സർഗ്ഗം
കബന്ധൻ പമ്പയിലേക്കുള്ള വഴി ഉപദേശിക്കുന്നു
പടിഞ്ഞാറോട്ടുള്ള മംഗളമായ വഴി, പമ്പാസരോവരവർണന, ശബരിയെയും മതംഗാശ്രമത്തെയും കുറിച്ചുള്ള കഥനം, ഋശ്യമൂകത്തിലെ സുഗ്രീവന്റെ വാസം, ദിവ്യരൂപത്തിൽ കബന്ധന്റെ പ്രസ്ഥാനം
മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ തന്റെ പൂർവകഥ അറിയിച്ച് സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യാൻ ഉപദേശിച്ചിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ വഴിതന്നെ വിസ്തരിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ഉപായം കാണിച്ചശേഷം കാര്യജ്ഞനായ അവൻ വീണ്ടും അർഥവത്തായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഈ മനോഹരമായ മരങ്ങൾ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചു ശോഭിക്കുന്ന ഈ വഴിതന്നെയാണ് മംഗളമായ വഴി.’ തുടർന്ന് വഴിയിലുള്ള മരങ്ങളെ അവൻ പേരെടുത്ത് എണ്ണുന്നു — ഞാവൽ, പ്രിയാളം, പ്ലാവ്, പേരാൽ, ഇത്തി, തിന്ദുകം, അരയാൽ, കർണികാരം, മാവ്, മറ്റു മരങ്ങളും; പിന്നെ ധന്വനം, നാഗവൃക്ഷം, തിലകം, നക്തമാലം, നീലാശോകം, കടമ്പ്, പൂത്ത കരവീരം; പിന്നെ അഗ്നിമുഖ്യം, അശോകം, സുരക്തം, പാരിഭദ്രം. ‘ആ മരങ്ങളിൽ കയറിയോ ബലമായി നിലത്തു വീഴ്ത്തിയോ അമൃതുതുല്യമായ പഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ പോകും’ എന്ന് അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ വനം കടന്ന് പൂത്ത മരങ്ങളുള്ള മറ്റൊരു വനത്തിലെത്തണമെന്നും നിർദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി വഴിയുടെ വർണനയിലൂടെത്തന്നെ ആശ്വാസം നൽകുന്നു. ശോകാർത്തരായ സഹോദരന്മാരുടെ മുന്നിൽ പഴങ്ങളും പൂക്കളും നിറഞ്ഞ, സുഖം നൽകുന്ന ഒരു വഴി നീട്ടിവെക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ദൂരം പോകേണ്ടിവന്നാലും ക്ലേശകരമാകില്ല. മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണുന്നതിനും പ്രയോജനമുണ്ട് — അവതന്നെയാണ് വഴിയടയാളങ്ങൾ; അവയിലൂടെ യാത്രക്കാർക്കു വഴി തെറ്റുകയില്ല. ‘ശിവഃ പന്ഥാഃ’ (മംഗളമായ വഴി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധൻ ദിക്കു മാത്രമല്ല നിർദേശിക്കുന്നത്, ക്ഷേമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വഴി ദുർഗമമല്ല, ഭയങ്കരവുമല്ല. മുൻപ് ജനസ്ഥാനത്തും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലുമുണ്ടായിരുന്ന ഭയം ഇനി ഇല്ല എന്നു ധ്വനി. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കാണ് നിർദേശിക്കപ്പെട്ടത്, രാവണന്റെ ലങ്ക തെക്കേ ദിക്കിലാണെങ്കിലും; എന്നാൽ ആദ്യം സഹായിയെയാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, ശത്രുവിനെയല്ല എന്നതാണ് നീതി.
ആ രണ്ടാമത്തെ വനത്തെ കബന്ധൻ നന്ദനവനത്തിനു തുല്യവും ഉത്തരകുരുദേശംപോലെയുള്ളതുമായി വർണിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള മരങ്ങൾ എല്ലാക്കാലത്തും ഫലം തരുന്നവയും മധു ഒഴുക്കുന്നവയുമാണ്; ചൈത്രരഥത്തിലെന്നപോലെ അവിടെ എല്ലാ ഋതുക്കളും ഒരേസമയം വസിക്കുന്നു; ഫലഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ, വലിയ ശാഖകളുള്ള, മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ള മരങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ശോഭിക്കുന്നു. ‘അവയിൽ കയറിയോ സുഖമായി നിലത്തു വീഴ്ത്തിയോ ലക്ഷ്മണൻ നിനക്ക് അമൃതുതുല്യമായ പഴങ്ങൾ നൽകും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമായ പർവതങ്ങളിലൂടെ ചുറ്റിനടന്ന്, പർവതത്തിൽനിന്നു പർവതത്തിലേക്കും വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കും പോയി, നിങ്ങൾ പമ്പ എന്നു പേരുള്ള താമരപ്പൊയ്കയിലെത്തും എന്ന് കബന്ധൻ യാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ പൊയ്കയാകട്ടെ ചരലില്ലാത്തതും വഴുക്കലില്ലാത്തതും സമമായ കടവുകളുള്ളതും പായലില്ലാത്തതുമാണ് — അതിന്റെ വെള്ളത്തിൽ ചരലില്ല, തീരം നിരപ്പില്ലാത്തതല്ല, എവിടെയും പെട്ടെന്നുള്ള കുഴിയില്ല, പായലുമില്ല. ഈ നാലു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി ആ സരോവരത്തിന്റെ നിർമലതയും സുഖമായി ഇറങ്ങിക്കുളിക്കാനുള്ള സൗകര്യവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ വനവർണനയിൽനിന്ന് സരോവരവർണനയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം നടക്കുന്നു, കാരണം തുടർന്ന് സർഗം മുഴുവൻ മിക്കവാറും പമ്പയുടെ വൈഭവമാണു വർണിക്കുന്നത്. ‘ചങ്ക്രമന്തൗ’ (ചുറ്റിനടന്ന്) എന്ന ദ്വിവചനമാകട്ടെ യാത്രയുടെ ദൈർഘ്യവും പതുക്കെയുള്ള നടപ്പും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ തിടുക്കത്തിൽ ഓടുകയല്ല, വനശോഭ കണ്ടുകൊണ്ട് ക്രമമായി പോകുന്നു എന്നാണ് കബന്ധന്റെ കാഴ്ചപ്പാട്. ഇവിടെ വനവർണനയ്ക്കു മറ്റൊരു പ്രയോജനവുമുണ്ട് — ശോകത്താൽ തളർന്ന രാമന്റെ മനസ്സിനെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യംകൊണ്ട് അല്പം ആശ്വസിപ്പിക്കണം എന്നത്.
ഇവിടെനിന്ന് പമ്പയുടെ വർണന വിസ്തൃതമാകുന്നു. അതിന്റെ മണൽ നല്ലതാണ്, വെള്ളം താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും ശോഭിക്കുന്നു. അവിടെ ഹംസങ്ങളും പ്ലവങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും കുരരങ്ങളും മധുരസ്വരത്തിൽ കൂജനം ചെയ്യുന്നു; പമ്പാജലത്തെത്തന്നെ അവ മേച്ചിൽസ്ഥലമാക്കുന്നു. വധം എന്തെന്ന് അറിയാത്തതിനാൽ മനുഷ്യരെ കണ്ടാലും അവ ഭയപ്പെടുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ അഹിംസാത്മകതയും നിർഭയതയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. നെയ്യുണ്ടപോലെ തടിച്ച ആ പക്ഷികളെ നിങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ പറയുന്നു. രോഹിതം, വക്രതുണ്ഡം, നലമീനം എന്നീ മത്സ്യങ്ങളെ ശരങ്ങളാൽ കൊന്ന്, നിന്നോടു ഭക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ തൊലിയും ചിറകും നീക്കി, ഇരുമ്പിൽ ചുട്ടെടുത്ത, മെലിയാത്ത, മുള്ളില്ലാത്ത ശ്രേഷ്ഠമായ മത്സ്യങ്ങൾ നിനക്കു നൽകും. പമ്പയിലെ പൂക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നീ അവ ആവോളം ഭക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അവൻ താമരയുടെ ഗന്ധമുള്ള, മംഗളകരമായ, സുഖമായി തണുത്ത, രോഗം വരുത്താത്ത, വെള്ളിയും സ്ഫടികവുംപോലെ തെളിഞ്ഞ, കലങ്ങാത്ത വെള്ളം കോരിയെടുത്ത് താമരയിലയിൽ നിന്നെ കുടിപ്പിക്കും. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭ്രാതൃസേവനമാണ് മുഖ്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — വനത്തിലും രാമനുവേണ്ടി എല്ലാ സുഖവും അവൻതന്നെ ഒരുക്കുന്നു എന്നാണ് കബന്ധന്റെ ആശയം. മത്സ്യഭക്ഷണത്തിന്റെ പരാമർശമാകട്ടെ വനവാസികളായ ക്ഷത്രിയരുടെ ആചാരത്തെ പിന്തുടരുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇതേ അർഥമാണു കാണിക്കുന്നത്. ‘നിസ്ത്വക്പക്ഷാൻ അയസ്തപ്താൻ’ (തൊലിയും ചിറകും നീക്കി ഇരുമ്പിൽ ചുട്ടെടുത്ത) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മത്സ്യങ്ങളുടെ പാകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — തൊലിയും ചിറകും നീക്കി, ഇരുമ്പിൽ ചുട്ട്, മെലിഞ്ഞവയല്ലാതെ, മുള്ളുകൾ ശേഷിക്കാതെ. ഇത്രയും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത് കബന്ധന്റെ വാത്സല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിന്റെ വർണനയിൽ ‘ശിവം അനാമയം’ (മംഗളകരവും രോഗം വരുത്താത്തതും) എന്ന പദത്തിൽ ആരോഗ്യകരത്വവും ‘സുഖശീതം’ (സുഖമായി തണുത്ത) എന്ന പദത്തിൽ സ്പർശസുഖവും പറയപ്പെടുന്നു. താമരയിലയിൽ കുടിക്കുന്നതാകട്ടെ വനവാസികളുടെ ആചാരമാണ്. പക്ഷികളുടെ പേരുകളും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഹംസം, പ്ലവം (കാരണ്ഡവം), ക്രൗഞ്ചം, കുരരം എന്നീ നാലു ജലപക്ഷികളെ ഇവിടെ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ ‘വൽഗുസ്വരാഃ’ (മധുരസ്വരമുള്ളവ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ മധുരമായ ശബ്ദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ശബ്ദം, രൂപം, രസം, സ്പർശം എന്നീ നാല് ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളും പമ്പാതീരത്ത് സുലഭമാണെന്ന് കവി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു.
സായാഹ്നത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്, മലഗുഹകളിൽ ഉറങ്ങുന്ന, വനചാരികളായ തടിച്ച വാനരന്മാരെ കാണിച്ചുകൊടുക്കും; വെള്ളത്തിനോടുള്ള ആർത്തികൊണ്ട് അടുത്തെത്തുന്ന അവർ കാളകളെപ്പോലെ മുക്കുറയിടുന്നു, തടിച്ചവരും മഞ്ഞനിറമുള്ളവരുമായി കാണപ്പെടുന്നു. സായാഹ്നത്തിൽത്തന്നെ, ശാഖകളുള്ള, മാലകളണിഞ്ഞ മരങ്ങളും പമ്പയിലെ മംഗളകരമായ വെള്ളവും കണ്ട് രാമൻ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ തിലകങ്ങളും നക്തമാലങ്ങളും ശോഭിക്കുന്നു, വെള്ളത്തിൽ വിടർന്ന ആമ്പലുകളും താമരകളും നിൽക്കുന്നു. ആശ്ചര്യം ഇതാണ് — ഒരു മനുഷ്യനും ആ മാലകൾ അവിടെ അണിയിക്കുന്നില്ല, എന്നിട്ടും അവ വാടുന്നില്ല, കൊഴിയുന്നുമില്ല. ഈ അലൗകികമായ സവിശേഷതയാണ് ശ്രോതാവിൽ കൗതുകം ജനിപ്പിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിന്റെ കാരണം പറയാൻ കബന്ധൻ ഒരു പുരാതനകഥ ആരംഭിക്കുന്നു — പണ്ട് അവിടെ മതംഗമുനിയുടെ ശിഷ്യരായ ഏകാഗ്രചിത്തരായ ഋഷിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന്. ഇങ്ങനെ സർഗമധ്യത്തിൽ ഒരു തീർഥമാഹാത്മ്യംപോലെ ഒരു ഉപാഖ്യാനം കടന്നുവരുന്നു; അതിലൂടെ പമ്പയുടെ പാവിത്ര്യവും പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വർണന ഇവിടെ യാദൃച്ഛികമല്ല — മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവസഖ്യം ഉണ്ടാകാനിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വാനരവർഗത്തെ കാണിക്കുന്നു. ‘കാളകളെപ്പോലെ മുക്കുറയിടുന്നു’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവരുടെ ബലവും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മംഗളകരമായ വെള്ളം കണ്ട് നീ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും’ എന്ന വചനം സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന താത്പര്യംതന്നെയാണ് — പ്രകൃതിദർശനത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ശമനം.
ഗുരുവിനുവേണ്ടി കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ചുമന്നുകൊണ്ടുവന്ന, ഭാരത്താൽ തളർന്ന ആ മതംഗശിഷ്യരുടെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഭൂമിയിൽ വേഗം വീണ വിയർപ്പുതുള്ളികൾതന്നെ അപ്പോൾ മുനിമാരുടെ തപസ്സുകൊണ്ട് മാലകളായിത്തീർന്നു. വിയർപ്പുതുള്ളികളിൽനിന്നുണ്ടായവയായതിനാൽ അവ നശിക്കുന്നില്ല — അതുകൊണ്ടാണ് അവ വാടാത്തതും കൊഴിയാത്തതും. ഇങ്ങനെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം പൂക്കളിലും സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ആ ഋഷിമാർ പോയി; എന്നാൽ അവരുടെ പരിചാരികയായിരുന്ന ശബരി എന്ന ചിരഞ്ജീവിയായ തപസ്വിനിയെ ഇപ്പോഴും അവിടെ കാണാം. എപ്പോഴും ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവൾ സർവഭൂതങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്ന ദേവതുല്യനായ രാമനെ കണ്ട് സ്വർഗലോകത്തിലേക്കു പോകും എന്ന് കബന്ധൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശബരിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് രാമദർശനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് എന്നാണ് ഭാവം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകും. പിന്നെ പമ്പയുടെ പടിഞ്ഞാറേ തീരം ആശ്രയിച്ച് രാമൻ അതുല്യവും ഗൂഢവുമായ ഒരു ആശ്രമസ്ഥാനം കാണും. മതംഗമുനിയുടെ വിധാനംകൊണ്ടുതന്നെ ആനകൾക്ക് ആ ആശ്രമത്തെയും ആ കാനനത്തെയും ആക്രമിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല — തപശ്ശക്തിയാലുള്ള രക്ഷ എന്നതുതന്നെ ഇവിടെയും താത്പര്യം. ഇവിടെ മൂന്ന് അത്ഭുതങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — വാടാത്ത പൂക്കൾ, ചിരഞ്ജീവിയായ ശബരി, ആനകൾക്ക് ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ആശ്രമം. മൂന്നിനും കാരണം ഒന്നുതന്നെ — മതംഗമുനിയുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യരുടെയും തപഃപ്രഭാവം. ഇങ്ങനെ കവി പമ്പാതീരത്തെ രമണീയം മാത്രമല്ല, പുണ്യക്ഷേത്രമായും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിലൂടെ രാമന്റെ അവിടേക്കുള്ള ആഗമനം യാദൃച്ഛികമല്ല, നിയതി നിർദേശിച്ചതാണെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ശ്രമണീ’ എന്ന പദം തപസ്വിനിയെ കുറിക്കുന്നു; ‘ശബരി’ എന്നതാകട്ടെ അവളുടെ ജാതിനാമംതന്നെ പേരായി മാറിയതാണ്.
ആ കാനനം ലോകത്തിൽ മതംഗവനം എന്ന പേരിൽത്തന്നെ പ്രസിദ്ധമാണ്. നന്ദനത്തിനു തുല്യവും ദേവാരണ്യംപോലെയുള്ളതും പലതരം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ വനത്തിൽ രാമൻ സംതൃപ്തനായി രമിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ പറയുന്നു. പമ്പയുടെ മുന്നിൽ പൂത്ത മരങ്ങളുള്ള ഋശ്യമൂകം എന്ന പർവതം നിലകൊള്ളുന്നു; അതു കയറാൻ അതിപ്രയാസമുള്ളതും ആനക്കുട്ടികളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും ഉദാരവും പണ്ട് ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ചതുമാണ്. ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്ന പുരുഷൻ സ്വപ്നത്തിൽ ഏതു ധനം നേടുന്നുവോ, ഉണർന്നാലും അതു ലഭിക്കുന്നു — ഇതാണ് ആ പർവതത്തിന്റെ ദിവ്യമായ സവിശേഷത; ഇതാണ് മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവന്റെ അവിടത്തെ വാസത്തെ അർഥവത്താക്കുന്നത്. എന്നാൽ വക്രമായ ആചാരമുള്ള പാപകർമി അതിൽ കയറിയാൽ, ഉറങ്ങുന്ന അവനെ രാക്ഷസന്മാർ എടുത്ത് അവിടെവെച്ചുതന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ പർവതം സത്പുരുഷന്മാർക്കു വരം നൽകുന്നതും ദുഷ്ടന്മാർക്കു ശിക്ഷ നൽകുന്നതുമായി രണ്ടുവിധത്തിലും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ കബന്ധൻ പരോക്ഷമായി രാമനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ധർമിഷ്ഠന് അവിടെ ഭയമില്ല, മറിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധിയാണ് അവിടെ കാത്തിരിക്കുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ലഭിച്ച ധനം ഉണരുമ്പോഴും ലഭിക്കുന്നു എന്ന വചനം ലോകോത്തരമാണ്. അതിന്റെ താത്പര്യമാകട്ടെ ഇതാണ് — വിശ്വാസത്തോടെ അവിടെ ഉറങ്ങുന്നവന്റെ മനോരഥം സത്യമാകുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള പർവതത്തിലാണ് ബാലിയെ ഭയന്ന സുഗ്രീവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചത്, കാരണം പാപകർമിക്ക് അവിടെ കയറാനാവില്ല — ഈ കാരണം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടും. ‘ഉദാരഃ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ അഭീഷ്ടഫലം നൽകുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ആ പർവതത്തിൽ, പമ്പയിൽ ക്രീഡിക്കുന്ന, മതംഗാശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആനക്കുട്ടികളുടെ വലിയ ചിന്നംവിളി കേൾക്കാം. മദധാരകളാൽ നനഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠരായ ഗജങ്ങൾ കൂട്ടംചേർന്ന്, പിന്നെ വേർപിരിഞ്ഞ്, മേഘവർണരും വേഗമേറിയവരുമായി ചുറ്റിനടക്കുന്നു. അവിടെ നിർമലവും മനോഹരവും ശോഭനവും അത്യന്തം സുഖകരമായ സ്പർശമുള്ളതും എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ വെള്ളം കുടിച്ച് തൃപ്തരായി അവ വീണ്ടും വനങ്ങളിലേക്കു കടക്കുന്നു. കരടികളെയും പുലികളെയും നീലക്കല്ലുപോലെ മൃദുവായ ശോഭയുള്ള മാനുകളെയും ഓടിമറയുന്ന, തോൽപ്പിക്കാനാവാത്ത രുരുമാനുകളെയും കണ്ട് രാമൻ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും എന്ന് വീണ്ടും ആശ്വാസം പറയപ്പെടുന്നു. ആ പർവതത്തിൽ ഒരു വലിയ ഗുഹ ശോഭിക്കുന്നു; അതു പാറകൊണ്ടു മൂടിയതും അതിൽ പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്. ആ ഗുഹയുടെ കിഴക്കേ വാതിൽക്കൽ ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ള, രമണീയമായ, പലതരം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, തണുത്ത വെള്ളമുള്ള ഒരു വലിയ തടാകമുണ്ട്. ആ ഗുഹയിൽത്തന്നെയാണ് ധർമാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നത്; ചിലപ്പോൾ ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലും നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കബന്ധൻ വഴിയുടെ അവസാനവും അവിടത്തെ ആളെയും ഒരേസമയം നിർദേശിക്കുന്നു — പോകേണ്ട സ്ഥലവും അവിടെയുള്ള സഹായിയും രണ്ടും രാമനു വ്യക്തമാകുന്നു. ആനകളുടെ വർണനയിൽ ‘മേഘവർണരും വേഗമേറിയവരും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ നിറവും വേഗവും രണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ‘കൂട്ടംചേർന്ന്’, പിന്നെ ‘വേർപിരിഞ്ഞ്’ എന്ന ക്രമത്തിൽ കൂട്ടത്തിന്റെ ഒന്നിക്കലും വേർപിരിയലും ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഗുഹയുടെ വർണനയിൽ ‘ശിലാപിധാനാ’ (പാറകൊണ്ടു മൂടിയത്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ സുരക്ഷിതമായ വാസസ്ഥലം. കിഴക്കേ വാതിൽക്കലുള്ള തണുത്ത വെള്ളമുള്ള തടാകമാകട്ടെ അവന്റെ ജീവിതത്തിനുള്ള ഉപാധി. ഇങ്ങനെ എല്ലാം മുൻകൂട്ടി വർണിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട രാമൻ മുന്നോട്ട് സ്വയം അതു നേരിൽ കാണും. ‘രുരൂൻ അപേതാൻ അജയാൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മാനുകളുടെ ശീഘ്രഗതിയും അപരാജേയതയും പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ജീവികളെല്ലാം നിർഭയരാണ്, കാരണം ആ ക്ഷേത്രം മതംഗമുനിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഉപദേശിച്ചശേഷം, മാലയണിഞ്ഞ, സൂര്യവർണമായ ശോഭയുള്ള, വീര്യവാനായ കബന്ധൻ ആകാശത്തിൽ ശോഭിച്ചു — ശാപമുക്തനായ അവന്റെ ദിവ്യരൂപം വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു. ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആ മഹാഭാഗനെ കണ്ട്, പുറപ്പെടാനൊരുങ്ങിയ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അടുത്തുനിന്ന് ‘നീ പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവനും ‘കാര്യസിദ്ധിക്കായി പോകൂ’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. ഏറെ സന്തുഷ്ടരായ അവരോട് അനുവാദം വാങ്ങി കബന്ധൻ അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. ആ പഴയ രൂപം വീണ്ടെടുത്ത്, ശ്രീയാൽ ആവൃതനായി, ശരീരം മുഴുവൻ ശോഭിക്കുന്ന അവൻ ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ രാമനെ നോക്കി, വഴി കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ‘സഖ്യം ചെയ്യൂ’ എന്നു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഈ വചനത്തോടെയാണ് സർഗം സമാപിക്കുന്നത്. സുഗ്രീവസഖ്യമാണ് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിന്റെ മൂലം എന്നതാണ് കബന്ധന്റെ അവസാനത്തെ ഉപദേശം; ആ ഉപദേശമാണ് മുന്നോട്ട് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ കഥ മുഴുവൻ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. ശാപമുക്തനായ ഉപകാരിയുടെ വാക്കു കേട്ട് സഹോദരന്മാർ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു എന്ന് അടുത്ത സർഗം കാണിക്കും. ‘സ്രഗ്വീ ഭാസ്കരവർണാഭഃ’ (മാലയണിഞ്ഞ, സൂര്യവർണമായ ശോഭയുള്ള) എന്ന വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ശാപത്തിനുമുമ്പുള്ള ഗന്ധർവരൂപത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണരുന്നു. മുൻപ് വികൃതനും ഭീഷണനുമായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ദിവ്യനും പ്രകാശമാനനുമാണ് — ദഹനസംസ്കാരത്തിന്റെ ഫലമാണിത്. ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത ഇതാണ് — വചനം മുഴുവൻ കബന്ധന്റേതുതന്നെ, രാമനാകട്ടെ ശ്രോതാവു മാത്രം. ഉപകാരിയുടെ വചനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്. കബന്ധന്റെ പോക്കോടെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ രാക്ഷസപർവം ഏകദേശം സമാപിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥