സർഗ്ഗം
രാമന്റെ പമ്പാപ്രവേശം
ശുഭശകുനം, സുഗ്രീവനെ കാണാനുള്ള സങ്കല്പം, പമ്പാസരോവരവർണന, രാമന്റെ വിലാപം, പമ്പാപ്രവേശത്തോടെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ സമാപ്തി
ശബരി സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ രാഘവൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചിന്തിച്ചു. ആ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രഭാവം ചിന്തിച്ച് ധർമാത്മാവായ അവൻ ഹിതകാരിയും ഏകാഗ്രനുമായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, ആത്മസംയമികളുടെ ഈ ആശ്രമം ഞാൻ കണ്ടു; അത് അനേകം ആശ്ചര്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്; ഇവിടെ മൃഗങ്ങളും കടുവകളും പരസ്പരം വിശ്വസിക്കുന്നു, പലതരം പക്ഷികൾ ഈ പ്രദേശത്തെ സേവിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, ആ ഏഴു സമുദ്രങ്ങളുടെ തീർഥങ്ങളിൽ നാം വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്തു, പിതൃക്കളെ തർപ്പണം ചെയ്തു. നമുക്കുണ്ടായിരുന്ന അശുഭം നശിച്ചു; കല്യാണം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലക്ഷ്മണാ, ഇപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ആഹ്ലാദിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുവരെ ഇടതടവില്ലാതെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ ഇപ്പോൾ ആദ്യമായി ശുഭത്തിന്റെ ആഗമനം മനസ്സിൽ അനുഭവിക്കുന്നു. തീർഥസ്നാനവും പിതൃതർപ്പണവും ശുദ്ധിക്കു കാരണമാണ് എന്ന പരമ്പരാഗതമായ ഭാവം ഇവിടെ കാണാം. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ മാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നു. അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ ഇതുവരെ ഭയവും വധവും അപഹരണവും വിലാപവുമായിരുന്നു പ്രധാനം; ഇവിടെയാകട്ടെ ശാന്തിയും തീർഥവും പ്രതീക്ഷയും. ‘പ്രണഷ്ടമശുഭം യന്നഃ കല്യാണം സമുപസ്ഥിതം’ (നമ്മുടെ അശുഭം നശിച്ചു, കല്യാണം വന്നുചേർന്നു) എന്ന പാദമാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസൂത്രം — ദുഃഖത്തിന്റെ അന്ത്യം അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്ന സൂചന. ശബരിയുടെ ദിവ്യഗമനം കണ്ടപ്പോൾ രാമന്റെ മനസ്സിൽ തപഃപ്രഭാവത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമായി.
‘നരവ്യാഘ്രാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ശുഭം ഉദിക്കും; അതിനാൽ വരൂ, കാണാൻ മനോഹരമായ ആ പമ്പയിലേക്കു നമുക്കു പോകാം’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു. ‘അതിനടുത്തുതന്നെ ഋശ്യമൂകപർവതം ശോഭിക്കുന്നു; അതിൽ സൂര്യപുത്രനായ ധർമാത്മാവ് സുഗ്രീവൻ ബാലിയെ എന്നും ഭയന്ന് നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ ഞാൻ തിടുക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം സീതയെ തിരയുക എന്ന എന്റെ കാര്യം അവനെ ആശ്രയിച്ചാണിരിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവൻ തന്റെ ആശയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ആ വീരനോട് സൗമിത്രി മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘തദധീനം ഹി മേ കാര്യം’ (എന്റെ കാര്യം അവനെ ആശ്രയിച്ചാണ്) എന്ന വചനം പ്രധാനമാണ് — സ്വയം സമർഥനായിട്ടും രാമൻ സഹായം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; അതു രാജനീതിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും ലക്ഷണമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ അവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവനും ആപത്തിലാണ്, ഭയത്തിലാണ്, നാലു അനുചരന്മാർ മാത്രമേ കൂടെയുള്ളൂ; അതിനാൽ ഇരുവർക്കും പരസ്പരസഹായം സ്വാഭാവികമാണ്. ‘അംശുമതഃ സുതഃ’ (സൂര്യന്റെ പുത്രൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ സൂര്യപുത്രത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത് എഴുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ മുൻപേ പറഞ്ഞതാണ്. ‘നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം’ എന്നതിലൂടെ അവന്റെ പരിവാരത്തിന്റെ ചെറുപ്പവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാൻ മുതലായ നാലുപേർ മാത്രമായിരുന്നു അന്ന് അവന്റെ അനുചരന്മാർ.
‘വേഗം നമുക്ക് അവിടേക്കു പോകാം, എന്റെ മനസ്സും തിടുക്കപ്പെടുന്നു’ എന്നു ലക്ഷ്മണൻ സമ്മതം നൽകുന്നു. പിന്നെ ആ ജനപതി ആ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പമ്പയിലെത്തി. എല്ലായിടത്തും പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, വലിയ മരങ്ങളുള്ള ആ വനം അവൻ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കോയഷ്ടികൾ, അർജുനകങ്ങൾ, ശതപത്രങ്ങൾ, കീരകങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റനേകം പക്ഷികളാലും ആ വലിയ വനം മുഴങ്ങിയിരുന്നു. പലതരം മരങ്ങളും പലതരം സരസ്സുകളും കണ്ടുകൊണ്ട്, കാമത്താൽ തപിക്കുന്ന രാമൻ ആ ശ്രേഷ്ഠമായ തടാകത്തിലെത്തി. ഇവിടെ കവി പക്ഷികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിക്കൊണ്ട് വനത്തിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ ചിത്രം രചിക്കുന്നു. ‘കാമാഭിസന്തപ്തഃ’ (കാമത്താൽ തപിക്കുന്ന) എന്ന പദത്തിലൂടെയാകട്ടെ സീതാവിരഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വ്യഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറമേയുള്ള സൗന്ദര്യം എത്രത്തോളം വളരുന്നുവോ, അത്രത്തോളം ഉള്ളിലെ ശോകവും തീവ്രമാകുന്നു എന്നതാണ് കാവ്യത്തിലെ വിരോധാഭാസം. ‘വിശാമ്പതിഃ’ (ജനപതി) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വനവാസിയായിട്ടും അവൻ പ്രജാപാലകൻതന്നെ. പക്ഷികളുടെ പേരുകളിൽ ‘കോയഷ്ടി’ (തിത്തിരിപ്പക്ഷി), ‘അർജുനകം’ (ഒരുതരം മയിൽ), ‘ശതപത്രം’ (മരംകൊത്തി), ‘കീരകം’ (തത്ത) എന്നീ നാലെണ്ണം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യം അവയെ തിത്തിരിപ്പക്ഷി, മയിൽ, മരംകൊത്തി, തത്ത എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ പേരുകളിലൂടെ കവി വനത്തിന്റെ ഒരു ശബ്ദചിത്രംതന്നെ രചിക്കുന്നു.
ദൂരെനിന്നുതന്നെ വെള്ളം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന ആ സരസ്സിലെത്തി രാമൻ മതംഗസരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള തടാകത്തിൽ ഇറങ്ങിക്കുളിച്ചു. അവിടേക്ക് ആ രാഘവന്മാർ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, ഏകാഗ്രചിത്തരായി പോയി. എന്നാൽ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ താമരകൾ നിറഞ്ഞ രമണീയമായ ആ താമരപ്പൊയ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അതാകട്ടെ തിലകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലഞ്ഞി, ഉദ്ദാലകം എന്നീ മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും രമണീയമായ ഉപവനങ്ങൾ തിങ്ങിയതും താമരകൾ നിറഞ്ഞ ജലമുള്ളതും സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞ വെള്ളമുള്ളതും മിനുസമുള്ള മണൽ പരന്നതുമായിരുന്നു. ഈ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പമ്പയുടെ തീരവും ജലവും മണലും മൂന്നും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അവ്യഗ്രൗ സമാഹിതൗ’ (പരിഭ്രമമില്ലാത്തവരും ഏകാഗ്രചിത്തരും) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ സഹോദരന്മാരുടെ ബാഹ്യമായ ശാന്തിയും ‘ശോകസമാവിഷ്ടഃ’ (ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇരുവരുടെയും വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം. ഇവിടത്തെ സ്നാനം ശരീരശുദ്ധിക്കു മാത്രമല്ല, മതംഗതീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അനുസരിച്ച് പുണ്യത്തിനുവേണ്ടിയുമാണ്. ‘മതംഗസരസ്സ്’ എന്ന പേരാകട്ടെ മുൻപു പറഞ്ഞ മതംഗമുനിയുടെതന്നെ സ്മാരകമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപഃക്ഷേത്രത്തിലെ ജലാശയമാണിത്. എഴുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ കബന്ധനും എഴുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ ശബരിയും വർണിച്ചതിൽത്തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം ഇറങ്ങിക്കുളിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സർഗങ്ങളിലൂടെ ഒരേ സ്ഥലം ക്രമമായി ശ്രവണം, ദർശനം, അനുഭവം എന്നിവയിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ രചനാകൗശലം.
ആ പമ്പ മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും നിറഞ്ഞതും തീരത്തെ മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും സഖികളെന്നപോലെ ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന വള്ളികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. കിന്നരന്മാരും നാഗങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും സേവിക്കുന്നതും പലതരം മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതും തണുത്ത ജലത്തിന്റെ നിധിയും ശുഭവുമായിരുന്നു. താമരകളാലും സൗഗന്ധികങ്ങളാലും ചുവന്നും, ആമ്പൽക്കൂട്ടങ്ങളാലും വെളുത്തും, വിടർന്ന നീലോത്പലങ്ങളാലും നീലയായും — ഇങ്ങനെ പലനിറമുള്ള ഒരു പരവതാനിപോലെയായിരുന്നു അവൾ. താമരകളും ഉത്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, പദ്മങ്ങളും സൗഗന്ധികങ്ങളും ചേർന്ന, പൂത്ത മാന്തോപ്പുകളുള്ള, മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങുന്നവളായിരുന്നു അവൾ. ഇവിടെ കവി നിറങ്ങളുടെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു — ചുവപ്പ്, വെളുപ്പ്, നീല എന്നീ മൂന്നു നിറങ്ങൾ ഒരേ ജലാശയത്തിൽ ചേർന്ന് പലനിറമുള്ള ഒരു പരവതാനിപോലെ കാണിക്കുന്നു. ‘സഖികളെന്നപോലെ വള്ളികൾ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പമ്പയെത്തന്നെ ഒരു നായികയായി സങ്കല്പിക്കുന്നു; വള്ളികൾ അവളുടെ സഖികൾ. മയിലുകളുടെ കേകാനാദം ആ ചിത്രത്തിന്റെ കേൾക്കാവുന്ന ഭാഗമാണ്. ഈ വർണന വാല്മീകിയുടെ പ്രകൃതിചിത്രണത്തിന്റെ ഉത്കൃഷ്ടമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഇതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഈ സൗന്ദര്യമെല്ലാം കാണുന്നത് ഒരു വിരഹിയുടെ കണ്ണുകളിലൂടെയാണ്; അതിനാൽ അതു സാന്ത്വനമല്ല, ഉദ്ദീപനമാകുന്നു. അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ രാമന്റെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിക്ഷിപ്തമാണ്.
സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ആ പമ്പയെ കണ്ട് തേജസ്വിയായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ വിലപിച്ചു — രമണീയമായ ദർശനംതന്നെ വിരഹവ്യഥയെ ഉദ്ദീപിപ്പിച്ചു. ആ പമ്പ തിലകങ്ങൾ, മാതളനാരകങ്ങൾ, പേരാലുകൾ, ശുക്ലദ്രുമങ്ങൾ, പൂത്ത കരവീരങ്ങൾ, നന്നായി പൂത്ത പുന്നാഗങ്ങൾ, മാലതിയുടെയും കുന്ദത്തിന്റെയും പൊന്തകൾ, ഭണ്ഡീരങ്ങൾ, നിചുളങ്ങൾ, അശോകങ്ങൾ, ഏഴിലംപാലകൾ, കതകങ്ങൾ, അതിമുക്തകങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റു പലതരം മരങ്ങളാലും ഒരു സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ‘പ്രമദാമിവ ശോഭിതാം’ (സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൾ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ മരങ്ങൾ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ തീരത്താകട്ടെ മുൻപു പറഞ്ഞ, ധാതുക്കളാൽ അലങ്കൃതമായ പർവതം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണുന്നത് ആവർത്തനമല്ല — കബന്ധനിൽനിന്നു കേട്ടതും ശബരി കാണിച്ചുതന്നതുംതന്നെ ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം കാണുന്നു എന്ന ക്രമമാണ് കവി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നത്. മരങ്ങളുടെ പേരുകളുടെ എണ്ണലിൽ അവസാനത്തെ വിശേഷണമാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനം — ‘സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൾ’. വിരഹിയായ രാമന്റെ കണ്ണിൽ പമ്പയും അലങ്കരിച്ച ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു; അതിലൂടെ സീതയുടെ സ്മരണതന്നെ തീവ്രമാകുന്നു. ‘മുൻപു പറഞ്ഞ പർവതം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ വചനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥയുടെ ചരട് കൂട്ടിയിണക്കപ്പെടുന്നു.
ആ പർവതം ഋശ്യമൂകം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; വിചിത്രമായി പൂത്ത മരങ്ങളുള്ളതാണ്. മഹാത്മാവായ ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനായ, മഹാവീര്യനായ, സുഗ്രീവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ വാനരൻ അതിൽ വസിക്കുന്നു. ‘നരർഷഭാ, നീ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലൂ’ എന്ന് സത്യവിക്രമനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ‘ലക്ഷ്മണാ, സീതയില്ലാതെ എനിക്ക് എങ്ങനെ ജീവിക്കാൻ കഴിയും?’ എന്നും അവൻ വിലപിക്കുന്നു. ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — കാര്യനിശ്ചയവും വിരഹവേദനയും. രാമൻ സുഗ്രീവസഖ്യം ചെയ്യാൻ ഉദ്യുക്തനാണ്, എന്നിട്ടും അവന്റെ ഹൃദയം സീതയുടെ സ്മരണയാൽത്തന്നെ ആർത്തമാണ്. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ധൈര്യവും ശോകവും ഒരേ പുരുഷനിൽ ഒരേസമയം നിലകൊള്ളുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ മാനുഷത്വവും മഹത്ത്വവും.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കാമപീഡിതനും മറ്റൊന്നിലും മനസ്സില്ലാത്തവനുമായ ആ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആ വാക്കു പറഞ്ഞ്, ആ വലിയ ശോകം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മനോഹരമായ താമരപ്പൊയ്കയായ പമ്പയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ക്രമമായി നടന്ന് വനം നോക്കിക്കൊണ്ട്, ശുഭമായ കാഴ്ചയുള്ള വനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, പലതരം അനേകം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ പമ്പയെ അവൻ കണ്ടു; ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ ശ്ലോകത്തോടെതന്നെ അരണ്യകാണ്ഡം സമാപിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളാണ് — മറ്റു കാണ്ഡങ്ങളിലും കാണുന്നതുപോലെ, കാണ്ഡത്തിന്റെ സമാപ്തിയിൽ കവി വൃത്തം മാറ്റുന്നു. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അധ്യായം അവസാനിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുമായുള്ള സംഘർഷം അവസാനിച്ചു; വാനരന്മാരുമായി സഖ്യം ആരംഭിക്കാനായി രാമൻ പമ്പാതീരത്തെത്തി. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ ആദ്യസർഗം അവിടെനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘സ താം പുഷ്കരിണീം ഗത്വാ’ (അവൻ ആ താമരപ്പൊയ്കയിലെത്തി) എന്ന്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥