സർഗ്ഗം
ശബളയുടെ സൈന്യസൃഷ്ടി
ശബളയെ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകൽ, പശുവിന്റെ വിലാപം, വസിഷ്ഠനോടുള്ള ചോദ്യം, ബ്രഹ്മബലത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം, പഹ്ലവർ, ശകർ, യവനർ എന്നിവരുടെ സൃഷ്ടി, വിശ്വാമിത്രസൈന്യത്തിന്റെ സംഹാരം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കോടിക്കണക്കിനു പശുക്കളെയും ആയിരക്കണക്കിനു കുതിരകളെയും രഥങ്ങളെയും രത്നങ്ങളെയും സ്വർണത്തെയും നൽകാമെന്നു പറഞ്ഞ് വിശ്വാമിത്രൻ ശബളയെ യാചിച്ചു; വസിഷ്ഠനാകട്ടെ ‘ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ രത്നം, ഇവൾതന്നെയാണ് എന്റെ ജീവിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഒരു വിധത്തിലും നൽകിയില്ല. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിൽ കഥ തുടരുന്നു: വസിഷ്ഠമുനി കാമധേനുവിനെ വിട്ടുകൊടുക്കാതിരുന്നപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബളയെ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി. മഹാത്മാവായ രാജാവ് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ആ ശബള ദുഃഖിതയും ശോകത്താൽ ക്ഷീണിതയുമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: യാചനയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ ബലപ്രയോഗം; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ക്ഷാത്രബലത്തിന്റെ ഗതി ഇതുതന്നെ. ‘അന്വകർഷത്’ (വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അപഹരിച്ചു എന്നല്ല, വലിച്ചിഴച്ചു എന്നാണ് പറഞ്ഞത്: ഒരു മൃഗത്തെയെന്നപോലെ ഇഴച്ചുകൊണ്ടുപോയി എന്ന്.
അവൾ മനസ്സിൽത്തന്നെ വിലപിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവോ, ദീനയും അത്യന്തം ദുഃഖിതയുമായ എന്നെ രാജഭൃത്യന്മാർ ഇങ്ങനെ കൊണ്ടുപോകാൻ? ശുദ്ധാത്മാവായ ആ മഹർഷിക്കു ഞാൻ എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു, നിരപരാധിയും ഭക്തയുമായ എന്നെ കണ്ടിട്ടും ആ ധാർമികൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ?’ ഇവിടെ കവി മൃഗത്തിന്റെ ഹൃദയം മനുഷ്യഹൃദയംപോലെതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ബലാത്കാരംകൊണ്ടല്ല അവൾ ദുഃഖിക്കുന്നത്, സ്വാമിയുടെ ഉപേക്ഷകൊണ്ടാണ്; ഭക്തനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് പരമമായ ദുഃഖം. ‘അനാഗസം’ (നിരപരാധിയെ), ‘ഭക്താം’ (ഭക്തയെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾതന്നെ അവളുടെ പക്ഷം മുഴുവൻ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് അവൾ അത്യന്തം തേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുക്കലേക്കു വേഗത്തിൽ പോയി. നൂറുകണക്കിനു രാജഭൃത്യന്മാരെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ് കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ അവൾ മഹാത്മാവിന്റെ കാൽക്കലെത്തി. അവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ നിന്ന്, കരഞ്ഞും നിലവിളിച്ചും മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള സ്വരത്തിൽ അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മൂന്നു വാക്കുകൾ ഓർക്കേണ്ടതാണ്: ‘നിർധൂയ’ (കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) അവളുടെ ശക്തിയും, ‘അനിലവേഗേന’ (കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ) അവളുടെ ധൃതിയും, ‘മേഘനിഃസ്വനാ’ (മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള സ്വരത്തോടെ) ആർത്തനാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ഭൃത്യന്മാരെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞു പോകാൻ കഴിവുള്ളവൾക്ക് സ്വയം രാജാവിനെ ജയിക്കാനും കഴിയും; എങ്കിലും സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയില്ലാതെ അവൾ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് ശക്തിയുടെ വിനയം. മാത്രമല്ല, ‘പാദമൂലം’ (കാൽക്കൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ ഓടുന്നത് രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല, ശരണത്തിനുവേണ്ടിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അവൾ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഭഗവാനേ, ബ്രഹ്മപുത്രാ, അങ്ങ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവോ, ഈ രാജഭടന്മാർ എന്നെ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽനിന്നു കൊണ്ടുപോകാൻ?’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മർഷി, ശോകംകൊണ്ടു തപിക്കുന്ന ഹൃദയമുള്ള ദുഃഖിതയായ അവളെ സ്വന്തം സഹോദരിയെപ്പോലെ കരുതി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘സ്വസാരമിവ’ (സഹോദരിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ഇവിടെ ചിന്തനീയമാണ്: പശു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനമല്ല, ബന്ധുവാണ്; അതിനാൽ അവളുടെ വേർപാടിൽ മുനിയുടെ ഹൃദയവും അലിയുന്നു. ‘ബ്രഹ്മണഃ സുത’ (ബ്രഹ്മപുത്രാ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായവൻ ആശ്രിതയെ ഉപേക്ഷിക്കുമോ?
വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു: ‘ശബളേ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നീ എനിക്ക് ഒരു അപകാരവും ചെയ്തിട്ടില്ല. മഹാബലനായ ഈ രാജാവ് ബലംകൊണ്ടു മദിച്ച് നിന്നെ കൊണ്ടുപോകുകയാണ്. എന്റെ ബലം അവന്റേതിനു തുല്യമല്ല; വിശേഷിച്ച് ഇന്ന് അവൻ രാജാവും ക്ഷത്രിയനും ഭൂപതിയുമാണ്; അതിനാൽ ബലവാനാണ്. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ആനപ്പുറത്തെ കൊടികൾ നിരന്ന ഇവന്റെ ഈ അക്ഷൗഹിണി പൂർണമായുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ഇവൻ കൂടുതൽ ബലവാനാണ്.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ നിർവേദം ഭീരുത്വമല്ല, തപസ്വിയുടെ സ്വാഭാവികമായ അഹിംസാനിഷ്ഠയാണ്: അദ്ദേഹം ബലം അറിയുന്നു, പക്ഷേ സ്വയം പ്രഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന് ആദ്യംതന്നെ പറയുന്നു, പിന്നെ കാരണം പറയുന്നു: പ്രീതി വേറെ, അസാമർഥ്യം വേറെ എന്ന വിവേകം. ‘അക്ഷൗഹിണി’ എന്നതുകൊണ്ട് ലൗകികബലത്തിന്റെ പരകോടി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതാണ് പിന്നീട് ബ്രഹ്മബലംകൊണ്ടു തകർക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്ന ആ പശു അതുല്യപ്രഭനായ ബ്രഹ്മർഷിയോടു വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ക്ഷത്രിയന്റെ ബലത്തെ ബലമെന്നു പറയുന്നില്ല; ബ്രാഹ്മണരാണ് കൂടുതൽ ബലവാന്മാർ. ബ്രഹ്മർഷേ, ബ്രഹ്മബലം ദിവ്യമാണ്, ക്ഷാത്രബലത്തെക്കാൾ ബലവത്തരവുമാണ്.’ ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ബീജവാക്യം; ഇതിൽനിന്നാണ് ബ്രാഹ്മണ്യം നേടാനുള്ള വിശ്വാമിത്രന്റെ ദീർഘമായ തപഃകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്. പശു ഭക്ത മാത്രമല്ല, ‘വചനജ്ഞ’ (വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്നവൾ)യുമാണ്: സ്വാമിയുടെ ശോകം കേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ സിദ്ധാന്തംകൊണ്ട് അവൾ അദ്ദേഹത്തെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. വിനയത്തോടൊപ്പം ദൃഢത: ഇതാണ് ഉത്തമമായ പ്രതിവാദം.
‘അങ്ങയുടെ ബലം അളവറ്റതാണ്; അങ്ങയെക്കാൾ ബലവാനായി ആരുമില്ല. മഹാവീര്യനായ വിശ്വാമിത്രനുപോലും അങ്ങയുടെ തേജസ്സ് സമീപിക്കാനാവാത്തതാണ്. മഹാതേജസ്വീ, അങ്ങയുടെ ബ്രഹ്മബലംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ എന്നെത്തന്നെ നിയോഗിച്ചാലും; ആ ദുരാത്മാവിന്റെ ദർപ്പവും ബലവും പ്രയത്നവും ഞാൻ നശിപ്പിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ശക്തി സ്വയം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, നിയോഗംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ബ്രഹ്മബലത്തിന്റെ മര്യാദ. മാത്രമല്ല, ‘ദർപ്പം, ബലം, പ്രയത്നം’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾതന്നെ രാജാവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവയിൽ ദർപ്പമാണ് ആദ്യം എണ്ണിയിരിക്കുന്നത്, കാരണം അതിൽനിന്നാണ് മറ്റുള്ളവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ‘ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന സൈന്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുരഭി അങ്ങനെതന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവളുടെ ‘ഹുംഭാ’ എന്ന അമറലിൽനിന്ന് നൂറുകണക്കിനു പഹ്ലവർ ജനിച്ചു. വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ആ രാജാവ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, കോപംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ വിടർന്നു. ഇവിടെ ‘പശ്യതഃ’ (നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ്: സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശം രാജാവ് സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ടുതന്നെ കാണുന്നു, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘ഹുംഭാരവം’ പശുവിന്റെ അമറലാണ്; അതിൽനിന്നുതന്നെ യോദ്ധാക്കൾ ജനിക്കുന്നു: ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, മന്ത്രംകൊണ്ടല്ല, നാദംകൊണ്ടുമാത്രം. ‘കോപംകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ വിടർന്നവൻ’ എന്നത് രാജാവിന്റെ ചിത്രമാണ്: ബാഹ്യബലം ക്ഷയിച്ചവനു കോപം മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു.
അദ്ദേഹം പലതരം ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് പഹ്ലവരെ നശിപ്പിച്ചു. വിശ്വാമിത്രനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട നൂറുകണക്കിനു പഹ്ലവരെ കണ്ട് ആ പശു വീണ്ടും യവനന്മാർ കലർന്ന ഘോരരായ ശകന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. യവനന്മാർ കലർന്ന ആ ശകന്മാരാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ രണ്ടാമതും സൃഷ്ടി: സൃഷ്ടിശക്തി അക്ഷയമാണ്, ശസ്ത്രബലമാകട്ടെ പരിമിതവും. രാജാവ് കൊല്ലുന്നിടത്തോളം അവൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന് അന്ത്യം കാണുന്നില്ല. ‘ഉച്ചാവചൈഃ ശസ്ത്രൈഃ’ (പലതരം ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് എല്ലാ ശസ്ത്രങ്ങളും പ്രയോഗിച്ചുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ജയിക്കുന്നില്ല.
പ്രഭാവശാലികളും മഹാവീര്യരും സ്വർണക്കേസരംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവരും മൂർച്ചയുള്ള വാളുകളും പട്ടിശങ്ങളും ധരിച്ചവരും സ്വർണനിറമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവരുമായിരുന്നു അവർ. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയുള്ള അവരാൽ ആ സൈന്യം മുഴുവൻ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു; അവയാൽ ആ യവനരും കാംബോജരും ബർബരരും പരിഭ്രാന്തരാക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെത്തന്നെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു: ജയത്തോടെയല്ല, പരാജയത്തോടെയല്ല, ഇരുബലങ്ങളുടെയും ആരംഭത്തോടെ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ പശു വീണ്ടും യോഗബലംകൊണ്ട് കാംബോജരെയും ബർബരരെയും യവനരെയും കിരാതരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർ വസിഷ്ഠന്റെ ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുതന്നെ ഭസ്മമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥