॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 74-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശബരിയുടെ സത്കാരവും സ്വർഗഗമനവും

പമ്പയുടെ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്ത് ശബരിയുടെ ആശ്രമം, അതിഥിസത്കാരം, മതംഗവനദർശനം, ശബരിയുടെ ആത്മാഹുതിയും ദിവ്യധാമഗമനവും

കബന്ധൻ വനത്തിൽ കാണിച്ചുകൊടുത്ത പമ്പയിലേക്കുള്ള ആ വഴിതന്നെ പിടിച്ച്, നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. പർവതങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന, തേനും പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ള അനേകം മരങ്ങൾ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ പോയി. ഒരു പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ രാത്രി കഴിച്ച് ആ രഘുനന്ദനന്മാർ പമ്പയുടെ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്തെത്തി. പമ്പാസരസ്സിന്റെ ആ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്തെത്തിയ അവർ അവിടെ ശബരിയുടെ രമണീയമായ ആശ്രമം കണ്ടു. അനേകം മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അതിരമണീയമായ ആ ആശ്രമം നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ ശബരിയുടെ അടുത്തെത്തി. ഇവിടെ കവി യാത്രയുടെ വർണന സംക്ഷേപിച്ചു ചെയ്യുന്നു — മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ വർണിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ‘ക്ഷൗദ്രപുഷ്പഫലദ്രുമാൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ തേനും പൂക്കളും പഴങ്ങളും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു കബന്ധന്റെ വചനത്തെ പിന്തുടരുന്നു. വഴിയിൽ ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ ഒരു രാത്രി കഴിച്ചുവെന്നും വ്യക്തമാണ്; അതിലൂടെ യാത്രയുടെ ദൈർഘ്യം അറിയാം. ഈ സർഗത്തോടെ കഥയുടെ പുതിയൊരു അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — രാക്ഷസയുദ്ധങ്ങളുടെ സമാപനവും വാനരസഖ്യത്തിന്റെ ഉപക്രമവും. ഇതിനിടയിൽ ഭക്തിയുടെ മഹിമ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശബരിയുടെ ഉപാഖ്യാനം കടന്നുവരുന്നു. ‘കബന്ധൻ വനത്തിൽ കാണിച്ച പമ്പയിലേക്കുള്ള ആ വഴി’ എന്ന ആദ്യപാദത്തിലൂടെത്തന്നെ മുൻപത്തെ സർഗവുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

അവരെ കണ്ട ഉടൻതന്നെ സിദ്ധയായ ആ തപസ്വിനി എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി; ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. പിന്നെ അവൾ പാദ്യവും ആചമനീയവും അതിഥിസത്കാരത്തിനുള്ള എല്ലാ ദ്രവ്യങ്ങളും യഥാവിധി നൽകി. തുടർന്ന് രാമൻ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ തപസ്വിനിയോടു പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ വിഘ്നങ്ങൾ ജയിക്കപ്പെട്ടുവോ? നിന്റെ തപസ്സ് വർധിക്കുന്നുവോ? തപോധനേ, നിന്റെ കോപവും ആഹാരവും നിയന്ത്രിതമാണോ? നിന്റെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെടുന്നുവോ? നിന്റെ മനസ്സിനു സുഖമുണ്ടോ? മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവളേ, നിന്റെ ഗുരുശുശ്രൂഷ സഫലമായോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഒരു തപസ്വിയോടു ചോദിക്കാൻ ഉചിതമായവതന്നെ — വിഘ്നജയം, തപോവൃദ്ധി, കോപത്തിന്റെയും ആഹാരത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണം, വ്രതപാലനം, മനസ്സുഖം, ഗുരുസേവ എന്നീ ആറുമാണ് തപസ്വിയുടെ സമ്പത്തുകൾ. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം വെളിപ്പെടുന്നു — അവൻ ജാതി ചോദിക്കുന്നില്ല, തപസ്സിന്റെ കുശലം മാത്രം ചോദിക്കുന്നു. പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നതാകട്ടെ ശബരിയുടെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങൾ അവൾ പിടിക്കുന്നു എന്നു കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു. ‘യഥാവിധി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ശാസ്ത്രോക്തമായ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനീയം എന്നിങ്ങനെ. രാമനാകട്ടെ അവളുടെ തപസ്സിന്റെ ക്ഷേമംതന്നെയാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്, മറ്റൊന്നുമല്ല.

രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സിദ്ധയും സിദ്ധന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളുമായ വൃദ്ധയായ ശബരി അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് നിന്നെ കണ്ടതുകൊണ്ടുതന്നെ എനിക്കു തപസ്സിദ്ധി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവരായി. ഇന്ന് ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സ് സഫലമായി, എനിക്കു സ്വർഗവും ലഭിക്കും; കാരണം പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ എല്ലാം പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സൗമ്യാ, മാനം നൽകുന്നവനേ, നിന്റെ സൗമ്യമായ നോട്ടംകൊണ്ട് ഞാൻ പവിത്രയായി; ശത്രുസംഹാരകാ, നിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ അക്ഷയലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും.’ ഈ മറുപടിയിൽ ശബരിയുടെ ഭക്തിയുടെ സാരം പ്രകാശിക്കുന്നു — അവൾ വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ഫലവും യാചിക്കുന്നില്ല; ദർശനം മാത്രമാണ് അവളുടെ എല്ലാ സാധനയുടെയും ഫലം. ‘ദേവവരേ’ (ദേവശ്രേഷ്ഠനിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ പരമേശ്വരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു വാല്മീകിയിൽ അപൂർവമായി മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘സിദ്ധാ സിദ്ധസമ്മതാ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവൾ സ്വയം സിദ്ധയാണെന്നു മാത്രമല്ല, സിദ്ധന്മാരാൽപ്പോലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളാണെന്നും അറിയാം.

പിന്നെ അവൾ പൂർവവൃത്താന്തം പറയുന്നു — ‘നീ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, ഞാൻ എന്നും പരിചരിച്ചിരുന്ന ഗുരുക്കന്മാർ അതുല്യപ്രഭയുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ ഇവിടെനിന്നു സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറിപ്പോയി. പോകുന്ന സമയത്ത് ധർമജ്ഞരും മഹാഭാഗരുമായ ആ മഹർഷിമാർ എന്നോടു പറഞ്ഞു — രാമൻ നിന്റെ ഈ അതിപുണ്യമായ ആശ്രമത്തിലേക്കു വരും. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വരുന്ന ആ അതിഥിയെ നീ സ്വീകരിക്കണം; അവനെ കണ്ടശേഷം നീ അക്ഷയവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും എന്ന്. പുരുഷർഷഭാ, അന്ന് ആ മഹാഭാഗന്മാർ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അതിനാൽ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, നിനക്കുവേണ്ടി പമ്പാതീരത്തുണ്ടാകുന്ന പലതരം കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഞാൻ ശേഖരിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ശബരിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് ഗുരുവചനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. മഹർഷിമാരുടെ ഭാവിജ്ഞാനവും ശബരിയുടെ ശ്രദ്ധയും രാമന്റെ ആഗമനവും — മൂന്നും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. ചിത്രകൂടപ്രവേശത്തിന്റെ കാലനിർദേശം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ആ പ്രസംഗംതന്നെ ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥയുടെ കാലക്രമം ദൃഢമാകുന്നു. ‘അതുല്യപ്രഭയുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനിമാരുടെ ദിവ്യഗതി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഈ അതിപുണ്യമായ ആശ്രമം’ എന്ന മഹർഷിമാരുടെ വചനം ശബരിയുടെ ആശ്രമത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. കാട്ടുവിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശമാകട്ടെ അവളുടെ ദീർഘകാലത്തെ കാത്തിരിപ്പും ശ്രദ്ധയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതിഥി എപ്പോൾ വരുമെന്ന് നിശ്ചയമില്ലാതിരുന്നിട്ടും അവൾ ദിവസവും വിഭവങ്ങൾ ശേഖരിച്ചുവെച്ചിരുന്നു.

ശബരി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ, ജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് ഒരിക്കലും പുറന്തള്ളപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ ശബരിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രഭാവം ദനുവിൽനിന്ന് ഞാൻ യഥാർഥമായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്; നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ അതു നേരിൽ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ രാമന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ വാക്കു കേട്ട് ശബരി ആ രണ്ടുപേർക്കും ആ മഹാവനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — ‘നോക്കൂ, മേഘക്കൂട്ടംപോലെ ഇരുണ്ട, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ ഈ വനം; രഘുനന്ദനാ, ഇതുതന്നെയാണ് മതംഗവനം എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്. മഹാദ്യുതേ, ഇവിടെയാണ് ആത്മജ്ഞാനികളായ എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ കഴിഞ്ഞിരുന്നത്; മന്ത്രങ്ങളാൽ പൂജിതമായ ഈ സ്ഥാനത്ത് അവർ മന്ത്രപൂർവം ഹോമം ചെയ്തിരുന്നു. പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖമായുള്ള ഈ വേദിയിലാണ്, ഞാൻ നന്നായി സത്കരിച്ചിരുന്ന എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ ക്ഷീണത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകളോടെ പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിച്ചിരുന്നത്.’ ‘വിജ്ഞാനേ അബഹിഷ്കൃതാം’ (ജ്ഞാനത്തിൽനിന്നു പുറന്തള്ളപ്പെടാത്തവൾ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — ജാതികൊണ്ടു പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും ജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് അവൾ പുറന്തള്ളപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ‘ദനുവിൽനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ പഴയ പേരായ ‘ദനു’ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവനിൽനിന്നാണ് രാമൻ മതംഗാശ്രമത്തിന്റെ പ്രഭാവം കേട്ടത്. ഇപ്പോൾ കേട്ടത് നേരിൽ കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതും ശിഷ്ടാചാരത്തോടെ — ‘നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ’ എന്ന്. ‘മന്ത്രവന്മന്ത്രപൂജിതം’ എന്ന, ആവർത്തനംപോലെ തോന്നുന്ന പദാവലിയാകട്ടെ മന്ത്രങ്ങളുടെ രണ്ടുവിധമായ പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിധിയിലും പൂജയിലും.

‘രഘൂത്തമാ, അവരുടെ തപഃപ്രഭാവംകൊണ്ട് ഇപ്പോഴും നോക്കൂ — അതുല്യപ്രഭയുള്ള ഈ വേദി ശ്രീകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു. ഉപവാസത്തിന്റെ ക്ഷീണത്താൽ തളർന്ന്, നടക്കാൻ കഴിയാതായ അവർക്ക് തീർഥയാത്ര അസാധ്യമായപ്പോൾ, അവർ ചിന്തിച്ച മാത്രയിൽ വന്നുചേർന്ന ഏഴു സമുദ്രങ്ങളെ നോക്കൂ. രഘുനന്ദനാ, അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം അവർ ഇവിടെ മരങ്ങളിൽ ഇട്ടിരുന്ന മരവുരികൾ ഇപ്പോഴും ഈ പ്രദേശത്ത് ഉണങ്ങുന്നില്ല. ദേവകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ അവർ ഉണ്ടാക്കിയ ഈ മാലകൾ ആമ്പൽപ്പൂക്കളോടൊപ്പം വാടുന്നതേയില്ല.’ ഇങ്ങനെ നാല് ആശ്ചര്യങ്ങൾ ഒരിടത്തു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രഭയുള്ള വേദി, ചിന്തിച്ച മാത്രയിൽ വന്ന ഏഴു സമുദ്രങ്ങൾ, ഉണങ്ങാത്ത മരവുരികൾ, വാടാത്ത മാലകൾ. എല്ലാറ്റിനും ഒരേ കാരണം — മുനിമാരുടെ തപഃപ്രഭാവം. മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ പറഞ്ഞ മാലകളുടെ മാഹാത്മ്യംതന്നെ ഇവിടെ ശബരി സ്ഥലം കാണിച്ചുകൊടുത്ത് ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘ക്ഷീണത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകളോടെ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ വൃദ്ധരായ മുനിമാരുടെ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ തപസ്സിന്റെ കാഠിന്യം ധ്വനിക്കുന്നു.

‘ഈ വനം മുഴുവൻ നീ കണ്ടു, കേൾക്കേണ്ടതു കേട്ടു. അതിനാൽ നിന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആരുടേതാണോ ഈ ആശ്രമം, ആരുടെ പരിചാരികയായിരുന്നുവോ ഞാൻ, ആ ആത്മജ്ഞാനികളായ മുനിമാരുടെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പ്രാർഥിക്കുന്നു. ധർമിഷ്ഠമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവൻ അതുല്യമായ ആഹ്ലാദം നേടി, ‘ആശ്ചര്യം’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ രാമൻ കഠിനവ്രതയായ ആ ശബരിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭദ്രേ, നീ എന്നെ അർച്ചിച്ചു; യഥേഷ്ടം സുഖമായി പോകൂ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിൽ നിഷേധമില്ല, താമസവുമില്ല — ഭക്തയുടെ അഭീഷ്ടം ആ നിമിഷംതന്നെ അനുവദിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആശ്ചര്യം’ എന്ന രാമന്റെ ഉദ്ഗാരമാകട്ടെ രണ്ട് അർഥങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — തപഃപ്രഭാവത്തിലുള്ള വിസ്മയവും ശബരിയുടെ നിഷ്ഠയോടുള്ള പ്രശംസയും. ‘കളേബരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരീരം ഒരു ആവരണം മാത്രമാണെന്ന ഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആത്മജ്ഞാനികളുടെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ’ എന്ന അവളുടെ പ്രാർഥന ഒരു സേവികയുടെ സ്വാഭാവികമായ ആഗ്രഹമാണ് — മരണത്തെപ്പോലും ഗുരുസാന്നിധ്യലാഭമായാണ് അവൾ കരുതുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ജടധാരിണിയും മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവളുമായ അവൾ രാമന്റെ അനുവാദത്തോടെ അഗ്നിയിൽ തന്നെത്തന്നെ ഹോമിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവളായി സ്വർഗത്തിലേക്കുതന്നെ പോയി. അപ്പോൾ അവൾ ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, ദിവ്യമാലകളും ദിവ്യാനുലേപനങ്ങളും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച്, കാണാൻ മനോഹരിയായിത്തീർന്നു; മിന്നൽപ്പിണരെന്നപോലെ ആ ദേശത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു. പുണ്യാത്മാക്കളായ ആ മഹർഷിമാർ എവിടെ വിഹരിക്കുന്നുവോ, ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് ശബരി ആത്മസമാധിയിലൂടെ പോയി. ഇങ്ങനെ ശബരിയുടെ ഉപാഖ്യാനം സമാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു — ജാതികൊണ്ടു താഴ്ന്നവളും പ്രായംകൊണ്ടു വൃദ്ധയും വനത്തിൽ ഏകാകിനിയുമായ ആ തപസ്വിനി ഗുരുവചനം ശ്രദ്ധയോടെ മുറുകെപ്പിടിച്ച് ദീർഘകാലം കാത്തിരിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ രാമദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ആത്മസമാധിനാ’ (ആത്മസമാധിയിലൂടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ യോഗബലംകൊണ്ടുള്ള ദേഹത്യാഗമാണു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, വെറും അഗ്നിപ്രവേശമല്ല. ഇവിടത്തെ അഗ്നിപ്രവേശം ആത്മഹത്യയല്ല, യോഗികളുടെ ഇച്ഛാമരണം എന്ന ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ഗതിയാണ്. ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അഗ്നിതന്നെ അവളുടെ തേജസ്സിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെയാകുന്നു. ‘മിന്നൽപ്പിണരെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ ക്ഷണികമെങ്കിലും അതിതീവ്രമായ പ്രഭ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക