॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 18-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ ധർമോത്തരവും ബാലിയുടെ പ്രസാദനവും

ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഭൂമി, ഭരതന്റെ ശാസനം, സഹോദരഭാര്യയെ സ്പർശിച്ചതിനുള്ള ദണ്ഡം, മനുവചനം, നായാട്ടുധർമം, ബാലിയുടെ ക്ഷമായാചനം, അംഗദന്റെ രക്ഷയ്ക്കായുള്ള പ്രാർഥന

വധിക്കപ്പെട്ട്, ബോധം മങ്ങിയ ബാലി പറഞ്ഞ, വിനയമുള്ളതും ധർമാർഥയുക്തവും ഹിതകരവും എങ്കിലും പരുഷവുമായ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. വെള്ളം പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘംപോലെ, കാന്തിയറ്റ സൂര്യനെപ്പോലെ, അണഞ്ഞ അഗ്നിപോലെ കിടക്കുന്ന, പറയാനുള്ളതു പറഞ്ഞുതീർത്ത, ധർമാർഥഗുണസമ്പന്നനും അനുത്തമനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനോട് — വാനരേശ്വരനോട് — ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ട രാമൻ പിന്നീടു പറഞ്ഞു. മൂന്ന് ഉപമകളും തേജസ്സു ക്ഷയിച്ചവനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പെയ്തു ശാന്തമായ മേഘം, അസ്തമിച്ച സൂര്യൻ, കെടുത്തിയ അഗ്നി; ബാലിയുടെ വാക്കും അതുപോലെ മുഴുവനായി പുറത്തുവന്നുകഴിഞ്ഞു. ‘അധിക്ഷിപ്തഃ’ (ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ആക്ഷേപം കേട്ടു, എന്നിട്ടും ക്രോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, ശാന്തമായ ഉത്തരം നൽകുന്നു. ‘ധർമവും അർഥവും കാമവും ലൗകികമായ ആചാരവും അറിയാതെ, ബാലിശതകൊണ്ട് ഇന്ന് ഇവിടെ നീ എന്നെ എന്തിനു നിന്ദിക്കുന്നു? ബുദ്ധിസമ്പന്നരും ആചാര്യന്മാർ അംഗീകരിച്ചവരുമായ വൃദ്ധന്മാരോടു ചോദിക്കാതെ, സൗമ്യാ, വാനരസഹജമായ ചാപല്യംകൊണ്ടാണ് നീ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ ബാലിയുടെ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു — ധർമനിർണയത്തിൽ വൃദ്ധന്മാരുടെയും ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും ആവശ്യമുണ്ട് എന്ന്. ‘ബാല്യാത്’ (ബാലിശതകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രായത്തെയല്ല, അവിവേകത്തെയാണ് കുറിക്കുന്നത്; ബാലി പ്രായംചെന്നവനാണെങ്കിലും ധർമനിർണയത്തിൽ ബാലനാണ് എന്നതാണ് ഭാവം. ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ക്രിയാപദം കാണുന്നില്ല; ‘അബ്രവീത്’ (പറഞ്ഞു) എന്നത് മൂന്നാമത്തേതിന്റെ അവസാനത്തിലാണ് വരുന്നത് — മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമായി നിൽക്കുന്നു; ഇതു വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ശൈലിയാണ്. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, മൈത്രിതന്നെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ശൈലിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൃദ്ധാനാചാര്യസമ്മതാനപൃഷ്ട്വാ’ (ആചാര്യന്മാർ അംഗീകരിച്ച വൃദ്ധന്മാരോടു ചോദിക്കാതെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ധർമനിർണയത്തിൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ടുമാത്രം ധർമം നിർണയിക്കരുത് എന്നതാണ് സിദ്ധാന്തം.

‘പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട ഈ ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടേതാണ്; മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും മനുഷ്യരെയും നിഗ്രഹിക്കാനും അനുഗ്രഹിക്കാനും ഞങ്ങൾക്ക് അധികാരമുണ്ട്. ആ ഭൂമിയെ സത്യവാദിയും ഋജുവും ധർമാത്മാവുമായ ഭരതൻ പാലിക്കുന്നു — ധർമകാമാർഥങ്ങളുടെ തത്ത്വമറിയുന്നവനും നിഗ്രഹാനുഗ്രഹങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവനുമായവൻ. നയവും വിനയവും സത്യവും നന്നായി ഉറച്ചിരിക്കുന്നവനും പരാക്രമം യഥാവിധി കാണപ്പെടുന്നവനുമായവനാണ് ദേശകാലങ്ങളറിയുന്ന രാജാവ്. ധർമാനുസൃതമായ അവന്റെ ആജ്ഞകൾ വഹിക്കുന്ന ഞങ്ങളും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ധർമത്തിന്റെ തുടർച്ച ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ധർമവത്സലനും നൃപശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ ഭരതൻ ഭൂമി മുഴുവൻ പാലിക്കുമ്പോൾ ആരാണ് ധർമവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുക? സ്വധർമത്തിൽ പരമമായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഞങ്ങൾ ഭരതന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി, വഴിതെറ്റിയവനെ യഥാവിധി നിഗ്രഹിക്കുന്നു. നീയാകട്ടെ ധർമത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തിയവനും കർമത്താൽ നിന്ദിതനും കാമത്തിനു വശംവദനുമാണ്; രാജമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമല്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്നെ സ്വതന്ത്രകർത്താവായല്ല, ഭരതന്റെ ആജ്ഞ വഹിക്കുന്ന ദണ്ഡധാരിയായാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ഉത്തരത്തിന്റെ മൂലം. ‘എന്നെ എന്തിനു കൊന്നു’ എന്നു ബാലി ചോദിച്ചപ്പോൾ ‘രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദണ്ഡം നൽകി’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു; അതിനാൽ വധം വ്യക്തിപരമല്ല, രാജകീയമായ ദണ്ഡമാണ് എന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഇക്ഷ്വാകൂണാമിയം ഭൂമിഃ’ (ഈ ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടേത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ആദ്യംതന്നെ രാജ്യാതിർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം ദണ്ഡാധികാരം ക്ഷേത്രാധികാരത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. കിഷ്കിന്ധയും ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി. ‘മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാണാം’ (മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും) എന്ന സമാസത്താൽ വാനരന്മാരും നിഗ്രഹയോഗ്യരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു തുടർന്ന് നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാകും. ഭരതന്റെ ഗുണവർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കുന്നു — സത്യവാദി, ഋജു, ധർമകാമാർഥതത്ത്വജ്ഞൻ, ദേശകാലജ്ഞൻ; അതിലൂടെ ദണ്ഡത്തിന്റെ ഉറവിടം ശുദ്ധമാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാലിയുടെ നാലു ദോഷങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ധർമത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തൽ, കർമത്താൽ നിന്ദിതനാകൽ, കാമത്തിനു വശംവദനാകൽ, രാജമാർഗത്തിൽ നിൽക്കാതിരിക്കൽ; ഈ നാലും തുടർന്ന് വിസ്തരിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടും.

‘ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ, പിതാവ്, വിദ്യ നൽകുന്നവൻ — ഈ മൂന്നുപേരും ധർമമാർഗത്തിൽ നടക്കുന്നവർക്കു പിതാക്കന്മാരാണെന്ന് അറിയണം. ഇളയ സഹോദരൻ, സ്വന്തം പുത്രൻ, ഗുണവാനായ ശിഷ്യൻ — ഈ മൂന്നുപേരെയും പുത്രന്മാരെപ്പോലെ കരുതണം; ഇതിൽ ധർമംതന്നെയാണ് കാരണം. സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം സൂക്ഷ്മവും അത്യന്തം ദുർജ്ഞേയവുമാണ്, വാനരാ; സർവജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവു മാത്രമാണ് ശുഭാശുഭങ്ങൾ അറിയുന്നത്. ചപലനായ നീ, ചപലരും മനസ്സടക്കമില്ലാത്തവരുമായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞ്, ജന്മാന്ധന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുന്ന ജന്മാന്ധനെപ്പോലെ, എന്തു കാണാനാണ്? ഞാനാകട്ടെ ഈ വാക്കിന്റെ പൊരുൾ നിന്നോടു വ്യക്തമാക്കാം; വെറും രോഷംകൊണ്ട് എന്നെ നിന്ദിക്കുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. ഞാൻ നിന്നെ എന്തിനു കൊന്നു എന്നതിന്റെ കാരണം കാണുക — സനാതനധർമം ഉപേക്ഷിച്ച് നീ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയോടൊത്തു കഴിയുന്നു. മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ, നിനക്കു സ്നുഷയായ (മരുമകൾക്കു തുല്യയായ) രുമയോട് പാപകർമിയായ നീ കാമംകൊണ്ടു വർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ച് കാമംപോലെ നടക്കുന്ന നിനക്ക്, വാനരാ, സഹോദരഭാര്യയെ സ്പർശിച്ചതിന് ഈ ദണ്ഡം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ വധത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണം ആദ്യമായി ഉച്ചരിക്കുന്നു; മുമ്പ് ശാസ്ത്രം, ഇപ്പോൾ അപരാധം. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതൃതുല്യനായതിനാൽ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യ മരുമകൾക്കു തുല്യയാണ് എന്ന ന്യായമാണ് ഇവിടത്തെ മൂലം. പതിമൂന്നും പതിന്നാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ ബന്ധശാസ്ത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മൂന്നു പിതാക്കന്മാർ, മൂന്നു പുത്രന്മാർ; അതിലൂടെ സുഗ്രീവൻ ബാലിക്കു പുത്രസ്ഥാനീയനും അവന്റെ ഭാര്യ മരുമകൾസ്ഥാനീയയുമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബാലിയുടെ അപരാധം വെറും പരദാരഗമനമല്ല, മരുമകളെ പ്രാപിക്കുന്നതിനു തുല്യമായ ഗുരുതരദോഷമാണ്. ‘സൂക്ഷ്മഃ പരമദുർജ്ഞേയഃ സതാം ധർമഃ’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം സൂക്ഷ്മവും അത്യന്തം ദുർജ്ഞേയവുമാണ്) എന്ന വാക്ക് വാല്മീകിയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം; ഇവിടെ അതു ബാലിയുടെ ധർമനിർണയാധികാരത്തെ നിരാകരിക്കാൻ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ജാത്യന്ധൈഃ സഹ ജാത്യന്ധഃ’ (ജന്മാന്ധന്മാരോടൊപ്പം ജന്മാന്ധൻ) എന്ന ഉപമ തീക്ഷ്ണമാണെങ്കിലും യുക്തിയുക്തമാണ് — അന്ധൻ അന്ധനോടു ചോദിച്ചാൽ വഴി കിട്ടുകയില്ല. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അഹം തു വ്യക്തതാം തേ ബ്രവീമി’ (ഞാനാകട്ടെ പൊരുൾ നിന്നോടു വ്യക്തമാക്കാം) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ വിശദീകരണം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി അടുത്ത ശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവാകുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധരമാണസ്യ’ എന്ന അപൂർവമായ വർത്തമാനകൃദന്തരൂപം അച്ചടിപ്പതിപ്പിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്; അതിന്റെ അർഥം ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ’ എന്നാണ്.

‘ലോകവിരുദ്ധനായി, ലോകാചാരത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോയവനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ദണ്ഡമല്ലാതെ മറ്റൊരു വഴിയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല, വാനരയൂഥപാ. കുലീനനായ ക്ഷത്രിയനായതിനാൽ നിന്റെ പാപം ഞാൻ പൊറുക്കുകയുമില്ല. സ്വന്തം പുത്രിയോടോ സഹോദരിയോടോ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയോടോ കാമത്തോടെ പെരുമാറുന്ന മനുഷ്യന് വധംതന്നെയാണ് ദണ്ഡമായി സ്മൃതികളിൽ പറയുന്നത്. ഭരതനാണ് ഭൂമിപാലകൻ, ഞങ്ങളോ അവന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവർ; നീയാകട്ടെ ധർമം ലംഘിച്ചവൻ — നിന്നെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകും? പ്രാജ്ഞനായ ഭരതൻ ധർമപ്രകാരം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഗുരുതരമായ ധർമലംഘനം ചെയ്യുന്ന കാമാസക്തരെ നിഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഞങ്ങളാകട്ടെ, വാനരേശ്വരാ, ഭരതന്റെ ആജ്ഞയെ അതിരായി കണ്ട്, നിന്നെപ്പോലെ മര്യാദ ലംഘിക്കുന്നവരെ നിഗ്രഹിക്കാൻ നിയുക്തരായിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോടുള്ളതുപോലെതന്നെയാണ് സുഗ്രീവനോട് എന്റെ സഖ്യം; ഭാര്യയെയും രാജ്യത്തെയും സംബന്ധിച്ച് അവൻ എനിക്കു പരമമായ ശ്രേയസ്സു ചെയ്യുന്നവനാണ്. അന്നു വാനരന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ നൽകി; എന്നെപ്പോലുള്ള ഒരാൾക്ക് ആ പ്രതിജ്ഞ എങ്ങനെ അവഗണിക്കാനാകും? അതിനാൽ ധർമത്തെ ആശ്രയിച്ച ഈ മഹത്തായ കാരണങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട്, നിന്നെ ശിക്ഷിച്ചത് ഉചിതമാണ് എന്നു നീ അംഗീകരിക്കുക. എല്ലാ വിധത്തിലും ധർമം എന്നുതന്നെ നിന്റെ നിഗ്രഹത്തെ കാണണം; ധർമത്തെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് മിത്രത്തിന് ഉപകാരം ചെയ്യേണ്ടതുമാണ്.’ ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുവഴി വൾഗേറ്റിന്റെ അർധശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി വീണ്ടും പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വൾഗേറ്റിൽ ‘ലോകവിരുദ്ധസ്യ’ (ലോകവിരുദ്ധന്റെ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധർമവിരുദ്ധസ്യ’ (ധർമവിരുദ്ധന്റെ); രണ്ടിടത്തും അർഥം ഏതാണ്ട് ഒന്നുതന്നെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ക്ഷത്രിയോഽഹം കുലോദ്ഗതഃ’ (ഞാൻ കുലീനനായ ക്ഷത്രിയൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ ദണ്ഡം നൽകാനുള്ള അധികാരത്തെ കുലധർമംകൊണ്ടുതന്നെ സമർഥിക്കുന്നു. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുഗ്രീവേണ ച മേ സഖ്യം ലക്ഷ്മണേന യഥാ തഥാ’ (ലക്ഷ്മണനോടുള്ളതുപോലെതന്നെ സുഗ്രീവനോട് എന്റെ സഖ്യം) എന്ന വാക്ക് മൈത്രിയുടെ പരമമായ അതിര് കാണിക്കുന്നു — സഹോദരനോട് എത്ര സ്നേഹമോ അത്രതന്നെ മിത്രത്തോടും. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ ലംഘിക്കാനാവായ്മ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; രാമന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പ്രതിജ്ഞാപാലനമാണ് മൂലഗുണം. ഇങ്ങനെ രാമൻ അഞ്ചു കാരണങ്ങളാൽ ദണ്ഡത്തെ സമർഥിക്കുന്നു — ക്ഷേത്രാധികാരം, രാജാജ്ഞ, ധർമശാസ്ത്രം, ക്ഷത്രിയകുലധർമം, മിത്രത്തോടുള്ള പ്രതിജ്ഞ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഔരസീം ഭഗിനീം വാപി ഭാര്യാം വാപ്യനുജസ്യ’ (സ്വന്തം പുത്രിയെയോ സഹോദരിയെയോ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെയോ) എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു നിഷിദ്ധബന്ധങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; മൂന്നിലും ദണ്ഡം വധംതന്നെ — അതിനാൽ ബാലിയുടെ വധം ശാസ്ത്രവിഹിതമാണ്, രാമന്റെ സ്വേച്ഛയല്ല. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തദേഭിഃ കാരണൈഃ സർവൈഃ’ (അതിനാൽ ഈ കാരണങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട്) എന്നത് ഉപസംഹാരമാണ്; ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സർവഥാ ധർമ ഇത്യേവ’ (എല്ലാ വിധത്തിലും ധർമം എന്നുതന്നെ) എന്നതു നിർണയവാക്യവും.

‘ധർമത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നവനായിരുന്നെങ്കിൽ നിനക്കും ആ കാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുമായിരുന്നു. മനു പാടിയ, സദാചാരത്തെ സ്നേഹിക്കുന്ന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്; ധർമനിപുണർ അവ സ്വീകരിച്ചിട്ടുമുണ്ട്; അതുപോലെയാണ് ഞാൻ ആചരിച്ചത് — രാജാക്കന്മാർ ദണ്ഡിച്ച മനുഷ്യർ പാപം ചെയ്തവരായാലും നിർമലരായി, പുണ്യവാന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ശിക്ഷയാലോ മോചനത്താലോ കള്ളൻ പാപത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നു; ശിക്ഷിക്കാത്ത രാജാവോ ആ പാപിയുടെ പാപം ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു. നീ ചെയ്തതുപോലെയുള്ള പാപം ഒരു ശ്രമണൻ ചെയ്തപ്പോൾ എന്റെ പൂർവികനായ മാന്ധാതാവ് അവനു ഘോരമായ ശിക്ഷ വിധിച്ചു. ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത മറ്റു രാജാക്കന്മാരും പാപം ചെയ്യാറുണ്ട്; അവർ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യുന്നു, അതിനാൽ ആ കളങ്കം ശമിക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിതപിക്കേണ്ട; ധർമപ്രകാരംതന്നെയാണ് നിന്റെ വധം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്, വാനരശാർദൂലാ; ഞങ്ങൾ സ്വേച്ഛപ്രകാരം നിൽക്കുന്നവരല്ല. മറ്റൊരു കാരണംകൂടി കേൾക്കുക, വാനരശ്രേഷ്ഠാ; അതു കേട്ടാൽ വലിയ കോപത്തിനു നിനക്കു ന്യായമില്ല.’ മുപ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ദണ്ഡത്തിന്റെ പാവനത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദണ്ഡിക്കപ്പെട്ടവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു, ദണ്ഡിക്കാത്ത രാജാവോ ദോഷിയാകുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശക്യം ത്വയാപി തത്കാര്യം’ (നിനക്കും ആ കാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുമായിരുന്നു) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ ബാലിയെത്തന്നെ ആ സ്ഥാനത്തു നിർത്തുന്നു — നീ ധർമാനുവർത്തിയായ രാജാവായിരുന്നെങ്കിൽ നീയും ഇതുതന്നെ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നു എന്ന്. മനുവിന്റെ രണ്ടു വചനങ്ങളാൽ ദണ്ഡത്തിന്റെ പാവനത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡിക്കപ്പെട്ടവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു, ദണ്ഡിക്കാത്ത രാജാവോ പാപഭാഗിയാകുന്നു; അതിനാൽ വധം ബാലിക്ക് അനുഗ്രഹംതന്നെയാണ്, വെറും നിഗ്രഹമല്ല. മാന്ധാതാവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ പൂർവികരുടെ ആചാരം പ്രമാണമാക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന വയം സ്വവശേ സ്ഥിതാഃ’ (ഞങ്ങൾ സ്വേച്ഛപ്രകാരം നിൽക്കുന്നവരല്ല) എന്ന വാക്ക് ആഴമേറിയതാണ് — രാജാവ് ശാസ്ത്രത്തിന് അധീനനാണ്, സ്വേച്ഛയ്ക്കല്ല; അതിനാൽ ദണ്ഡം വ്യക്തിപരമായ ദ്വേഷമല്ല. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരം കാരണം ശൃണു’ (മറ്റൊരു കാരണം കേൾക്കുക) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ രണ്ടാമത്തെ ഹേതു ആരംഭിക്കുന്നു; അതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാം ഖണ്ഡം തുടങ്ങുന്നു.

‘അതിൽ എനിക്കു മനസ്താപമില്ല, കോപവുമില്ല, വാനരശ്രേഷ്ഠാ. വലകൾകൊണ്ടും കുരുക്കുകൾകൊണ്ടും പലതരം കെണികൾകൊണ്ടും, മറഞ്ഞുനിന്നും വെളിപ്പെട്ടുനിന്നും മനുഷ്യർ ധാരാളം മൃഗങ്ങളെ പിടിക്കുന്നു — ഓടുന്നവയെയും ഭയന്നവയെയും വിശ്വസ്തരായി നിൽക്കുന്നവയെയും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവയെയും. ശ്രദ്ധയുള്ളവയെയും ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവയെയും പുറംതിരിഞ്ഞവയെയും മാംസഭോജികളായ മനുഷ്യർ ശക്തമായി എയ്യുന്നു; അതിൽ ദോഷമൊന്നുമില്ല. ധർമനിപുണരായ രാജർഷിമാരും ഇവിടെ നായാട്ടിനു പോകുന്നു; അതിനാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ബാണത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — കാരണം പൊരുതിയാലും പൊരുതാതിരുന്നാലും നീ ശാഖാമൃഗം (കുരങ്ങ്) തന്നെയാണ്. ദുർലഭമായ ധർമത്തെയും ജീവിതത്തെയും ശുഭത്തെയും നൽകുന്നവരാണ് രാജാക്കന്മാർ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവരെ ഹിംസിക്കരുത്, ആക്രോശിക്കരുത്, ആക്ഷേപിക്കരുത്, അപ്രിയം പറയരുത്; ഇവർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവന്മാരാണ്. നീയാകട്ടെ ധർമം അറിയാതെ, രോഷത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എന്നെ ദുഷിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ബാലിയുടെതന്നെ യുക്തിയെ തിരിച്ചുവിടുന്നു — ‘ഞാൻ പഞ്ചനഖൻ, ഭക്ഷ്യമല്ല’ എന്നു ബാലി പറഞ്ഞു; രാമനോ പറയുന്നു, ‘നായാട്ടിൽ ഭക്ഷ്യാഭക്ഷ്യവിചാരമില്ല, രാജർഷിമാരും മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുന്നു’ എന്ന്. നാല്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടാമത്തെ സ്വതന്ത്രകാരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതു പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ബാലി പറഞ്ഞ ‘ഞാൻ പഞ്ചനഖൻ, ഭക്ഷ്യമല്ല’ എന്ന യുക്തിക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മറുപടിയാണ്. മനുഷ്യർ വലകൾകൊണ്ടും കുരുക്കുകൾകൊണ്ടും കെണികൾകൊണ്ടും മറഞ്ഞുനിന്നുപോലും മൃഗങ്ങളെ പിടിക്കുന്നു, അതിൽ ദോഷം കണക്കാക്കുന്നില്ല — അതിനാൽ ‘മറഞ്ഞുനിന്നവനാൽ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്ന ബാലിയുടെ ആക്ഷേപവും നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവാ മാനുഷരൂപേണ ചരന്തി’ (ദേവന്മാർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവിന്റെ ദൈവത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാജനിന്ദ നിഷിദ്ധമാകുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹിംസിക്കരുത്, ആക്രോശിക്കരുത്, ആക്ഷേപിക്കരുത്, അപ്രിയം പറയരുത്’ എന്ന നാലു നിഷേധങ്ങളാൽ രാജനിന്ദയുടെ ഗൗരവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ബാലി ഈ നാലും ലംഘിച്ചു എന്നതാണ് ധ്വനി. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പിതൃപൈതാമഹേ ധർമേ സ്ഥിതം’ (പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ ആചാരം പാരമ്പര്യസിദ്ധമാണെന്നു സ്ഥാപിച്ച് ഉത്തരം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബാലി അത്യന്തം വ്യഥിതനായി; ധർമത്തെക്കുറിച്ചു നിശ്ചയം ലഭിച്ച അവൻ രാഘവനിൽ ദോഷം ആരോപിച്ചില്ല. പിന്നെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വാനരേശ്വരൻ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങ് പറയുന്നത് അങ്ങനെതന്നെയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഉത്കൃഷ്ടനോടു മറുപടി പറയാൻ നികൃഷ്ടനു കഴിയുകയില്ല. മുമ്പ് അശ്രദ്ധകൊണ്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞ അനുചിതവും അപ്രിയവുമായ വാക്കിന്റെ പേരിലും എന്നിൽ ദോഷം കാണരുതേ, രാഘവാ. അങ്ങ് അർഥതത്ത്വം നേരിട്ടു കണ്ടറിഞ്ഞവനും പ്രജാഹിതത്തിൽ തത്പരനുമാണ്; കാര്യകാരണങ്ങളുടെ നിർണയത്തിൽ അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി തെളിഞ്ഞതും അക്ഷയവുമാണ്. ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചവരിൽ മുൻപനെന്ന് അറിയപ്പെട്ട എന്നെയും, ധർമജ്ഞാ, ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൊണ്ടു പരിപാലിച്ചാലും.’ പിന്നെ കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ്, ആർത്തസ്വരത്തോടെ, ചെളിയിൽ പുതഞ്ഞ ആനയെപ്പോലെ ബാലി രാമനെ നോക്കി പതുക്കെ പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ എന്നെക്കുറിച്ചോ താരയെക്കുറിച്ചോ ബന്ധുക്കളെക്കുറിച്ചോ അത്ര ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, സ്വർണാംഗദമണിഞ്ഞ, ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ എന്റെ പുത്രൻ അംഗദനെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെ. ബാല്യംമുതൽ ലാളിക്കപ്പെട്ട അവൻ, എന്നെ കാണാതെ ദീനനായി, വെള്ളം കുടിച്ചുവറ്റിച്ച തടാകംപോലെ ഉണങ്ങിപ്പോകും. ബാലനും ബുദ്ധി പാകമാകാത്തവനും എന്റെ ഏകപുത്രനും പ്രിയനും മഹാബലനുമായ താരാപുത്രനെ അങ്ങ് രക്ഷിക്കണം, രാമാ.’ നാല്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അമ്പത്തിരണ്ടാമത്തേതു വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന ദോഷം രാഘവേ ദധ്യൗ’ (രാഘവനിൽ ദോഷം ആരോപിച്ചില്ല) എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ ബാലിയുടെ മാറ്റം വ്യക്തമായി പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഉത്കൃഷ്ടനോടു മറുപടി പറയാൻ നികൃഷ്ടനു കഴിയുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ബാലി തന്നെത്താൻ താഴ്ന്നവനായി സ്വീകരിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗർവിതനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനീതനാണ്. കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞവന്റെ വർണന പതിനാറാം സർഗത്തിലും (അവിടെ ‘ചാർതസ്വരഃ’ എന്ന പാഠത്തോടെ) കണ്ടു; ഇവിടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെന്നപോലെ ‘സാർതരവഃ’ എന്നാണ്. അംഗദനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകം മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ‘വെള്ളം കുടിച്ചുവറ്റിച്ച തടാകം’ എന്ന ഉപമ ബാലന്റെ ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്ന തേജസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്താറും നാല്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ബാലി തന്റെ മുൻവചനത്തിനു ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു; ‘പ്രമാദാത്’ (അശ്രദ്ധകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ അത് അറിയാതെ ചെയ്തതാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധർമസംഹിതയാ വാചാ പരിപാലയ’ (ധർമയുക്തമായ വാക്കുകൊണ്ടു പരിപാലിച്ചാലും) എന്ന പ്രാർഥനയാൽ അവൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണതി.

‘സുഗ്രീവനിലും അംഗദനിലും ഉത്തമമായ മനോഭാവം പുലർത്തിയാലും; ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും നിർണയിക്കുന്നതിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രക്ഷകനും ശാസകനും അങ്ങാണല്ലോ. നരപതേ, ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും അങ്ങേക്കുള്ള പെരുമാറ്റംതന്നെ സുഗ്രീവനോടും അംഗദനോടും ഉണ്ടാകണം, രാജാവേ. എന്റെ ദോഷംകൊണ്ടുമാത്രം കുറ്റക്കാരിയാക്കപ്പെട്ട പാവം താരയെ സുഗ്രീവൻ അവഹേളിക്കാതിരിക്കുംവിധം അങ്ങ് ശ്രദ്ധിക്കണം. അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്തോടെ മാത്രമേ രാജ്യം ഭരിക്കാനാകൂ — അങ്ങയുടെ വശത്തുനിന്ന്, അങ്ങയുടെ ചിത്തം അനുസരിച്ചുകൊണ്ട്. അങ്ങനെയുള്ളവനു സ്വർഗം നേടാനും ഭൂമി ഭരിക്കാനും കഴിയും. അങ്ങയിൽനിന്നുതന്നെ വധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ്, താര തടഞ്ഞിട്ടും, ഞാൻ സഹോദരൻ സുഗ്രീവനുമായി ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനു ചെന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വാനരേശ്വരനായ ആ വാനരൻ നിർത്തി. ഇവിടെ ബാലിയുടെ അവസാനത്തെ ചിന്ത തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, പുത്രന്റെയും പത്നിയുടെയും ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അതിനാൽ അവന്റെ ചരിത്രം കൂടുതൽ ശോഭനമാകുന്നു. അമ്പത്തേഴും അമ്പത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ തന്റെ വധംതന്നെയായിരുന്നു താൻ ആഗ്രഹിച്ചത് എന്നു ബാലി പറയുന്നു; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ‘യാ തേ വൃത്തിർഭരതേ ലക്ഷ്മണേ ച’ (ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും അങ്ങേക്കുള്ള പെരുമാറ്റം) എന്ന വാക്കിലൂടെ ബാലി രാമന്റെ സഹോദരസ്നേഹത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമായി എടുക്കുന്നു — ഭരതനിലും ലക്ഷ്മണനിലുമുള്ള സ്നേഹംതന്നെ സുഗ്രീവനിലും അംഗദനിലും ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന്. താരയുടെ രക്ഷയ്ക്കായുള്ള പ്രാർഥന പ്രത്യേകിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം അവളുടെ ദോഷം ബാലിതന്നെ വരുത്തിയതാണെന്ന് അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നു. അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്തോടെ മാത്രമേ രാജ്യം ഭരിക്കാനാകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബാലി സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യസ്ഥൈര്യം രാമനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കരുതുന്നു. അമ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അങ്ങയിൽനിന്നുതന്നെ വധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നത് ആശ്ചര്യജനകമായ വാക്കാണ് — രാമന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണംതന്നെ ആഗ്രഹിച്ചാണ് താൻ യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത് എന്നു ബാലി പറയുന്നു; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല.

ജ്ഞാനദൃഷ്ടി തെളിഞ്ഞ ബാലിയെ ആ രാമൻ, സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതും ധർമതത്ത്വാർഥയുക്തവുമായ വാക്കുകൊണ്ട് ആശ്വസിപ്പിച്ചു — ‘ഇതിനെച്ചൊല്ലി നീ സന്തപിക്കേണ്ടതില്ല, വാനരാ; ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചു നീ ചിന്തിക്കേണ്ട, നിന്നെക്കുറിച്ചും വേണ്ട, വാനരശ്രേഷ്ഠാ; നിന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടരായി ഞങ്ങൾ ധർമപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ചുറച്ചവരാണ്. ദണ്ഡ്യനിൽ ദണ്ഡം വീഴ്ത്തുന്നവനും, ദണ്ഡിക്കപ്പെടുന്ന ദണ്ഡ്യനും — ഇരുവരും കാര്യകാരണങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം നേടിയവരാകയാൽ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഈ ദണ്ഡസംയോഗത്താൽ കളങ്കമകന്ന നീ, ദണ്ഡം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ വഴിയിലൂടെ നിന്റെ ധാർമികമായ സ്വഭാവം വീണ്ടെടുത്തിരിക്കുന്നു. ഹൃദയത്തിലിരിക്കുന്ന ശോകവും മോഹവും ഭയവും ഉപേക്ഷിക്കുക; വിധിയെ മറികടക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല, വാനരാഗ്രണീ. അംഗദൻ എന്നും നിന്നോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അതുപോലെതന്നെ സുഗ്രീവനോടും എന്നോടും പെരുമാറും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നവനും മഹാത്മാവുമായ രാമന്റെ, ഏകാഗ്രവും ധർമമാർഗത്തെ പിന്തുടരുന്നതുമായ മധുരവാക്കു കേട്ട് വാനരൻ നന്നായി യോജിച്ച വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശരമേറ്റു തപിച്ച്, ബോധം മങ്ങി, അറിവില്ലാതെ ഞാൻ അങ്ങയോടു പറഞ്ഞതു ക്ഷമിച്ചാലും, മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ ഭയങ്കരപരാക്രമമുള്ള നരേശ്വരാ; ഇതാ ഞാൻ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു.’ അറുപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭവദ്വിശേഷേണ’ എന്ന പദം ദുർബോധമാണ്; ‘നിന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടരായി’ എന്ന അർഥമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലും അങ്ങനെതന്നെ. അറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ദണ്ഡം നൽകുന്നവന്റെയും ദണ്ഡിക്കപ്പെടുന്നവന്റെയും കൃതാർഥത പറയപ്പെടുന്നു — ഇതു ദണ്ഡമീമാംസയുടെ സാരഭൂതമായ കാരികയാണ്. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിഗതകല്മഷഃ’ (കളങ്കമകന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ ശുദ്ധി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ അവന്റെ മനസ്സിൽ ശാന്തി ഉണ്ടായി. അറുപത്തിമൂന്നും അറുപത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ രാമൻ അംഗദന്റെ ക്ഷേമം സ്വയം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതു ബാലിയുടെ അവസാനത്തെ ചിന്തയെത്തന്നെ നീക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ബാലി ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു — അതോടെ സർഗം വിരോധത്തിൽനിന്നു പ്രസാദത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യക്തദർശനം’ (ദൃഷ്ടി തെളിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — ബാലിയുടെ ജ്ഞാനചക്ഷുസ്സ് ഇപ്പോൾ തുറന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ രാമന്റെ വാക്കു ഗ്രഹിക്കാൻ അവൻ പ്രാപ്തനാണ്. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രണാവമർദിനഃ’ (യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, ഇപ്പോൾ മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവൻതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുമർദകൻ എന്നു കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക