കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം
സർഗ്ഗം
പമ്പാദർശനവും രാമവിലാപവും
പമ്പാസരസ്സു കണ്ടുള്ള രാമന്റെ വ്യാകുലത, വസന്തവർണന, സീതാസ്മരണയിലെ വിലാപം, ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്സാഹോപദേശം, രാമന്റെ ധൈര്യലാഭം, രാഘവന്മാരെ കണ്ടുള്ള സുഗ്രീവാദികളുടെ ഭയം
അരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ കബന്ധൻ നിർദേശിച്ച പമ്പാസരസ്സിലെത്തി, താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ പുഷ്കരിണിയുടെ അരികിൽ ചെന്ന്, സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായി വിലപിച്ചു. അതിനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഹർഷംകൊണ്ട് അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിറകൊണ്ടു; കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട് അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘ഹർഷാത്’ (ഹർഷത്താൽ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധിക്കണം — സരസ്സിന്റെ സൗന്ദര്യം ആദ്യം അവനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നു, അതുതന്നെ പിന്നീട് ശോകത്തെ ആളിക്കത്തിക്കുന്നു; കാരണം പ്രിയയെ പിരിഞ്ഞവന് സുന്ദരമായതെല്ലാം ദുഃഖഹേതുവായിത്തീരുന്നു. അവൻ പറയുന്നു — ‘സൗമിത്രേ, വൈഡൂര്യംപോലെ നിർമലമായ ജലമുള്ള പമ്പ ശോഭിക്കുന്നു; വിടർന്ന താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ് പലതരം വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലംകൃതയായി അവൾ വിളങ്ങുന്നു. കാണാൻ മനോഹരമായ പമ്പയുടെ കാനനം നോക്കൂ; അവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ കൊടുമുടികളുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വിരാജിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എന്നെ ആധികൾ പീഡിപ്പിക്കുന്നു — ഭരതന്റെ ദുഃഖംകൊണ്ടും വൈദേഹിയുടെ അപഹരണംകൊണ്ടും.’ ‘ആധികൾ’ എന്നാൽ മാനസികവ്യഥകൾ, ‘വ്യാധികൾ’ എന്നാൽ ശാരീരികവ്യഥകൾ; ഇവിടെ പറയുന്നത് മാനസികദുഃഖം മാത്രമാണ്. ‘ശോകാർത്തനായ എനിക്കും വിചിത്രകാനനമുള്ള പമ്പ ശോഭിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ കവി വിപ്രലംഭശൃംഗാരത്തിന്റെ (വിരഹശൃംഗാരത്തിന്റെ) മൂലം കാണിക്കുന്നു — ശോകം സൗന്ദര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. പലതരം പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നവളായി, തണുത്ത ജലമുള്ളവളായി, മംഗളയായി, താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവളായി, അത്യന്തം മനോഹരദർശനയായി, സർപ്പങ്ങളും ഹിംസ്രജന്തുക്കളും സഞ്ചരിക്കുന്നവളായി, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞവളായി അവൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നീലയും മഞ്ഞയും കലർന്ന പുൽത്തകിടി വൃക്ഷങ്ങളുടെ പലതരം പുഷ്പങ്ങളാൽ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചതുപോലെ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. ‘പരിസ്തോമൈഃ’ (വിരിപ്പുകൾപോലെ) എന്ന ശയ്യാവിരിപ്പുകളുടെ ഉപമ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കും. ഈ സർഗം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ കവാടമാണ്; വാല്മീകിയുടെ വർണനാകൗശലത്തിന്റെ പരമമായ നിദർശനവും. അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ കബന്ധൻ പറഞ്ഞിരുന്നു — ‘പമ്പയിലേക്കു പോകൂ, അവിടെ ശബരി, പിന്നെ ഋശ്യമൂകത്തിൽ സുഗ്രീവൻ’ എന്ന്; ആ വഴിയുടെതന്നെ ആരംഭമാണ് ഇത്. എന്നാൽ കവി കഥയെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ഏകദേശം നൂറ്റമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വസന്തർത്തുവിന്റെയും പമ്പാസരസ്സിന്റെയും ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു; കാരണം ആ ചിത്രംതന്നെയാണ് രാമന്റെ വിരഹവേദനയുടെ ദർപ്പണം. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ‘ആകുലേന്ദ്രിയഃ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ഇനി വർണിക്കപ്പെടുന്നത് ശാന്തനായ ഒരാളുടെ കാഴ്ചയല്ല, വ്യാകുലനായ ഒരാളുടെ കാഴ്ചയാണ്. ‘വിലലാപ’ (വിലപിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സ്വരവും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഈ വർണന സ്തുതിയല്ല, വിലാപംതന്നെയാണ്. ഇതും ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഒന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി അക്ഷരംപ്രതി യോജിക്കുന്നു; അതിനാൽ അരണ്യകാണ്ഡവും കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡവും ചേരുന്ന സന്ധി രണ്ടു സംസ്കരണങ്ങളിലും ഒന്നുതന്നെ.
‘ചുറ്റും കൊടുമുടികൾ പുഷ്പഭാരത്താൽ സമൃദ്ധമാണ്; എല്ലായിടത്തും തുമ്പുകൾ പൂത്ത വള്ളികൾ അവയെ പുണർന്നിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഇതാ സുഖകരമായ കാറ്റ്; ഇത് കാമം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന കാലമാണ്; സുഗന്ധം പരത്തുന്ന ഈ വസന്തമാസത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കളും കായ്കളും ഉള്ളവയായിരിക്കുന്നു. പൂത്തുലഞ്ഞ വനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ നോക്കൂ — മേഘങ്ങൾ മഴ ചൊരിയുന്നതുപോലെ അവ പുഷ്പവർഷം ചൊരിയുന്നു. മനോഹരമായ പാറപ്പരപ്പുകളിൽ പലതരം വനവൃക്ഷങ്ങൾ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഉലഞ്ഞ് പൂക്കൾകൊണ്ട് ഭൂമിയെ മൂടുന്നു. വീണുകിടക്കുന്നവയും വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവയും മരങ്ങളിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നവയുമായ പൂക്കളോടൊപ്പം കാറ്റ് ചുറ്റും കളിക്കുന്നതുപോലെ.’ ഒരേ ഉപമ മൂന്നു വിധത്തിൽ വികസിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കാറ്റ് കളിക്കുന്നു, കാറ്റ് പാടുന്നു, കാറ്റ് നൃത്തം ചെയ്യിക്കുന്നു. ‘വൃക്ഷങ്ങളുടെ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ പലതരം ശാഖകളെ ഉലയ്ക്കുന്ന കാറ്റിനെ, ഇരിപ്പിടം ഇളകിപ്പോയ വണ്ടുകൾ പാട്ടുപാടി അനുഗമിക്കുന്നു; മദിച്ച കുയിലുകളുടെ നാദങ്ങളാൽ മരങ്ങളെ നൃത്തം ചെയ്യിക്കുന്നതുപോലെ, പർവതഗുഹകളിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന അവൻ പാടുന്നവനെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. അത്യധികം ഉലയ്ക്കുന്ന ആ കാറ്റിനാൽ ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ ശാഖാഗ്രങ്ങൾ പരസ്പരം കോർത്ത് കെട്ടിമുറുക്കിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. സുഖകരമായ സ്പർശമുള്ളതും ചന്ദനംപോലെ കുളിർമയുള്ളതുമായ, പുണ്യഗന്ധം വഹിക്കുന്ന, ക്ഷീണം അകറ്റുന്ന ആ കാറ്റുതന്നെ വീശുന്നു. തേൻമണമുള്ള വനങ്ങളിൽ മൂളുന്ന വണ്ടുകളോടൊപ്പം കാറ്റിലുലയുന്ന ഈ മരങ്ങൾ ശബ്ദിക്കുന്നതുപോലെ.’ ഇവിടെ കാറ്റുതന്നെ സർഗത്തിലെ നായകനെപ്പോലെയാണ് — അവൻ കളിക്കുന്നു, പാടുന്നു, നൃത്തം ചെയ്യിക്കുന്നു, ഗന്ധം വഹിക്കുന്നു, ക്ഷീണം അകറ്റുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ അതേ സ്പർശം പിന്നീട് രാമന് അഗ്നിക്കു തുല്യമായിത്തീരും. ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് ഉദ്ദീപനവിഭാവത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഈ ഭാഗത്ത് പ്രകൃതിയുടെ ചിത്രണം ആറ് ഇന്ദ്രിയവാതിലുകളിലൂടെ നടക്കുന്നു — രൂപം (പുഷ്പഭാരം, നീലയും മഞ്ഞയും കലർന്ന പുൽത്തകിടി), ഗന്ധം (സുഗന്ധമുള്ള മാസം, പുണ്യഗന്ധം), സ്പർശം (സുഖകരമായ കാറ്റ്, ചന്ദനക്കുളിർമ), ശബ്ദം (വണ്ടുകളുടെ മൂളൽ, കുയിലുകളുടെ നാദം), രസം (തേൻ), മനസ്സ് (കാമം നിറഞ്ഞ കാലം). ഇതിനാൽ വർണന കേവലം ദൃശ്യമല്ല, സർവാംഗീണമായ അനുഭവമായിത്തീരുന്നു. ‘മേഘങ്ങളുടെ മഴപോലെ പുഷ്പവർഷങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമയിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ മേഘങ്ങളായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ ഉപമ പിന്നീട് രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു, കാരണം വർഷകാലവും വിരഹികൾക്ക് പരമമായ ദുഃഖകാലമാണ്. ‘ഇരിപ്പിടം ഇളകിയ വണ്ടുകൾ അനുഗമിച്ചു പാടുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ കാറ്റ് ഗായകനും വണ്ടുകൾ പിന്നണിഗായകരും എന്ന സംഗീതസദസ്സിന്റെ രൂപകമുണ്ട്. ‘കെട്ടിമുറുക്കിയതുപോലെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ’ എന്നത് കാറ്റിനാൽ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ശാഖാഗ്രങ്ങളുടെ ചിത്രമാണ് — വിയുക്തനായ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ എല്ലായിടത്തും സംയോഗമാണ് കാണുന്നത്, അത് അവന്റെ വേദന വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്ഷീണം അകറ്റുന്ന കാറ്റ്’ എന്നത് സാധാരണക്കാർക്കു സുഖദമാണെങ്കിലും വിരഹിക്ക് അതുതന്നെ ദുഃഖദമാണെന്ന് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാലം കാമം നിറഞ്ഞതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം പതിനൊന്നാമത്തേതിൽ ‘വനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ നോക്കൂ’ എന്ന് ലക്ഷ്മണനോടുള്ള ആഹ്വാനം; ഇങ്ങനെ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ‘പശ്യ’ (നോക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ കവി ശ്രോതാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയെ നയിക്കുന്നു. ഈ ‘നോക്കൂ’-ശൈലി ഈ സർഗത്തിൽ ഏകദേശം ഇരുപതു തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വർണന കവിയുടെ കേവലകഥനമാകാതെ സംഭാഷണരൂപമാകുന്നു. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല — ഈ ദീർഘവിലാപത്തിൽ അവന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് ശ്രോതാവിന്റെ സ്ഥാനം. ‘പൂക്കളും കായ്കളും ഉണ്ടായ വൃക്ഷങ്ങളുള്ള മാസം’ എന്നത് ചൈത്രമാസത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — വൃക്ഷങ്ങൾ ഒരേസമയം പൂക്കുകയും കായ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മാസം.
‘മനോഹരമായ പർവതത്തട്ടുകളിൽ പൂത്ത മനോരമമായ മഹാവൃക്ഷങ്ങളോടു ചേർന്ന കൊടുമുടികളുമായി ശൈലങ്ങൾ വിരാജിക്കുന്നു. പൂക്കൾ മൂടിയ ശിഖരങ്ങളോടെ, കാറ്റിന്റെ തള്ളലിൽ ഇളകിയാടി, വണ്ടുകളെ കിരീടമായണിഞ്ഞ ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ പാടുന്നവയെപ്പോലെ. ചുറ്റും നന്നായി പൂത്ത കർണികാരങ്ങളെ (കൊന്നകളെ) നോക്കൂ — സ്വർണാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്ത മനുഷ്യരെപ്പോലെ.’ കർണികാരത്തിന്റെ മഞ്ഞപ്പൂക്കളെ പീതാംബരധാരികളായ മനുഷ്യരോട് ഉപമിക്കുന്നത് അത്യന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. പിന്നെ രാമൻ തന്റെ വേദന വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘സൗമിത്രേ, പലതരം പക്ഷികൾ നാദംമുഴക്കുന്ന ഈ വസന്തം സീതയെ പിരിഞ്ഞ എന്റെ ശോകത്തെ ആളിക്കത്തിക്കുന്നു. ശോകം ആക്രമിച്ച എന്നെ മന്മഥൻ തപിപ്പിക്കുന്നു; സന്തോഷിച്ചു കൂവുന്ന കുയിൽ എന്നെ പോരിനു വിളിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, മനോഹരമായ ഈ വനനിർഝരത്തിൽ സന്തോഷിച്ചു ശബ്ദിക്കുന്ന ഈ ദാത്യൂഹം (നീർക്കോഴി) കാമാവിഷ്ടനായ എന്നെ ദുഃഖിപ്പിക്കും. പണ്ട് ഇതിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട്, ആശ്രമത്തിലിരുന്ന എന്റെ പ്രിയ എന്നെ വിളിച്ച് അത്യധികം ആനന്ദിച്ചിരുന്നു.’ ഇവിടെ സ്മൃതിതന്നെയാണ് ഏറ്റവും തീവ്രമായ ദുഃഖസാധനം — പക്ഷിയുടെ ശബ്ദം പഴയ സുഖം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, അതിനാൽ ഇന്നത്തെ ദുഃഖം ഇരട്ടിക്കുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ പലതരം ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കുന്ന വിചിത്രപക്ഷികൾ ചുറ്റും വൃക്ഷങ്ങളിലും കുറ്റിച്ചെടികളിലും വള്ളികളിലും വന്നുവീഴുന്നു. സ്വന്തം കൂട്ടങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന, ആൺപക്ഷികളോടു ചേർന്ന പെൺപക്ഷികൾ, ഭൃംഗരാജങ്ങളാൽ സന്തുഷ്ടരായി, മധുരസ്വരത്തിൽ പാടുന്നു. ഇതിന്റെ തീരത്ത് പക്ഷികൾ കൂട്ടംകൂട്ടമായി ആനന്ദിക്കുന്നു; ദാത്യൂഹങ്ങളുടെ രതിക്കരച്ചിലുകളാലും ആൺകുയിലുകളുടെ നാദങ്ങളാലും ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നു — അവ എന്നിൽ കാമത്തെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു. പൂങ്കുലകൾ കനലുകളായും വണ്ടുകളുടെ മൂളൽ പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്ന ശബ്ദമായും ഉള്ള അശോകം.’ അശോകവൃക്ഷം കനൽ നിറഞ്ഞ അഗ്നികുണ്ഡമായി സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പൂങ്കുലകൾ കനലുകൾ, വണ്ടുകളുടെ മൂളൽ അഗ്നിയുടെ പൊട്ടലൊച്ച. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഗതി മാറുന്നു — പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മുതൽ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം വരെ ബാഹ്യവർണന മാത്രമാണെങ്കിൽ, ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മുതൽ രാമൻ തന്റെ ഹൃദയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘പലതരം പക്ഷികൾ നാദംമുഴക്കുന്ന ഈ വസന്തം ശോകത്തെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — മറ്റുള്ളവർക്ക് ഹർഷഹേതുവായത് ഇവന് ശോകഹേതുവാകുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഉദ്ദീപനവിഭാവത്തിന്റെ നിർവചനം. ‘കുയിൽ എന്നെ പോരിനു വിളിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്തിൽ പക്ഷി ഒരു എതിരാളിയായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ ശത്രു വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ കുയിൽ വിരഹിയെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. സ്മൃതിഭാഗവും ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — ‘പണ്ട് ഇതിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട്, ആശ്രമത്തിലിരുന്ന എന്റെ പ്രിയ എന്നെ വിളിച്ച് ആനന്ദിച്ചിരുന്നു’ എന്ന്; ഇവിടെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ സുഖം വർത്തമാനത്തിന്റെ ദുഃഖത്തോടു ചേർത്തുവെക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘പ്രമുദിതാഃ’ എന്ന് വിസർഗാന്തമായി കാണുന്നു; ‘പ്രത്യനന്ദത’ എന്ന ഏകവചനക്രിയയോട് ‘പ്രമുദിതാ’ എന്ന ഏകവചനമാണ് യോജിക്കുക. അവസാനം അശോകവൃക്ഷത്തിന്റെ അഗ്നികുണ്ഡരൂപകത്തിലൂടെ അടുത്ത ഭാഗത്തിലെ ‘വസന്താഗ്നി’ എന്ന രൂപകത്തിന് അരങ്ങൊരുക്കപ്പെടുന്നു. പക്ഷികളുടെ പേരുകളും ഇവിടെ പ്രാമാണികമാണ് — ദാത്യൂഹം (നീർക്കോഴി), കുയിൽ, ഭൃംഗരാജം, ശകുനങ്ങൾ, പതഗങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ. ‘ഭൃംഗരാജപ്രമുദിതാഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ‘ഭൃംഗരാജം’ ഒരു പ്രത്യേക പക്ഷിയാണ്, വണ്ടുകളുടെ രാജാവല്ല എന്നാണ് വ്യാഖ്യാതാക്കളുടെ മതം; എന്നാൽ രണ്ടും സാധ്യമാണ്, കാരണം തുടർന്ന് വണ്ടുകൾ പലയിടത്തും വർണിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. ‘വൃക്ഷങ്ങളിലും കുറ്റിച്ചെടികളിലും വള്ളികളിലും വന്നുവീഴുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ അർഥം പക്ഷികൾ വൃക്ഷങ്ങളിലും കുറ്റിച്ചെടികളിലും വള്ളികളിലും ചെന്നിരിക്കുന്നു എന്നാണ്; ഇതിലൂടെ വനത്തിന്റെ മൂന്നു തട്ടുകളും ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അനംഗപ്രദീപകാഃ’ (കാമത്തെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നവ) എന്ന പദത്താൽ പറയുന്നത് പക്ഷികൾ മാത്രമല്ല, വൃക്ഷങ്ങൾതന്നെ കാമദീപകങ്ങളാണെന്നാണ്.
‘തളിരുകളാകുന്ന ചെമ്പൻ ജ്വാലകളുള്ള ഈ വസന്താഗ്നി എന്നെ ദഹിപ്പിക്കും. നേർത്ത കൺപീലികളുള്ള കണ്ണുകളും ഭംഗിയുള്ള കേശവും മൃദുവായ വാക്കുമുള്ള അവളെ കാണാത്ത എനിക്ക്, സൗമിത്രേ, ജീവിതംകൊണ്ട് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല. കുയിലുകൾ നിറഞ്ഞ അതിരുകളും മനോഹരമായ കാനനങ്ങളുമുള്ള ഈ കാലം ആ പ്രിയതമയ്ക്ക് ഏറെ ഇഷ്ടമായിരുന്നു. മന്മഥന്റെ ആയാസത്തിൽനിന്നുണ്ടായതും വസന്തഗുണങ്ങളാൽ വളർന്നതുമായ ഈ ശോകാഗ്നി, ആ വനിതയെ കാണാതെ മനോഹരമായ വൃക്ഷങ്ങളെ മാത്രം കാണുന്ന എന്നെ അധികം വൈകാതെ വേഗം ദഹിപ്പിക്കും. എന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ച ഇത് വീണ്ടും വീണ്ടും ശക്തിപ്പെടും. കാണാത്ത വൈദേഹി എന്റെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നു; കാണുന്ന വസന്തമോ വിയർപ്പിന്റെ സമ്പർക്കംകൊണ്ട് ദുഷിപ്പിക്കുന്നു. മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള അവളും ക്രൂരമായ ചൈത്രവനക്കാറ്റും ചിന്തയും ശോകവും ബലമായി കീഴടക്കിയ എന്നെ തപിപ്പിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അദൃശ്യമാനാ’ (കാണപ്പെടാത്തവൾ), ‘ദൃശ്യമാനഃ’ (കാണപ്പെടുന്നവൻ) എന്ന വിരോധം മനോഹരമാണ് — കാണപ്പെടാത്തവൾ പീഡിപ്പിക്കുന്നു, കാണപ്പെടുന്നവനും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ മയിലുകളുടെ ചിത്രം — ‘ഈ മയിലുകൾ അങ്ങുമിങ്ങും നൃത്തം ചെയ്ത് ശോഭിക്കുന്നു; കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന സ്വന്തം ചിറകുകളാൽ, സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള ജാലകങ്ങൾപോലെ. പിടമയിലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മദത്താൽ മതിമറന്ന ഇവ, കാമത്താൽ ആവൃതനായ എന്റെ കാമത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ — നൃത്തം ചെയ്യുന്ന മയിലിനടുത്ത് പിടമയിൽ, മലഞ്ചെരിവിൽ, കാമാർത്തയായി ഭർത്താവിനെ ചുറ്റി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. മയിലും മനസ്സുകൊണ്ട് ആ സുന്ദരിയെ പിന്തുടരുന്നു; മനോഹരമായ ചിറകുകൾ വിടർത്തി, തന്റെ ശബ്ദങ്ങളാൽ എന്നെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ. തീർച്ചയായും വനത്തിൽ മയിലിന്റെ പ്രിയയെ രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ട് അവൻ കാന്തയോടൊപ്പം മനോഹരമായ വനങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. എനിക്കാകട്ടെ ഈ പുഷ്പമാസത്തിൽ അവളില്ലാത്ത വാസം ഒട്ടും സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്.’ പക്ഷിയുടെ സുഖവും മനുഷ്യന്റെ ദുഃഖവും അടുത്തടുത്തു വെച്ച് കവി കരുണയെ തീവ്രമാക്കുന്നു. അഗ്നിരൂപകം ഈ ഭാഗത്ത് പൂർണതയിലെത്തുന്നു — അശോകം കനൽക്കുണ്ഡം, തളിരുകൾ ജ്വാലകൾ, വണ്ടുകളുടെ മൂളൽ പൊട്ടലൊച്ച, വസന്തം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നി. ‘ആത്മപ്രഭവഃ’ (തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മസത്യം പറയുന്നു — ദഹിപ്പിക്കുന്നത് ബാഹ്യമായ വസന്തമല്ല, തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടായ ശോകാഗ്നിയാണ്; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ആത്മബോധവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മയിൽപ്രസംഗം ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഭാഗമാണ്. മയിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, പിടമയിൽ അടുത്തുചെന്നു നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, മയിൽ മനസ്സുകൊണ്ട് അവളെ പിന്തുടരുന്നു — ഈ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളുള്ള ചിത്രം ദാമ്പത്യസുഖത്തിന്റെ സമ്പൂർണരൂപമാണ്. പിന്നെ രാമൻതന്നെ നിഗമനം പറയുന്നു — ‘തീർച്ചയായും മയിലിന്റെ പ്രിയയെ രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചിട്ടില്ല’ എന്ന്; ഈ വാക്യത്തിൽ ഹാസ്യത്തിന്റെ ഒരു നിഴലും കരുണയുടെ ആഴവും ഒരേസമയം ഉണ്ട്. തിര്യക്കുകളായി ജനിച്ചവർക്കുപോലും ലഭിക്കുന്ന സുഖം മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠന് ലഭിക്കുന്നില്ല എന്ന വിപര്യയം ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. ‘സ്വേദസംസർഗദൂഷകഃ’ (വിയർപ്പിന്റെ സമ്പർക്കത്താൽ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ ഗ്രീഷ്മത്തിന്റെ ആഗമനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഋതു കടന്നുപോകുന്നു, വിരഹം കടന്നുപോകുന്നില്ല. ‘ശിഖിനീ മന്മഥാർത്താ’ എന്നതിൽ ‘ശിഖിനീ’ എന്നാൽ പിടമയിൽ; ‘ശിഖ’ എന്നാൽ ശിരസ്സിലെ കൊണ്ട, അതുള്ളവൾ ശിഖിനി. ‘രാമാം’ എന്ന പദവും ദ്വയാർഥകമാണ് — സുന്ദരിയായ പിടമയിലിനെ, അല്ലെങ്കിൽ രാമന്റെ പ്രിയയെപ്പോലെ എന്നും; കവി ശബ്ദക്രീഡ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. മയിലിന്റെ നൃത്തം വർഷകാലത്താണ് പ്രസിദ്ധം, ഇവിടെയാകട്ടെ വസന്തത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ പമ്പാപ്രദേശത്തിന്റെ സവിശേഷതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ഫടികജാലകങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ മയിൽപ്പീലികളിലെ കണ്ണുകൾ സ്ഫടികനിർമിതമായ ജാലകങ്ങളായി സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കൊട്ടാരവർണനയിലെ പദം ഇവിടെ വനചിത്രത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ചൈത്രവനാനിലഃ’ (ചൈത്രമാസത്തിലെ വനക്കാറ്റ്) എന്ന പദത്തിൽ ഋതുവും സ്ഥലവും കാറ്റും — മൂന്നും ഒരൊറ്റ സമാസത്തിൽ ഉൾക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ — തിര്യക്കുകളായി ജനിച്ചവയിലും അനുരാഗമുണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ പിടമയിൽ കാമത്താൽ ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നത്. വിശാലാക്ഷിയായ ജാനകിയും, അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആവേശത്തോടെ ഇങ്ങനെതന്നെ കാമത്താൽ എന്റെ അടുത്തേക്കു വരുമായിരുന്നു. നോക്കൂ, പൂക്കൾ എനിക്ക് നിഷ്ഫലമായിത്തീരുന്നു; ശിശിരം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പുഷ്പഭാരത്താൽ സമൃദ്ധമായ വനങ്ങളിലെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ അതിശോഭകൊണ്ട് മനോഹരമായ പൂക്കൾപോലും വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം നിഷ്ഫലമായി നിലത്തു വീഴുന്നു.’ ‘നിഷ്ഫലാനി’ എന്ന പദത്തിന് രണ്ടർഥം — കായില്ലാത്തവ, പ്രയോജനമില്ലാത്തവ; സീതാവിരഹത്തിൽ രാമന് എല്ലാം നിഷ്പ്രയോജനമാണ്. ‘സന്തുഷ്ടരായ പക്ഷികൾ കൂട്ടംകൂട്ടമായി, പരസ്പരം വിളിക്കുന്നതുപോലെ, ഇഷ്ടംപോലെ മധുരമായി കൂവുന്നു; അവ എന്നെ കാമോന്മത്തനാക്കുന്നു. എന്റെ പ്രിയ വസിക്കുന്നിടത്തും വസന്തമുണ്ടെങ്കിൽ, പരാധീനയായ സീതയും തീർച്ചയായും ഞാനെന്നപോലെ ദുഃഖിക്കുന്നുണ്ടാകും. അല്ലെങ്കിൽ അവളിരിക്കുന്ന ദേശത്തെ വസന്തം സ്പർശിക്കുന്നില്ലായിരിക്കാം; എങ്കിലും കരിങ്കൂവളക്കണ്ണുള്ള അവൾ ഞാനില്ലാതെ എങ്ങനെ കഴിഞ്ഞുകൂടും? അല്ലെങ്കിൽ അവിടെ വസന്തമുണ്ടെങ്കിൽ, അന്യരാൽ ഭർത്സിക്കപ്പെടുന്ന ആ സുന്ദരി എന്തു ചെയ്യും? ശ്യാമയും താമരയിതൾക്കണ്ണിയും മൃദുഭാഷിണിയുമായ എന്റെ പ്രിയ തീർച്ചയായും വസന്തത്തെ നേരിടുമ്പോൾ ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കും.’ മൂന്നു വികല്പങ്ങൾ ക്രമമായി ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നു; മൂന്നിൽനിന്നും ദുഃഖംമാത്രം ഫലിക്കുന്നു — ഇതാണ് വിരഹിയുടെ ചിത്തവൃത്തി. ‘എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ദൃഢബോധം ഉറയ്ക്കുന്നു — സാധ്വിയായ സീത എന്നെ പിരിഞ്ഞ് ജീവിച്ചിരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവളല്ല. വൈദേഹിയുടെ ഭാവം യഥാർഥത്തിൽ എന്നിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്റെ ഭാവവും എല്ലാ വിധത്തിലും സീതയിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ ശോകം പ്രേമത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ‘തിര്യക്കുകളിലും അനുരാഗമുണ്ട്’ എന്ന വാക്യം രാമായണത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ മഹത്തായ ഉദാഹരണമാണ്; മൃഗപക്ഷികളിൽപ്പോലും കാണുന്ന സാഹചര്യം രാമന് ദുർലഭമായിരിക്കുന്നു. ‘ജാതസംഭ്രമാ’ (ആവേശം പൂണ്ടവൾ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ സീതയുടെ പ്രീതിയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ലെങ്കിൽ അവളും ഇങ്ങനെതന്നെ വരുമായിരുന്നു. പിന്നെ രാമൻ മൂന്നു വികല്പങ്ങളിലൂടെ സീതയുടെ അവസ്ഥ സങ്കല്പിക്കുന്നു — അവിടെ വസന്തമുണ്ടോ, ഇല്ലയോ, ഉണ്ടെങ്കിൽ അവൾ എന്തു ചെയ്യും എന്ന്; ഇതാണ് വിരഹിയുടെ ചിത്തത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, കാവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ‘ചിന്ത’ എന്ന സഞ്ചാരിഭാവം. ഒടുവിൽ അവൻ ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്തുന്നു — ‘സീത എന്നെ പിരിഞ്ഞ് ജീവിച്ചിരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവളല്ല’ എന്ന്; ഈ നിശ്ചയം ശോകത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, പ്രേമത്തിന്റെ ദാർഢ്യത്തിൽനിന്നും ജനിക്കുന്നു. ‘അവളുടെ ഭാവം എന്നിൽ, എന്റെ ഭാവം അവളിൽ’ എന്ന പരസ്പരനിഷ്ഠയാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്; സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സീതയുടെ വാക്കുകളാൽത്തന്നെ അതു സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിഷ്ഫലമായ പൂക്കൾ നിലത്തു വീഴുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ഭാവം, പ്രകൃതിയുടെ സമൃദ്ധിപോലും വ്യർഥമാണ് എന്നതാണ് — വിരഹത്തിൽ എല്ലാം നിഷ്ഫലം. ‘അസിതപദ്മാക്ഷീ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം നീലോല്പലംപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൾ എന്നാണ്; സീതയുടെ നേത്രവർണന സർഗത്തിൽ പലവിധത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു — പദ്മപലാശാക്ഷി, പദ്മനിഭേക്ഷണ, മൃഗശാവാക്ഷി, സൂക്ഷ്മപക്ഷ്മാക്ഷി, വിശാലാക്ഷി എന്നിങ്ങനെ. ഓരോ വിശേഷണവും വ്യത്യസ്തമായ ഉപമാനം സ്വീകരിക്കുന്നു; എങ്കിലും എല്ലാറ്റിലും സ്മൃതിയുടെ വിഷയം ഒന്നുതന്നെ. ‘വണ്ടിൻകൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം നിലത്തു വീഴുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ പൂക്കളും വണ്ടുകളും ഒരേസമയം വീഴുന്നതിന്റെ ചിത്രമാണുള്ളത്.
‘സുഖകരമായ സ്പർശമുള്ളതും കുളിർമ വഹിക്കുന്നതും പൂക്കളെ വഹിക്കുന്നതുമായ ഈ കാറ്റ്, ആ കാന്തയെ ഓർക്കുന്ന എനിക്ക് അഗ്നിക്കു തുല്യമാണ്. പണ്ട് സീതയോടൊപ്പമിരിക്കെ എന്നും സുഖകരമെന്നു ഞാൻ കരുതിയിരുന്ന ആ കാറ്റുതന്നെ സീതയില്ലാതെ എനിക്കു ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്നു.’ ഒരേ വസ്തു സുഖഹേതുവും ദുഃഖഹേതുവുമാകുന്നത് സംയോഗവും വിയോഗവും കൊണ്ടാണ് എന്ന് ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. ‘അവളില്ലാതെ അന്ന് ആ പക്ഷി കരഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ മരത്തിലിരിക്കുന്ന കാക്ക സന്തോഷത്തോടെ കരയുന്നു. ഇവൻതന്നെയായിരുന്നു അന്ന് അവിടെ വൈദേഹിയുടെ കാര്യം അറിയിച്ച പക്ഷി; ഈ പക്ഷി എന്നെ വിശാലാക്ഷിയുടെ അടുത്തെത്തിക്കും.’ ശകുനശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് കാക്കയുടെ കരച്ചിൽ പ്രിയസമാഗമത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; അതിനാൽ ശോകത്തിനിടയിലും ആശയുടെ ഒരു ക്ഷണികമായ ഉന്മേഷം. ‘ലക്ഷ്മണാ, തുമ്പുകൾ പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളിൽ കൂവുന്ന പക്ഷികളുടെ മദം വർധിപ്പിക്കുന്ന നാദം വനത്തിൽ കേൾക്കൂ. കാറ്റിലുലഞ്ഞ ഈ തിലകമഞ്ജരിയെ ആ വണ്ട് പെട്ടെന്നു സമീപിക്കുന്നു — മദത്താൽ ഇളകിയ പ്രിയയെ എന്നപോലെ. കാമികൾക്ക് ഈ അശോകം അത്യന്തം ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നതാണ്; കാറ്റിൽ ഉയർന്നാടുന്ന പൂങ്കുലകളാൽ അത് എന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ നിൽക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഈ മാവുകൾ കാണപ്പെടുന്നു — വിലാസത്താൽ ഉന്മത്തമായ മനസ്സുള്ള, അംഗരാഗം പൂശിയ മനുഷ്യരെപ്പോലെ. സൗമിത്രേ, പമ്പയുടെ വിചിത്രമായ വനനിരകളിൽ കിന്നരന്മാർ അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, ശുഭഗന്ധമുള്ള ഈ താമരകൾ ജലത്തിലെങ്ങും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇതാ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള, താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും (നീർപ്പക്ഷികളും) ചിതറിയ, സൗഗന്ധികങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പമ്പ; വണ്ടുകൾ കേസരങ്ങളിൽ തട്ടിയ, ഉദയസൂര്യന്റെ ശോഭയുള്ള താമരകളാൽ ചുറ്റും ആവൃതയായി അവൾ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സരസ്സിന്റെ വർണന വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ ദൃഷ്ടി ബാഹ്യത്തിൽനിന്ന് ആന്തരത്തിലേക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും പോകുന്നു. കാറ്റിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ ഈ ഭാഗത്ത് വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — ‘പണ്ട് സീതയോടൊപ്പം സുഖകരമെന്നു ഞാൻ കരുതിയിരുന്നത് ഇന്ന് ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന്. ബാഹ്യവസ്തു മാറുന്നില്ല, കാണുന്നവന്റെ അവസ്ഥ മാത്രം മാറുന്നു; ഇത് കാവ്യത്തിലെ ഒരു ഗഹനമായ മനഃശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമാണ്. കാക്കയുടെ പ്രസംഗത്തിൽ ശകുനശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്പർശമുണ്ട് — മരത്തിലിരിക്കുന്ന കാക്കയുടെ സന്തോഷത്തോടെയുള്ള കരച്ചിൽ പ്രിയസമാഗമത്തിന്റെ സൂചനയാണെന്ന ലോകവിശ്വാസം; രാമൻ അതിനെ ആശയായി സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘വൈദേഹിയുടെ കാര്യം അറിയിച്ചവൻ’ എന്ന പദത്താൽ ഓർമ വീണ്ടും വരുന്നു — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ കാക്കയുടെ പ്രസംഗം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കും, അവിടെ സീത കാകാസുരന്റെ കഥ ഹനുമാനോടു പറയും; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം കഥയുടെ ഒരു ചരടും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. തിലകമഞ്ജരിയുടെയും വണ്ടിന്റെയും ചിത്രം ദാമ്പത്യചിത്രംതന്നെയാണ് — കാറ്റിലുലഞ്ഞ മഞ്ജരി മദത്താൽ ഇളകിയ പ്രിയയെപ്പോലെ. ‘അശോകം ശോകവർധനമാണ്’ എന്ന നാമവിരോധത്തിലൂടെ കവി വാക്ചാതുര്യം കാണിക്കുന്നു — ‘അശോകം’ (ശോകമില്ലാത്തത്) എന്നു പേരുള്ളതുതന്നെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നു. മാവുകളെ അംഗരാഗം പൂശിയ മനുഷ്യരോട് ഉപമിക്കുന്നതും നഗരജീവിതത്തിന്റെ ഓർമ കൊണ്ടുവരുന്നു — വനത്തിലാണെങ്കിലും രാമൻ അയോധ്യയുടെ ചിത്രങ്ങൾകൊണ്ടാണ് ഉപമ രചിക്കുന്നത്. ‘കിന്നരന്മാർ അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്നു’ എന്ന പരാമർശത്താൽ പമ്പാപരിസരം ഒരു ദിവ്യസ്ഥാനംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; കിന്നരന്മാർ ഗന്ധർവജാതിയിൽപ്പെട്ടവരും ഗാനപ്രിയരുമാണ്. ‘താമരകൾ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു’ എന്ന ഉപമ വർണസാമ്യത്താലാണ് — ബാലസൂര്യന്റെ ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കലർന്ന പ്രഭ, താമരകളുടെയും അതേ നിറം. ‘സൗഗന്ധികായുതാ’ എന്ന പദത്താൽ വെളുത്ത താമരകൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മദം വർധിപ്പിക്കുന്ന നാദം’ എന്ന പദത്തിൽ പക്ഷികളുടെ കളരവംതന്നെ മദം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
‘എന്നും ചക്രവാകങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വിചിത്രമായ തട്ടുകളും വനപ്രദേശങ്ങളുമുള്ള അവൾ, വെള്ളം തേടിവരുന്ന ആനക്കൂട്ടങ്ങളാലും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, നിർമലജലത്തിൽ, കാറ്റേറ്റു വേഗം കൂടിയ തിരകളാൽ അടിക്കപ്പെടുന്ന താമരകൾ വിരാജിക്കുന്നു. താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള, എന്നും താമരയെ സ്നേഹിക്കുന്ന വൈദേഹിയെ കാണാത്ത എനിക്ക് ജീവിതം രുചിക്കുന്നില്ല. ഹാ, കാമത്തിന്റെ വക്രത! പൊയ്പ്പോയവളും ദുർലഭയുമായ, കല്യാണിയും ഏറ്റവും മംഗളമായി സംസാരിക്കുന്നവളുമായ അവളെ അവൻ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും! പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വസന്തം വീണ്ടും എന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, വന്നുചേർന്ന കാമത്തെ എനിക്കു താങ്ങാനാകുമായിരുന്നു. അവളോടൊപ്പം മനോഹരമായിരുന്നവയെല്ലാം അവളില്ലാതെ എനിക്ക് അമനോഹരമായിത്തീരുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, താമരമൊട്ടുകളുടെ ഇതളുകൾ കാണുമ്പോൾ എന്റെ ദൃഷ്ടി ‘ഇവ സീതയുടെ നേത്രകോശങ്ങളെപ്പോലെയാണ്’ എന്നു കരുതുന്നു. താമരക്കേസരങ്ങൾ കലർന്ന്, വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ പുറപ്പെടുന്ന മനോഹരമായ കാറ്റ് സീതയുടെ നിശ്വാസംപോലെ വീശുന്നു.’ കണ്ണുകൾക്കു താമരമൊട്ടിനോടുള്ള സാമ്യം, നിശ്വാസത്തിനു കാറ്റിനോടുള്ള സാമ്യം — ഓരോ ബാഹ്യവസ്തുവും പ്രിയയുടെ ഓരോ അംഗത്തെയാണ് ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്. ‘സൗമിത്രേ, പമ്പയുടെ തെക്ക് മലഞ്ചെരിവുകളിൽ പൂത്ത്, അത്യന്തം ശോഭിക്കുന്ന കർണികാരത്തിന്റെ തണ്ട് നോക്കൂ. ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ഈ പർവതരാജൻ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളക്കപ്പെട്ട വിചിത്രമായ പൊടി ധാരാളമായി ഉയർത്തുന്നു. സൗമിത്രേ, പർവതത്തട്ടുകൾ എല്ലായിടത്തും നന്നായി പൂത്ത, ഇലയില്ലാത്ത, എങ്ങും മനോഹരമായ കിംശുകങ്ങളാൽ (പ്ലാശുകളാൽ) കത്തിജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ.’ കിംശുകങ്ങളുടെ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ പർവതപൃഷ്ഠം കത്തിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമ മുമ്പു പറഞ്ഞ വസന്താഗ്നിയുടെ രൂപകത്തിന്റെതന്നെ വികാസമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് പമ്പയിലെ ജലംതന്നെയാണ് മുഖ്യവിഷയം — ചക്രവാകങ്ങൾ, ആനക്കൂട്ടങ്ങളും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും, തിരകളാൽ അടിക്കപ്പെടുന്ന താമരകൾ. എന്നാൽ ഓരോ ചിത്രവും സീതയുടെ ഓർമയിലേക്കുതന്നെ നയിക്കുന്നു. ‘താമരയിതൾപോലെ വിശാലാക്ഷി, എന്നും താമരയെ സ്നേഹിക്കുന്നവൾ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ സീതയുടെ കണ്ണുകൾ താമരയിതൾപോലെയാണെന്നും അവൾ സ്വയം താമരപ്രിയയാണെന്നും രണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ സരസ്സിലെ താമരകൾ കാണുമ്പോൾ അവൻ ഇരട്ടിയായി ഓർക്കുന്നു. ‘ഹാ, കാമത്തിന്റെ വക്രത’ എന്ന ഉദ്ഗാരത്തിൽ കാമൻ ഒരു പ്രതികൂലദേവനായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — നേടാനാവാത്ത വസ്തുവിനെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നവൻ. ‘അവളോടൊപ്പം മനോഹരമായിരുന്നവ അവളില്ലാതെ അമനോഹരം’ എന്ന ശ്ലോകം ഒരു സുഭാഷിതംപോലെ പ്രസിദ്ധമാണ്; വസ്തുക്കളുടെ മനോഹാരിത വസ്തുക്കളിലല്ല, സഹചാരിയിലാണ് കുടികൊള്ളുന്നത്. ‘സീതയുടെ നേത്രകോശങ്ങൾപോലെ’, ‘സീതയുടെ നിശ്വാസംപോലെ കാറ്റ്’ — ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളാൽ ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ ഓരോ അംശവും പ്രിയയുടെ ഓരോ അംഗത്തോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് വിരഹിയുടെ ദൃഷ്ടി. ഒടുവിൽ കർണികാരവും ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ പർവതരാജനും കിംശുകങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പർവതത്തട്ടുകളും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ദൃഷ്ടി ജലത്തിൽനിന്നു പർവതത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ‘ചിത്രപ്രസ്ഥവനാന്തരാ’ എന്ന സമാസം പമ്പയുടെ തീരവനങ്ങളുടെ വൈചിത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വെള്ളം തേടിവരുന്ന ആനക്കൂട്ടങ്ങളും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും’ എന്ന പദത്താൽ ജലാശയത്തിന്റെ ഉപയോഗിതയും പറയപ്പെടുന്നു — സൗന്ദര്യവും ഉപകാരവും രണ്ടും കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിലുണ്ട്. ‘കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളക്കപ്പെട്ട പൊടി’ എന്നത് ധാതുപർവതത്തിന്റെ ചിത്രമാണ്; കാളിദാസൻ മേഘദൂതത്തിൽ ഇതിനെ അനുസരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നാണ് വിദ്വാന്മാരുടെ മതം. ‘പാരിപ്ലവദ്രുമാം’ (ഇളകിയാടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണം നൂറ്റിയിരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വരും.
‘പമ്പയുടെ തീരത്തു വളരുന്ന, ജലം നനച്ചുവളർത്തിയ, തേൻമണമുള്ള ഇവ — മാലതി, മല്ലിക, പദ്മകം, കരവീരം (അരളി) — പൂത്തുനിൽക്കുന്നു. കേതകികളും (കൈതകളും) സിന്ദുവാരങ്ങളും (കരുനൊച്ചികളും) വാസന്തികളും നന്നായി പൂത്തിരിക്കുന്നു; മാധവികൾ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞവ, കുന്ദപ്പൊന്തകളും എങ്ങും. ചിരിബില്വങ്ങളും മധൂകങ്ങളും (ഇലിപ്പകളും) വഞ്ജുലങ്ങളും ബകുളങ്ങളും (ഇലഞ്ഞികളും) ചമ്പകങ്ങളും തിലകങ്ങളും നാഗവൃക്ഷങ്ങളും പൂത്തിരിക്കുന്നു. പദ്മകങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു, നീലാശോകങ്ങൾ പൂത്തിരിക്കുന്നു, പർവതപൃഷ്ഠങ്ങളിൽ സിംഹത്തിന്റെ കുഞ്ചിരോമംപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള ലോധ്രങ്ങളും. അങ്കോലങ്ങളും കുരണ്ടങ്ങളും ചൂർണകങ്ങളും പാരിഭദ്രകങ്ങളും (മുരിക്കുകളും) മാവുകളും പാടലികളും കോവിദാരങ്ങളും പൂത്തിരിക്കുന്നു. മുചുകുന്ദങ്ങളും അർജുനങ്ങളും (നീർമരുതുകളും) മലഞ്ചെരിവുകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; കേതകങ്ങൾ, ഉദ്ദാലകങ്ങൾ, ശിരീഷങ്ങൾ (വാകകൾ), ശിംശപകൾ, ധവങ്ങൾ, ശാല്മലികൾ (ഇലവുകൾ), കിംശുകങ്ങൾ, ചുവന്ന കുരബകങ്ങൾ, തിനിശങ്ങൾ, നക്തമാലങ്ങൾ (ഉങ്ങുകൾ), ചന്ദനങ്ങൾ, സ്യന്ദനങ്ങൾ, ഹിന്താലങ്ങൾ, തിലകങ്ങൾ, നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയും പൂത്തിരിക്കുന്നു.’ മുപ്പതിലധികം വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഈ നാമാവലി ഭാരതീയ വനസ്പതികോശത്തിന്റെ അമൂല്യമായ ഒരംശമാണ്; കവി ശോഭ മാത്രം വർണിക്കുകയല്ല, ഋതുവിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം നൽകുകയാണ്. ‘തുമ്പുകൾ പൂത്ത വള്ളികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പമ്പയിലെ മനോഹരമായ അനേകം വൃക്ഷങ്ങളെ ഇവിടെ നോക്കൂ — കാറ്റിൽ ശാഖകളുലഞ്ഞ്, കൈയെത്തും ദൂരത്തു നിൽക്കുന്ന ഈ വൃക്ഷങ്ങളെ. മദിച്ച സുന്ദരിമാരെപ്പോലെ വള്ളികൾ അവയെ പിന്തുടരുന്നു. മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്കും മലയിൽനിന്നു മലയിലേക്കും വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കും പോകുന്ന കാറ്റ് അനേകം രസങ്ങൾ ആസ്വദിച്ച് ആനന്ദിച്ചതുപോലെ വീശുന്നു. ചില വൃക്ഷങ്ങൾ നിറയെ പൂക്കളുള്ളവയും തേൻമണമുള്ളവയും; ചിലവ മൊട്ടുകളാൽ പൊതിഞ്ഞ് ശ്യാമവർണമുള്ളവയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.’ വള്ളികൾ വൃക്ഷങ്ങളെ പുണരുന്നത് മദിച്ച സ്ത്രീകളുടെ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമയും രാമന്റെ വിരഹത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വനസ്പതികളുടെ ഈ ദീർഘമായ നാമാവലി വാല്മീകിയുടെ പ്രത്യക്ഷനിരീക്ഷണത്തിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്; അത് കേവലം ശബ്ദശോഭയല്ല, ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ സസ്യലോകത്തിന്റെ പ്രാമാണികമായ ചിത്രമാണ്. മാലതി, മല്ലിക, കേതകി, മാധവി, കുന്ദം എന്നിവ വള്ളികളും ചെടികളും; ചമ്പകം, ബകുളം, തിലകം, നാഗവൃക്ഷം, അശോകം, ലോധ്രം, കോവിദാരം, അർജുനം, ശിരീഷം, ശിംശപ, ധവം, ശാല്മലി, കിംശുകം, തിനിശം, നക്തമാലം, ചന്ദനം, സ്യന്ദനം, ഹിന്താലം എന്നിവ വൃക്ഷങ്ങൾ; ഇവയിൽ പലതും ഇന്നും ദക്ഷിണഭാരതത്തിൽ ആ പേരുകളാൽത്തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു. ‘സിംഹകേസരംപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള ലോധ്രങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ വർണസാമ്യംകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തിപ്പെടുന്നില്ല — സിംഹത്തിന്റെ കുഞ്ചിരോമംപോലെ പിംഗലമായ ലോധ്രപുഷ്പക്കൂട്ടം എന്നതിൽ നിറവും ആകൃതിയും രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘മദിച്ച സുന്ദരിമാരെപ്പോലെ വള്ളികൾ പിന്തുടരുന്നു’ എന്ന ഉപമയിൽ വീണ്ടും ദാമ്പത്യചിത്രം; വൃക്ഷം പുരുഷൻ, വള്ളി സ്ത്രീ എന്നത് സംസ്കൃതകാവ്യത്തിലെ ചിരന്തനമായ രൂപകമാണ്. ‘അനേകം രസങ്ങൾ ആസ്വദിച്ച് ആനന്ദിച്ച കാറ്റ്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ കാറ്റ് ഒരു വണ്ടായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — അനേകം പൂക്കളിൽനിന്നു രസം ആസ്വദിച്ച് ആനന്ദിച്ച് അവൻ വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ‘ചിലവ നിറയെ പൂത്തവ, ചിലവ മൊട്ടുകളാൽ പൊതിഞ്ഞ് ശ്യാമവർണമുള്ളവ’ എന്ന ഭേദത്താൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെയും വിവിധാവസ്ഥകൾ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രകൃതിയിലും എല്ലാം ഒരുപോലെയല്ല. ‘സംസിക്താഃ’ (നനയ്ക്കപ്പെട്ടവ) എന്ന പദത്താൽ പമ്പയിലെ ജലംകൊണ്ടാണ് ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ വളർന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ സരസ്സ് വനത്തിന്റെ അമ്മയെപ്പോലെ. ‘കാറ്റിൽ ശാഖകളുലഞ്ഞ, കൈയെത്തും ദൂരത്തുള്ളവ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ, കാറ്റിൽ താഴ്ന്ന ശാഖകൾ കൈകൊണ്ടു തൊടാവുന്നവയാണ് എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലും വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്ക്, മലയിൽനിന്നു മലയിലേക്ക്, വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്ക്’ എന്ന മൂന്നുതവണത്തെ ആവൃത്തിയാൽ കാറ്റിന്റെ വിരാമമില്ലാത്ത ഗതി ധ്വനിക്കുന്നു. ‘സ്വർണാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവർ’ എന്ന ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ ഇവിടെ വൃക്ഷനാമാവലിയോടു ചേർന്നുപോകുന്നു.
‘ഇതു നല്ലത്, ഇതു രുചികരം, ഇതു നന്നായി വിടർന്നത്’ എന്നു കരുതുന്നതുപോലെ, അനുരാഗത്തിൽ മുഴുകിയ വണ്ട് പൂക്കളിൽത്തന്നെ ലയിക്കുന്നു; ലയിച്ചശേഷം വീണ്ടും പറന്നുയർന്ന് പെട്ടെന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകുന്നു; തേനിൽ കൊതിപൂണ്ട ആ വണ്ട് പമ്പാതീരത്തെ വൃക്ഷങ്ങളിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്നു. ഈ എൺപത്തെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ‘88’ എന്ന ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘തനിയെ വീണ പൂക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിരിക്കപ്പെട്ട ഈ ഭൂമി ശയ്യാവിരിപ്പുകൾകൊണ്ടെന്നപോലെ സുഖകരമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ പലതരം പൂക്കളാൽത്തന്നെ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്ന വിശാലമായ വിരിപ്പുകൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഹിമകാലത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ പുഷ്പോദ്ഭവം നോക്കൂ; പുഷ്പമാസത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ മത്സരിച്ചെന്നപോലെ പൂത്തിരിക്കുന്നു. വണ്ടുകളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ പരസ്പരം വിളിക്കുന്നതുപോലെ; പൂക്കളാകുന്ന കിരീടമണിഞ്ഞ ശാഖകളോടെ അവ ഏറെ ശോഭിക്കുന്നു. ഇതാ ഈ കാരണ്ഡവപ്പക്ഷി ശുഭമായ ജലത്തിൽ മുങ്ങി, കാന്തയോടൊപ്പം രമിക്കുന്നു — കാമത്തെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ ദമ്പതികളുടെ സുഖം വീണ്ടും കണ്ട് രാമന്റെ വിരഹം തീവ്രമാകുന്നു. ‘ഇതു നല്ലത്, ഇതു രുചികരം, ഇതു നന്നായി വിടർന്നത്’ എന്ന വണ്ടിന്റെ ആത്മഗതം സങ്കല്പിച്ചത് അത്യന്തം മനോഹരമാണ് — കവി ഒരു തിര്യഗ്ജന്തുവിലും വിവേകം സങ്കല്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ ചാപല്യം സജീവമാകുന്നു. വണ്ടിന്റെ മൂന്നു ക്രിയകൾ — ലയിക്കൽ, പറന്നുയരൽ, മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകൽ — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളാൽത്തന്നെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാകാൻ കാരണം എന്നു തോന്നുന്നു. പൂവിരിപ്പുകളെ ശയ്യയോട് ഉപമിക്കുന്നത് മുമ്പ് എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചതുപോലെ’ എന്നു സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെ അത് പൂർണതയിലെത്തുന്നു — ഭൂമി ശയ്യാവിരിപ്പുകൾകൊണ്ടെന്നപോലെ സുഖകരമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, പർവതപൃഷ്ഠത്തിൽ മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്ന വിരിപ്പുകൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മത്സരിച്ചെന്നപോലെ പൂത്തിരിക്കുന്നു’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയാൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ മത്സരം സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരാണ് കൂടുതൽ പൂക്കുക എന്നപോലെ. ഒടുവിൽ കാരണ്ഡവദമ്പതികളുടെ ക്രീഡ വീണ്ടും രാമന്റെ വിരഹത്തെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ആരംഭവും അവസാനവും ദാമ്പത്യചിത്രത്താൽത്തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
‘മന്ദാകിനിയുടെ ഈ മനോഹരരൂപം കാണുമ്പോൾ, ലോകത്തിൽ അതിന്റെ മനോഹരഗുണങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമായിരിക്കുന്നത് ഉചിതംതന്നെ. രഘൂത്തമാ, ആ സാധ്വിയെ കാണാൻ കഴിയുകയും നമുക്ക് ഇവിടെ വസിക്കാൻ കഴിയുകയും ചെയ്താൽ, ഞാൻ ഇന്ദ്രപദത്തെ മോഹിക്കില്ല, അയോധ്യയെയും മോഹിക്കില്ല. ഇങ്ങനെ മനോഹരമായ പുൽത്തകിടികളിൽ അവളോടൊപ്പം രമിക്കുന്ന എനിക്ക് ചിന്തയുണ്ടാകില്ല, മറ്റൊന്നിനോടും ആഗ്രഹവുമുണ്ടാകില്ല. പലതരം ഇലകളും പലതരം പൂക്കളുമുള്ള ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ ഈ കാനനത്തിൽ കാന്തയില്ലാത്ത എനിക്ക് ചിന്ത ജനിപ്പിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, തണുത്ത ജലമുള്ള, താമരകൾ നിറഞ്ഞ, ചക്രവാകങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന, കാരണ്ഡവങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന, പ്ലവങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും നിറഞ്ഞ, മഹാമൃഗങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഇവളെ നോക്കൂ; കൂവുന്ന പക്ഷികളാൽ പമ്പ കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു. പലതരം സന്തുഷ്ടപക്ഷികൾ, ശ്യാമയും ചന്ദ്രമുഖിയും താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ പ്രിയയെ ഓർമിപ്പിച്ച്, എന്റെ കാമത്തെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ പിന്നെ ആറു പാദങ്ങളുള്ള നൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ പറയുന്നു — ‘വിചിത്രമായ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ പേടമാനുകളോടൊപ്പമുള്ള മാനുകളെ നോക്കൂ; മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള വൈദേഹിയിൽനിന്നു വേർപെടുത്തപ്പെട്ട എന്റെ ചിത്തത്തെ, അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്ന അവ വ്യഥിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ ‘മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ മനോഹരമായ മലഞ്ചെരിവിൽ ആ കാന്തയെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞാൽ എനിക്കു ക്ഷേമമുണ്ടാകും. സൗമിത്രേ, സുമധ്യമയായ വൈദേഹി എന്നോടൊപ്പം പമ്പയിലെ ശുഭമായ കാറ്റ് ഏൽക്കുമെങ്കിൽ, തീർച്ചയായും ഞാൻ ജീവിക്കും. ലക്ഷ്മണാ, താമരയുടെയും സൗഗന്ധികത്തിന്റെയും ഗന്ധം വഹിക്കുന്ന, മംഗളകരവും ശോകനാശകവുമായ പമ്പയിലെ വനക്കാറ്റ് ഏൽക്കുന്നവർ ധന്യരാണ്.’ മന്ദാകിനി എന്നത് സ്വർഗംഗയുടെ പേരാണ്; പമ്പ അതുപോലെ മനോഹരമാണ് എന്ന് ഉപമാനത്തിന്റെ ഉത്കർഷം. ‘സ്ഥാനേ’ എന്ന പദം ‘ഉചിതംതന്നെ’ എന്ന അർഥത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രപദത്തെ മോഹിക്കില്ല, അയോധ്യയെയും മോഹിക്കില്ല’ എന്ന വാക്യം രാമന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ പരമമായ പ്രമാണമാണ് — ഇന്ദ്രപദവും സ്വന്തം രാജ്യവും സീതയോടൊപ്പമുള്ള വാസത്തിനു മുന്നിൽ നിസ്സാരം. രാമൻ രാജ്യലോഭംകൊണ്ടല്ല, പ്രിയാവിരഹംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത് എന്നും ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. ആറു പാദങ്ങളുള്ള നൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മാൻദമ്പതികളുടെ ചിത്രം വീണ്ടും വരുന്നു — സർഗത്തിലെ നാലാമത്തെ ദാമ്പത്യചിത്രമാണിത് (കുയിലുകൾ, മയിലുകൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, മാനുകൾ); ഓരോ തവണയും രാമന്റെ ഏകാകിത്വം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മലഞ്ചെരിവ്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഋശ്യമൂകത്തിന്റെ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു, അവിടെയാണ് പിന്നീട് സുഗ്രീവൻ കാണപ്പെടുന്നത്; ഇങ്ങനെ വർണനയിൽനിന്ന് കഥയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം സൂക്ഷ്മമായി സാധിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പമ്പയിലെ വനക്കാറ്റ് ഏൽക്കുന്നവർ ധന്യർ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ രാമൻ തന്നെ അവരിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുന്നു — എല്ലാവർക്കും സുലഭമായ സുഖം അവന് ദുർലഭമാണ്. ‘പ്ലവങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും നിറഞ്ഞ’ എന്നിടത്ത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വരാഹമൃഗസേവിതാം’ (പന്നികളും മൃഗങ്ങളും സേവിക്കുന്ന) എന്നാണ് പാഠം; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ ‘മഹാമൃഗനിഷേവിതാം’ എന്നും. രണ്ടിടത്തും അർഥം ഏറെക്കുറെ ഒന്നുതന്നെ — വലിയ മൃഗങ്ങൾ ജലം ആസ്വദിക്കുന്നു എന്ന്. ‘കൂവുന്ന പക്ഷികളാൽ’ എന്നത് ഒരു ശബ്ദചിത്രവുമാണ്; അതിലൂടെ ദൃശ്യവും ശ്രവ്യവും ചേരുന്നു. ‘സുമധ്യമാ’ (ഭംഗിയുള്ള അരക്കെട്ടുള്ളവൾ) എന്നത് സീതയുടെ ശരീരലക്ഷണമാണ്; സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും അതേ വിശേഷണം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
‘എന്നെ പിരിഞ്ഞ, ശ്യാമയും താമരയിതൾക്കണ്ണിയുമായ എന്റെ പ്രിയ, നിസ്സഹായയായ ജനകപുത്രി, എങ്ങനെ പ്രാണൻ നിലനിർത്തുന്നു? ജനസഭയിൽവെച്ച് സീതയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്ന, ധർമജ്ഞനും സത്യവാദിയുമായ ജനകരാജാവിനോട് ഞാൻ എന്തു കുശലമാണ് പറയുക? അച്ഛൻ വനത്തിലേക്കയച്ച നിർഭാഗ്യവാനായ എന്നെ ധർമം മുറുകെപ്പിടിച്ച് അനുഗമിച്ച എന്റെ പ്രിയ സീത ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ്? രാജ്യഭ്രഷ്ടനും മനസ്സുതകർന്നവനുമായ എന്നെ അനുഗമിച്ച അവളെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദീനനായ ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവൻ നിലനിർത്തും? മനോഹരമായി വളഞ്ഞ താമരക്കണ്ണുകളുള്ള, സുഗന്ധമുള്ള, ശുഭമായ, കളങ്കമില്ലാത്ത അവളുടെ ആ മുഖം കാണാതെ എന്റെ ബുദ്ധി തളരുന്നതുപോലെ. ലക്ഷ്മണാ, പുഞ്ചിരിയും ചിരിയും ഇടകലർന്ന, ഗുണമുള്ളതും മധുരവും ഹിതകരവുമായ വൈദേഹിയുടെ അതുല്യമായ വാക്ക് ഞാൻ ഇനി എന്നു കേൾക്കും? വനത്തിൽ ദുഃഖം അനുഭവിച്ച്, കാമത്താൽ ക്ഷീണിച്ച എന്നെ കണ്ട്, ആ സാധ്വിയായ ശ്യാമ ദുഃഖം നീങ്ങിയവളെപ്പോലെ, സന്തുഷ്ടയെപ്പോലെ, നന്നായി സംസാരിച്ചിരുന്നു. രാജപുത്രാ, ‘എന്റെ മരുമകൾ എവിടെ’ എന്നു ചോദിക്കുന്ന മനസ്വിനിയായ കൗസല്യയോട് അയോധ്യയിൽ ഞാൻ എന്തു പറയും? ലക്ഷ്മണാ, നീ പോകൂ, സഹോദരസ്നേഹിയായ ഭരതനെ ചെന്നു കാണൂ; ഞാനാകട്ടെ ജനകപുത്രിയില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ ശക്തനല്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ശോകം പരമമായ അതിരിനെ സ്പർശിക്കുന്നു — തന്റെ മരണം നിശ്ചയിച്ച് സഹോദരനെ അയോധ്യയിലേക്കു തിരിച്ചയയ്ക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അച്ഛനോടും ശ്വശുരനോടും അമ്മയോടുമുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഓർമയാണ് അവന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിപ്പിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാമനോട് സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ യുക്തവും അചഞ്ചലവുമായ വാക്ക് പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് ശോകം വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് സാമൂഹികമായതിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — രാമൻ സ്വന്തം ദുഃഖം മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നില്ല, ജനകനോടും കൗസല്യയോടും എന്തു പറയും എന്ന ലജ്ജയും അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ജനസഭയിൽ സീതയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സഭാമധ്യത്തിലെ ചോദ്യം സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടെ മൗനംമാത്രമായിരിക്കും ഉത്തരം എന്നാണ് ഭാവം. ‘രാജ്യഭ്രഷ്ടനും മനസ്സുതകർന്നവനുമായ എന്നെ അനുഗമിച്ചവൾ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ കൃതജ്ഞത വെളിപ്പെടുന്നു — എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴും അവൾ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. ‘ദുഃഖം നീങ്ങിയവളെപ്പോലെ, സന്തുഷ്ടയെപ്പോലെ’ എന്ന രണ്ട് ഉത്പ്രേക്ഷകളാൽ സീതയുടെ സ്വഭാവം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വന്തം ദുഃഖം മറച്ചുവെച്ച് അവൾ ഭർത്താവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഈ ചിത്രം അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ വനവാസദിനങ്ങളുടെ ഓർമയാണ്. ഒടുവിൽ ‘ലക്ഷ്മണാ, പോകൂ, ഭരതനെ കാണൂ’ എന്ന വാക്യം ശോകത്തിന്റെ പരമമായ അതിരാണ് — തന്റെ മരണം നിശ്ചയിച്ച് സഹോദരനെ പറഞ്ഞയയ്ക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ‘സീതയില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ എല്ലാവരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനെപ്പോലെയുള്ള അവന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — യഥാർഥത്തിൽ സഹോദരൻ അരികിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നുണ്ട്; ഈ വിരോധംതന്നെ കരുണയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘മന്ദം’ (നിർഭാഗ്യവാനായ, മന്ദനായ) എന്നത് ആത്മനിന്ദാവചനമാണ് — അച്ഛൻ പറഞ്ഞയച്ച മന്ദനായ എന്നെ എന്ന് അവൻ സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നു. ‘സഹോദരസ്നേഹിയായ ഭരതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ട ഭരതന്റെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘രാമാ, സ്വയം നിയന്ത്രിക്കൂ; അങ്ങേക്കു നന്മ വരട്ടെ; പുരുഷോത്തമാ, ദുഃഖിക്കരുത്. കളങ്കമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവരുടെ ബുദ്ധി തളരുന്നില്ല. വിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖം ഓർത്ത് പ്രിയജനത്തിലുള്ള സ്നേഹം ഉപേക്ഷിക്കൂ; അതിസ്നേഹത്തിന്റെ ആലിംഗനത്താൽ നനഞ്ഞ തിരിപോലും കത്തിപ്പോകുന്നു.’ ഈ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ ദീപത്തിരിപോലും എണ്ണയുടെ ആധിക്യംകൊണ്ട് കത്തിപ്പോകുന്നു; അതുപോലെ സ്നേഹത്തിന്റെ ആധിക്യംതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘താത രാഘവാ, അവൻ പാതാളത്തിലേക്കോ അതിലും അപ്പുറത്തേക്കോ പോയാലും, ഒരു വിധത്തിലും രാവണൻ ശേഷിക്കില്ല. ആദ്യം ആ പാപിയായ രാക്ഷസന്റെ വിവരം ലഭിക്കട്ടെ; പിന്നെ അവൻ ഒന്നുകിൽ സീതയെ വിട്ടുതരും, അല്ലെങ്കിൽ മരണം പ്രാപിക്കും. സീതയോടൊപ്പം അവൻ ദിതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ചെന്നൊളിച്ചാലും, മൈഥിലിയെ തിരികെ തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവിടെയും ഞാൻ അവനെ കൊല്ലും. ആര്യാ, സ്വസ്ഥത വീണ്ടെടുക്കൂ; അങ്ങേക്കു നന്മ വരട്ടെ; ദീനമായ ഈ ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ. കാര്യവും ലക്ഷ്യവും കൈവിട്ടവർക്ക് പ്രയത്നമില്ലാതെ ലക്ഷ്യം ലഭിക്കില്ല. ആര്യാ, ഉത്സാഹം ബലവത്താണ്; ഉത്സാഹത്തെക്കാൾ വലിയ ബലമില്ല; ഉത്സാഹമുള്ളവന് ലോകത്തിൽ ഒന്നും ദുർലഭമല്ല. ഉത്സാഹമുള്ള പുരുഷന്മാർ കർമങ്ങളിൽ തളരുന്നില്ല; ഉത്സാഹത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് നാം ജാനകിയെ വീണ്ടെടുക്കും. കാമത്തിനു വശംവദനാകുന്നത് ഉപേക്ഷിക്കൂ; ശോകം പിന്നിലേക്കു തള്ളിമാറ്റൂ — മഹാത്മാവും കൃതാത്മാവുമായ അങ്ങയുടെ സ്വന്തം ആത്മാവിനെ അങ്ങ് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.’ ഉത്സാഹമഹിമയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ഭാഗം രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ നീതിവചനങ്ങളിലൊന്നാണ്; അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ വിഷാദത്തിൽനിന്ന് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ കർമയോഗത്തിലേക്കുള്ള സേതു ഇതുതന്നെയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്ക് രാമായണത്തിലെ നീതിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അവന്റെ യുക്തിക്രമം ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആദ്യം സാന്ത്വനം (‘സ്വയം നിയന്ത്രിക്കൂ, ദുഃഖിക്കരുത്’), പിന്നെ വൈരാഗ്യോപദേശം (‘വിയോഗദുഃഖം ഓർത്ത് സ്നേഹം ഉപേക്ഷിക്കൂ’), പിന്നെ പ്രതിജ്ഞ (‘പാതാളത്തിൽ പോയാലും രാവണൻ ശേഷിക്കില്ല’), പിന്നെ ഉപായകഥനം (‘ആദ്യം വിവരം ലഭിക്കട്ടെ’), ഒടുവിൽ ഉത്സാഹസ്തുതി. ‘അതിസ്നേഹത്തിന്റെ ആലിംഗനത്താൽ നനഞ്ഞ തിരിപോലും കത്തിപ്പോകുന്നു’ എന്ന ഉപമ അസാധാരണമാണ് — ‘സ്നേഹം’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ശ്ലേഷത്താൽ പ്രേമവും എണ്ണയും രണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; നനഞ്ഞ തിരിപോലും എണ്ണയുടെ ആധിക്യത്തിൽ കത്തിപ്പോകുന്നു, അതുപോലെ പ്രേമാധിക്യം ദുഃഖഹേതുവാണ്. ‘കാര്യവും ലക്ഷ്യവും കൈവിട്ടവർക്ക് പ്രയത്നമില്ലാതെ ലക്ഷ്യം ലഭിക്കില്ല’ എന്നത് അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു വചനംപോലെയാണ്. ‘ഉത്സാഹം ബലവത്താണ്’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ, മാത്രമല്ല സമഗ്രമായ ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെതന്നെ, കേന്ദ്രോപദേശം — കാരണം തുടർന്നുവരുന്ന സുഗ്രീവസഖ്യം, ബാലിവധം, സീതാന്വേഷണം എന്നിവയെല്ലാം കർമപ്രധാനമാണ്. ‘മഹാത്മാവും കൃതാത്മാവുമായ സ്വന്തം ആത്മാവിനെ അങ്ങ് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല’ എന്ന അവസാനവാക്യം മർമസ്പർശിയാണ് — അങ്ങ് സ്വന്തം സ്വരൂപം മറന്നുപോയിരിക്കുന്നു എന്ന്. ‘ദിതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ചെന്നാലും’ എന്നത് അത്യന്തം ഗഹനമായ സ്ഥലത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലും സമാനമായ രൂപത്തിൽ ഇതു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘ജാനകിയെ നാം വീണ്ടെടുക്കും’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ തന്നെയും ഈ ദൗത്യത്തിൽ ചേർക്കുന്നു.
അവനാൽ ഇങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശോകത്താൽ ചേതന തകർന്നിരുന്ന രാമൻ ശോകവും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു. അചിന്ത്യപരാക്രമനായ അവൻ അക്ഷോഭ്യനായി, അതിമനോഹരവും രമണീയവും ഇളകിയാടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളുള്ളതുമായ ആ പമ്പയെ കടന്നുപോയി. നൂറ്റിയിരുപത്താറാം ശ്ലോകം മുതൽ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘നിർഝരങ്ങളും ഗുഹകളുമുള്ള വനം മുഴുവൻ പെട്ടെന്നു നോക്കിക്കണ്ട്, ഉദ്വിഗ്നചിത്തനും ദുഃഖപീഡിതനുമായ ആ മഹാത്മാവ് ലക്ഷ്മണനോടു കൂടിയാലോചിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. മദിച്ച ആനയുടെ വിലാസഗമനമുള്ള, അക്ഷോഭ്യമനസ്കനായ, ഇഷ്ടകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ പോകുന്ന ആ രാഘവനെ ധർമംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും രക്ഷിച്ചു.’ പിന്നെ രംഗം മാറുന്നു — ഋശ്യമൂകത്തിനു സമീപം സഞ്ചരിക്കുന്ന, ശാഖാമൃഗങ്ങളുടെ (വാനരന്മാരുടെ) അധിപനായ, വേഗശാലിയായ സുഗ്രീവൻ അങ്ങനെ നടക്കുമ്പോൾ അദ്ഭുതദർശനീയരായ ആ രണ്ടുപേരെ കണ്ടു; അവൻ ഭയന്നുവിറച്ചു, ഒരു ചേഷ്ടയും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആനയെപ്പോലെ മന്ദഗമനനായ ആ മഹാത്മാവായ വാനരൻ അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവരെ കണ്ട് പരമമായ വിഷാദത്തിലാണ്ടു; ചിന്തയാൽ ആവൃതനും ഭയഭാരത്താൽ തകർന്നവനുമായി. ഭയന്ന വാനരന്മാരും മഹാതേജസ്വികളായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ട്, എന്നും വാനരന്മാർ വസിക്കുന്ന, പുണ്യവും സുഖകരവും ശരണം നൽകുന്നതുമായ ആ ആശ്രമത്തിലേക്ക് ഓടിച്ചെന്നു. ഇങ്ങനെ വിപ്രലംഭശൃംഗാരത്തിൽ ആരംഭിച്ച സർഗം ഭയത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ബീജം ഇവിടെ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഉപദേശത്തിന്റെ തൽക്ഷണഫലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ ശോകവും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു. അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽനിന്ന് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തിന്റെ നിമിഷം ഇതുതന്നെയാണ്. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഛന്ദസ്സു മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ഉപജാതി, വംശസ്ഥം മുതലായ ദീർഘവൃത്തങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ സർഗസമാപ്തി ഗാംഭീര്യത്തോടെ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു; ഗീതാപ്രസ്സ് സംസ്കരണത്തിലെ എല്ലാ കാണ്ഡങ്ങളിലും കാണുന്ന രീതിയാണിത്. ‘ഇഷ്ടകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ധർമംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും രക്ഷിച്ചു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ധർമംകൊണ്ടും രക്ഷിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ കവി ദൃഷ്ടി തിരിച്ച് സുഗ്രീവനിലേക്കു നയിക്കുന്നു; സ്വന്തം ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന രാമൻതന്നെ മറ്റൊരാളുടെ ഭയത്തിനു ഹേതുവായിത്തീർന്നു എന്ന വിപര്യയം മനോഹരമാണ്. ‘ഭയഭാരഭഗ്നഃ’ (ഭയഭാരത്താൽ തകർന്നവൻ) എന്ന സമാസത്താൽ ഭയത്തിന്റെ ഭാരം മൂർത്തമാക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. രണ്ടാം സർഗം ഈ ഭയത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പുണ്യവും സുഖകരവും ശരണം നൽകുന്നതുമായ ആ ആശ്രമം’ എന്നത് മതംഗാശ്രമത്തിന്റെ നിർദേശമാണ്; അവിടെ ശാപം മൂലം ബാലിക്കു പ്രവേശനം നിഷിദ്ധമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥