷത്താൽ ആവൃതനായ നിന്നെ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. നിന്റെ രാജ്യത്തിലോ നഗരത്തിലോ ഞാൻ ഒരു പാപവും ചെയ്യുന്നില്ല, നിന്നെ അവഹേളിക്കുന്നുമില്ല; എന്നിരിക്കെ നിരപരാധിയായ എന്നെ എന്തിനു കൊല്ലുന്നു? എന്നും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവനും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, നിന്നോടു പൊരുതാതെ മറ്റൊരാളുമായി ഏറ്റുമുട്ടിയവനുമായ വാനരനായ എന്നെ എന്തിനു കൊന്നു? നീ രാജാവിന്റെ പുത്രനും പ്രസിദ്ധനും പ്രിയദർശനനുമാണ്; നിന്നിൽ ധർമയുക്തമായ അടയാളവും കാണുന്നുണ്ട് — ജടയും വല്കലവും മുതലായ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ ഉണ്ടല്ലോ. ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ശാസ്ത്രം പഠിച്ചവനും സംശയങ്ങൾ നീങ്ങിയവനും ധർമചിഹ്നങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവനുമായ ആരാണ് ക്രൂരകർമം ചെയ്യുക? രാഘവകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ധർമിഷ്ഠനെന്നു പ്രസിദ്ധനുമായ നീ, അയോഗ്യനായിരിക്കെ യോഗ്യന്റെ വേഷത്തിൽ എന്തിനു ചുറ്റിനടക്കുന്നു? സാമം, ദാനം, ക്ഷമ, ധർമം, സത്യം, ധൃതി, പരാക്രമം, അപകാരികൾക്കു ദണ്ഡം — ഇവയാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ. ഞങ്ങളോ കിഴങ്ങും പഴവും തിന്നു കാട്ടിൽ കഴിയുന്ന മൃഗങ്ങൾ; ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പ്രകൃതി; നീയാകട്ടെ നരേശ്വരനായ മനുഷ്യൻ — മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും തമ്മിൽ എന്തു വിരോധം? ഭൂമിയും സ്വർണവും സൗന്ദര്യവുമാണ് കലഹങ്ങൾക്കു കാരണമാകുന്നത്; ഈ വനത്തിലോ എന്റെ പഴങ്ങളിലോ നിനക്ക് എന്ത് ആർത്തി?’ ഇങ്ങനെ ബാലി രാമന്റെ ധാർമികവേഷത്തെ സംശയിക്കുന്നു; രാജനീതിയുടെ പ്രമാണം കാണിച്ച് താൻ വധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബാലിയുടെ വാക്ക് ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം സംശയം, പിന്നെ ആക്ഷേപം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള നിന്ദ. ‘ന ജാനേ’, ‘നാഭിജാനാമി’ (ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല, തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല) എന്നു രണ്ടുതവണ അറിവില്ലായ്മ പറഞ്ഞ് ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ യഥാർഥരൂപം താൻ ഇന്നാണ് അറിഞ്ഞത്. ‘പ്രച്ഛന്നം പാവകം’ (മൂടിവെച്ച അഗ്നി) എന്ന ഉപമ ചാരംമൂടിയ കനലിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — തൊടുന്നതിനു മുമ്പ് പൊള്ളൽ അറിയുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ മൃഗങ്ങൾ, നിങ്ങൾ മനുഷ്യർ എന്ന ഭേദം പറഞ്ഞ് അവൻ വൈരത്തിനു നിമിത്തമില്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയും സ്വർണവും സൗന്ദര്യവുമാണ് കലഹകാരണങ്ങൾ, അവയിലൊന്നും ഇവിടെയില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ തർക്കം. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, ശാസ്ത്രം പഠിച്ചവൻ, സംശയങ്ങൾ നീങ്ങിയവൻ’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ രാമന്റെ അധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജന്മം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, നിശ്ചിതബുദ്ധി; ഇങ്ങനെയുള്ള പുരുഷൻ ക്രൂരകർമം ചെയ്യുകയില്ല എന്നതാണ് തർക്കം. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഭവ്യോ ഭവ്യരൂപേണ’ (അയോഗ്യൻ യോഗ്യന്റെ രൂപത്തിൽ) എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്താൽ കപടത്തിന്റെ നിന്ദ തീവ്രമാക്കപ്പെടുന്നു.
‘നയം, വിനയം, നിഗ്രഹം, അനുഗ്രഹം — ഇവ കൂടിക്കലരാതിരിക്കുന്നതാണ് രാജധർമം; രാജാക്കന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരല്ല, ദേശവും കാലവും ആലോചിച്ചുമാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നവരാണ്. നീയാകട്ടെ കാമത്തിനു പ്രാധാന്യം നൽകുന്നവനും കോപിഷ്ഠനും ചഞ്ചലനും, രാജധർമങ്ങളെ കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കുന്നവനും വില്ലിനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവനുമാണ് — എവിടെയും നിന്റെ ഉത്തരം വില്ലു മാത്രം. നിനക്കു ധർമത്തിൽ ആദരവില്ല, അർഥത്തിൽ ബുദ്ധി ഉറച്ചിട്ടുമില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഇഷ്ടംപോലെ നയിക്കപ്പെട്ട് നീ അവിടെയുമിവിടെയും വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു. നിരപരാധിയായ എന്നെ ബാണംകൊണ്ടു കൊന്ന്, നിന്ദ്യമായ ഈ കർമം ചെയ്തിട്ട് സജ്ജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ നീ എന്തു പറയും? രാജാവിനെ കൊല്ലുന്നവൻ, ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവൻ, പശുവിനെ കൊല്ലുന്നവൻ, കള്ളൻ, ജീവികളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രസിക്കുന്നവൻ, നാസ്തികൻ, ജ്യേഷ്ഠനു മുമ്പേ വിവാഹം ചെയ്യുന്ന അനുജൻ — ഇവരെല്ലാം നരകത്തിൽ പോകുന്നവരാണ്. ഏഷണിക്കാരൻ, ലുബ്ധൻ, മിത്രത്തെ കൊല്ലുന്നവൻ, ഗുരുപത്നിയെ പ്രാപിക്കുന്നവൻ — ഇവർ പാപാത്മാക്കളുടെ ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്റെ തോൽ സജ്ജനങ്ങൾക്കു ധരിക്കാവുന്നതല്ല, രോമവും അസ്ഥിയും വർജിക്കപ്പെട്ടവയാണ്, നിന്നെപ്പോലുള്ള ധർമചാരികൾക്ക് എന്റെ മാംസം ഭക്ഷ്യവുമല്ല. ബ്രാഹ്മണർക്കും ക്ഷത്രിയർക്കും അഞ്ചു നഖങ്ങളുള്ള ജീവികളിൽ അഞ്ചെണ്ണം മാത്രമേ ഭക്ഷ്യമായുള്ളൂ — ശല്യകം, ശ്വാവിധം (രണ്ടുതരം മുള്ളൻപന്നികൾ), ഉടുമ്പ്, മുയൽ, ആമ; അവയിൽ വാനരനെ എണ്ണിയിട്ടില്ല. എന്റെ തോലും അസ്ഥിയും മനീഷികൾ തൊടുന്നില്ല, മാംസം ഭക്ഷ്യവുമല്ല; അങ്ങനെയുള്ള പഞ്ചനഖനായ ഞാനാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്.’ ഇങ്ങനെ ബാലി ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും താൻ വധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു — നായാട്ടിൽപോലും ഭക്ഷ്യമായതു മാത്രമേ വധിക്കാവൂ എന്ന നിയമത്തെ ആശ്രയിച്ച്. ഈ യുക്തിക്ക് പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ മറുപടി നൽകും. ‘അസങ്കീർണാ രാജവൃത്തിഃ’ (കൂടിക്കലരാത്ത രാജധർമം) എന്ന പദത്താൽ ബാലി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നിഗ്രഹവും അനുഗ്രഹവും അവയുടെ സ്ഥാനത്തുതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം, കൂട്ടിക്കലർത്തരുത്. ശാസ്ത്രവചനങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ച് അവൻ രണ്ടുവിധം ദോഷം ആരോപിക്കുന്നു — നരകഗാമികളുടെ പട്ടികയിൽ രാമനെ സ്ഥാപിക്കൽ, വാനരൻ ഭക്ഷ്യമല്ലാത്തതിനാൽ നായാട്ടുധർമത്തിൽനിന്നുപോലും ഈ വധത്തെ പുറത്താക്കൽ. മുപ്പത്താറും മുപ്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ നരകഗാമികളുടെ പതിനൊന്നു തരങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയിൽ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം അധികമായുള്ളതാണ്. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പഞ്ച പഞ്ചനഖാ ഭക്ഷ്യാഃ’ (അഞ്ചു നഖമുള്ളവയിൽ അഞ്ചെണ്ണം ഭക്ഷ്യം) എന്ന സ്മൃതിവചനം ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു മനുസ്മൃതി മുതലായവയിലും കാണാം; ഇതിലൂടെ ബാലിയുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘സർവജ്ഞയായ താര സത്യവും ഹിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞിട്ടും, മോഹത്താൽ അതു ലംഘിച്ച് ഞാൻ കാലത്തിന്റെ വശത്തായി’ — എന്നിങ്ങനെ ബാലി സ്വന്തം ദോഷവും സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാകുത്സ്ഥാ, ധർമമില്ലാത്ത ഭർത്താവിനാൽ ശീലസമ്പന്നയായ യുവതി രക്ഷിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെ, നിന്നെ നാഥനായി ലഭിച്ചിട്ടും ഭൂമി സനാഥയാകുന്നില്ല. ശഠനും വഞ്ചകനും ക്ഷുദ്രനും കപടവിനയമുള്ള മനസ്സുള്ളവനുമായ നീ മഹാത്മാവായ ദശരഥനിൽനിന്ന് എങ്ങനെ ജനിച്ചു? സദാചാരമാകുന്ന കച്ച പൊട്ടിച്ചവനും സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ലംഘിക്കുന്നവനും ധർമമാകുന്ന തോട്ടി ഉപേക്ഷിച്ചവനുമായ രാമനെന്ന ആനയാൽ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ ഇവിടെ ആനയുടെ രൂപകം അതിനിപുണമാണ് — ആനയുടെ കച്ച (ചുറ്റിക്കെട്ടുന്ന കയർ) സദാചാരം, തോട്ടി ധർമം; രണ്ടുമില്ലെങ്കിൽ ആന ഉന്മത്തനാകുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ അശുഭവും അനുചിതവും സജ്ജനങ്ങൾ നിന്ദിക്കുന്നതുമായ കർമം ചെയ്തിട്ട് സജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ നീ എന്തു പറയും? ഉദാസീനരായ ഞങ്ങളിലാണ് ഈ പരാക്രമം പ്രകാശിപ്പിച്ചത്; അപകാരികളിൽ നിന്റെ ഈ പരാക്രമം ഞാൻ കാണുന്നില്ല — രാവണനിൽ എവിടെ ഈ പരാക്രമം? എനിക്കു കാണാവുന്ന വിധത്തിൽ നീ എന്നോടു പൊരുതിയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് എന്നാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് നീ വൈവസ്വതദേവനായ യമനെ കാണുമായിരുന്നു. ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്തവനാണെങ്കിലും, മറഞ്ഞുനിന്ന നിന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഞാൻ, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ സർപ്പം കടിച്ച്, പാപത്തിന്റെ വശത്തായ മനുഷ്യനെപ്പോലെയാണ്.’ ഉറങ്ങുന്നവനെ സർപ്പം കടിക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ബാലിയുടെ അശ്രദ്ധയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ നാലെണ്ണം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. താരയുടെ ഉപദേശം പതിനഞ്ചാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അതിന്റെ ഓർമ ശോകം കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ‘ഉദാസീനേഷു’ (ഉദാസീനരിൽ) എന്ന പദം അതിതീക്ഷ്ണമാണ് — മിത്രങ്ങളുമല്ല ശത്രുക്കളുമല്ലാത്തവരിൽത്തന്നെ എന്തിനു പരാക്രമം എന്നാണ് ചോദ്യം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രമദാ ശീലസമ്പൂർണാ പത്യേവ ച വിധർമണാ’ (ധർമമില്ലാത്ത ഭർത്താവിനാൽ ശീലസമ്പന്നയായ യുവതി എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ രാജധർമത്തെ പതിധർമവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — അധാർമികനായ ഭർത്താവ് ഭാര്യയെ രക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ, അധാർമികനായ രാജാവ് ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. നാല്പത്തഞ്ചും നാല്പത്താറും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ സജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോഴുള്ള ലജ്ജയുടെ ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
‘സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിച്ചാണല്ലോ നീ എന്നെ കൊന്നത് — ആ കാര്യത്തിനായി നീ മുമ്പേതന്നെ എന്നോട് ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ, ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് ഞാൻ മൈഥിലിയെ നിന്റെ അരികിൽ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാതെതന്നെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി നിനക്കു സമ്മാനിക്കുമായിരുന്നു’ — വധിക്കാതെ ജീവനോടെതന്നെ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു എന്നത് അതിശയോക്തിയാണ്. ‘സമുദ്രജലത്തിലോ പാതാളത്തിലോ ഒളിപ്പിച്ചുവെച്ചാലും നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം മൈഥിലിയെ ഒരു വെളുത്ത പെൺകോവർകഴുതയെ എന്നപോലെ ഞാൻ കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു. ഞാൻ സ്വർഗം പൂകിയാൽ സുഗ്രീവൻ രാജ്യം നേടുന്നത് ഉചിതംതന്നെ; എന്നാൽ നീ അധർമത്താൽ എന്നെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നതാണ് അനുചിതം. ലോകം ഇങ്ങനെയൊക്കെത്തന്നെയാണ് കാലത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നത്; മരണത്തിൽ എനിക്കു ഖേദമില്ല; എന്നാൽ നിനക്ക് ഉചിതമായ ഒരു ഉത്തരം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു നന്നായി ആലോചിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മുഖം വരണ്ടുണങ്ങിയവനും ശരത്തിന്റെ ആഘാതത്താൽ വേദനിക്കുന്നവനുമായ മഹാത്മാവായ ആ വാനരരാജപുത്രൻ, സൂര്യതുല്യനായ രാമനെ നോക്കി മൗനമായി കിടന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൗനമാണ് ഇവിടെ അവസാനത്തെ ഉത്തരം, അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ പ്രസ്താവനയും. ‘രവിസംനികാശം’ (സൂര്യതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ബാലിയുടെ ക്രോധത്തിനിടയിലും രാമന്റെ തേജസ്സ് കുറയാതെ നിൽക്കുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞ ബാലിയുടെ ബലത്തിന്റെ അതിശയവും, ഒപ്പം അവന്റെ അവസാനത്തെ ഔദാര്യവും കാണിക്കുന്നു — മരണവേളയിലും രാമന്റെ കാര്യം സാധിക്കാൻ തനിക്കു കഴിയുമായിരുന്നു എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ‘സാധു ചിന്ത്യതാം’ (നന്നായി ആലോചിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന അവസാനപദം ചോദ്യരൂപമാണ്; അതിന്റെ ഉത്തരമാണ് അടുത്ത സർഗം. നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ രണ്ടും മൂന്നും അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അങ്ങനെ ബാലിയുടെ പ്രതിജ്ഞ വൾഗേറ്റിൽ കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാമമേവംവിധോ ലോകഃ കാലേന വിനിയുജ്യതേ’ (ലോകം ഇങ്ങനെയൊക്കെത്തന്നെ കാലത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ മരണം ദൈവാധീനമാണെന്നു സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും രാമന്റെ ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥